Дания әдебиеті тарихы

Кіріспе

Дания әдебиеті (Dansk litteratur) орта ғасырларға дейін созылады. Даниядан сақталған ең көне мәтіндер – ескерткіш тастар мен басқа да заттарға жазылған рун жазулары, олардың кейбіреулерінде қысқа өлеңдер кездеседі. 12 ғасырдың соңында Саксо Грамматикус «Gesta Danorum» еңбегін жазды. 16 ғасырда Данияға лютерандық реформация келді. Осы дәуірде Кристиерн Педерсен Жаңа Ғимаратты дания тіліне аударды, ал Томас Кинго гимндер жазды. 17 ғасырдың басында Андерс Арребо (1587–1637) көркем поэзия тудырды. 1660 жылы Данияның абсолюттік монархиясы кезінде туындаған қиындықтар Леонора Кристинаның «Жаммерсминде» (Еске түскен қайғылар) атты шығармасында баяндалған. Людвиг Холберг (1684–1754), Ағартушылық және Гуманизм идеяларының ықпалымен, қазіргі заманғы дания және норвегия әдебиетінің негізін қалаушы саналады. 18 ғасырда француз және ағылшын үрдістерінің ықпалымен неоклассикалық поэзия, драма және эссе өркендеді. Немецтің ықпалы 18 ғасырдың соңындағы Иоганнес Эвальд және Йенс Баггесен сияқты жетекші ақындардың өлеңдерінде көрінеді. 18 ғасырдың басқа жазушыларының арасында гимн жазушы Ханс Адольф Бёрсон және сатиралық ақын Йохан Герман Вессель бар. Данияның Алтын ғасыры (1800–1850) кезінде әдебиет романтикалық ойлауға негізделді, философ Хенрик Стеффенс (1773–1845) және ақын Бернхард Северин Ингеманн (1789–1862) сияқты авторлар еңбек етті. Дания әдеби мәдениетінің ең маңызды тұлғаларының бірі – Николай Грунтвиг (1783–1872). Ханс Кристиан Андерсен (1805–1875) ең алдымен 1835–1872 жылдар аралығында жазған ертегілерімен есте қалады. Сорен Кьеркегор (1813–1855) – экзистенциалистік философ және теолог. Йенс Питер Якобсен (1847–1885) романтикалық, меланхолиялық өлеңдерімен Данияда натурализм қозғалысын бастады. Қазіргі заманғы ілгерілеу – 19 ғасырдың соңында (1870–1890) Георг Брандес (1842–1927) бастаған натурализмнің ықпалымен пайда болған скандинавиялық қозғалыс. Басқа жазушылардың арасында Холгер Драхман (1846–1908), Герман Банг (1857–1912) және Софус Шандорф (1836–1901) бар. Генрик Понтоппидан (1857–1943) 1917 жылы «Даниядағы қазіргі өмірдің шынайы суреттемелері» үшін Нобель сыйлығын алды. 20 ғасыр натуралистік қозғалысқа қарсы реакциядан басталып, ұлтшылдыққа қарай бағытталды. Ұлттық консервативті үрдіс Каж Мунктің (1898–1944) және Вальдемар Рёрдамның (1872–1946) еңбектерінде көрініс тапты. Қазіргі реализмді Банг пен Й. П. Якобсен ұстанды. Әлеуметтік реализмді Ханс Кирк (1898–1962) және Мартин Андерсен Нексо (1869–1954) жүзеге асырды. Джеппе Аакьер (1866–1930), Йоханнес Йоргенсен (1866–1956) және Нобель сыйлығының лауреаты Йоханнес В. Дженсен (1873–1950) дания әдебиетіне жаңа өлшемдер енгізді. Карен Бликсен (1885–1962), «Исак Динессен» псевдонимдерін қолданған, «Африкадан тыс» (1937) атты мемуарларымен танымал. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі маңызды авторлар: Тове Дитлевсен (1917–1976), Клаус Рифбьерг (1931–2015), Дэн Турелл (1946–1993), Лейф Дэвидсен (1950), Бьярне Ройтер (1950), Питер Хоге (1957), Йенс Кристиан Грондаль (1959), Бени Андерсен (1929–2018), Андерс Бодльсен (1937–2021), Эльзебет Эгольм (1960), Кристиан Камманн (1939–1988), Деа Триер Мёрх (1941–2001), Якоб Эжерсбо (1968–2008), Юсси Адлер Ольсен (1950) және Биргит Косович (1972). Бүгінгі ең табысты авторлардың қатарында саяси мазмұндағы тыңшылық тақырыптарын қамтыған қызықты әңгімелер жазған Лейф Дэвидсен, жас оқырмандарға арналған қызықты романдарымен Бьярне Рейтер және психологиялық бұрылысқа ие махаббат әңгімелерімен, мысалы «Октябрьдегі тыныштық» және «Өзгертілген жарық» сияқты туындылардың авторы Йенс Кристиан Грондаль бар.

Literature of Denmark

Danish literature (Dansk litteratur) stretches back to the Middle Ages. The earliest preserved texts from Denmark are runic inscriptions on memorial stones and other objects, some of which contain short poems in alliterative verse. In the late 12th century Saxo Grammaticus wrote Gesta Danorum. During the 16th century, the Lutheran Reformation came to Denmark. During this era, Christiern Pedersen translated the New Testament into Danish and Thomas Kingo composed hymns. Fine poetry was created in the early 17th century by Anders Arrebo (1587–1637). The challenges faced during Denmark's absolute monarchy in 1660 are chronicled in Jammersminde (Remembered Woes) by Leonora Christina of the Blue Tower. Ludvig Holberg (1684–1754), influenced by the ideas of the Enlightenment and Humanism, is considered the founder of modern Danish and Norwegian literature. Neoclassical poetry, drama, and the essay flourished during the 18th century influenced by French and English trends. German influence is seen in the verse of the leading poets of the late 18th century such as Johannes Ewald and Jens Baggesen. Other 18th century writers include the hymn writer Hans Adolph Brorson and the satirical poet Johan Herman Wessel. During Denmark's Golden Age (1800–1850), literature centred on Romantic thinking, with authors such as philosopher Henrik Steffens (1773–1845) and the poet Bernhard Severin Ingemann (1789–1862). One of the most important figures in Danish literary culture was Nikolaj Grundtvig (1783–1872). Hans Christian Andersen (1805–1875) is remembered first and foremost for his fairy tales, written between 1835 and 1872. Søren Kierkegaard (1813–1855) was an existentialist philosopher and a theologian. Jens Peter Jacobsen (1847–1885) began the naturalist movement in Denmark with his romantic, melancholic poems. The Modern Breakthrough was a Scandinavian movement influenced by naturalism towards the end of the 19th century (1870–1890), led by Georg Brandes (1842–1927). Other writers include Holger Drachmann (1846–1908), Herman Bang (1857–1912), and Sophus Schandorph (1836–1901). Henrik Pontoppidan (1857–1943) became a Nobel prize winner in 1917 for his "authentic descriptions of present day life in Denmark". The 20th century began with reactions against the naturalist movement, moving instead towards nationalism. A national conservative trend was embodied in the works of Kaj Munk (1898–1944) and Valdemar Rørdam (1872–1946). Modern realism was practiced by Bang and J. P. Jacobsen. Social realism was practiced by Hans Kirk (1898–1962) and Martin Andersen Nexø (1869–1954). Jeppe Aakjær (1866–1930), Johannes Jørgensen (1866–1956) and Nobel prize winner Johannes V. Jensen (1873–1950) brought a new dimension to Danish literature. Karen Blixen (1885–1962), who also used the pen name "Isak Dinesen" is notable for her memoir Out of Africa (1937). Important post WW II authors include Tove Ditlevsen (1917–1976), Klaus Rifbjerg (1931–2015), Dan Turèll (1946–1993), Leif Davidsen (born 1950), Bjarne Reuter (born 1950), Peter Høeg (born 1957), Jens Christian Grøndahl (born 1959), Benny Andersen (1929–2018), Anders Bodelsen (1937–2021), Elsebeth Egholm (born 1960), Christian Kampmann (1939–1988), Dea Trier Mørch (1941–2001), Jakob Ejersbo (1968–2008), Jussi Adler Olsen (born 1950), and Birgithe Kosovic (born 1972). Among today's most successful authors are Leif Davidsen who writes gripping spy stories with a political extension, Bjarne Reuter with his intriguing novels for younger readers and Jens Christian Grøndahl whose love stories with a psychological twist include "Silence in October" and "An Altered Light".

Орта ғасырлар

Данияда сақталған ең көне мәтіндер – ескерткіш тастар мен басқа да заттарға жазылған рун жазулары. Олардың кейбіреулерінде аллитерациялық өлеңдерде жазылған қысқа өлеңдер кездеседі. X ғасырда христиан дінінің келуі Данияны еуропалық біліммен, оның ішінде латын тілі мен әліпбиімен таныстырды, бірақ бұл маңызды әдеби нәтижелерді тек XII ғасырдың соңында ғана Саксо Грамматикустың амбициялық тарихи еңбегі – Gesta Danorum арқылы берді. Саксоның еңбегі скандинавиялық мифтер мен аңыздарды зерттеу үшін маңызды біріншілік дереккөз болып табылады, сонымен қатар автордың өмір сүрген заманына дейінгі Дания тарихының көрнекті баяны. Орта ғасыр әдебиетінің басқа да туындыларына Дания балладалары жатады, олар 16-шы ғасырдан бері аристократ әйелдердің қолжазба альбомдарында жазылып келеді. Бұл Андерс Соренсен Ведельдің "Жүз баллада кітабы" (1591), Меттер Гояның "Трагикалық жинақ" (1695) және Питер Сивтің 1695 жылы жарық көрген "Жүз баллада кітабына" жол ашты.

XVI және XVII ғасырлар

XVI ғасыр Данияға лютерандық реформацияны әкеліп, ұлттың әдебиетінде жаңа дәуір ашты. Сол кездегі көрнекті авторларының қатарында Жаңа Өсиетті дания тіліне аударған гуманист Кристиерн Педерсен және Реформацияға қарсы күрескен Пол Хельгесен болды. XVI ғасырда Данияның алғашқы пьесалары, оның ішінде Иероним Юстесен Ранчтың шығармалары да пайда болды. XVII ғасыр скандинавиялық ескіліктерге қызығушылықтың қайта жандану дәуірі болды, оның алдында Оле Ворм сияқты ғалымдар тұрды. Діни догматизм күшейгеніне қарамастан, Томас Кингоның құштарлықпен жазылған гимндері жеке сезімталдықпен жанрдың шегінен асып түсті. 17 ғасырдың басында Андерс Арребо (1587–1637) көркем поэзия тудырды. Ол әсіресе, жаратылыстың алты күнін бейнелейтін «Hexaemeron» өлеңімен (шамамен 1622 ж.) есте қалады, ол автордың өлімінен кейін жарияланды.

1660 жылы Данияның абсолюттік монархиясына әкелген Швециямен болған сыртқы күрестер мен аристократия арасындағы ішкі бәсекелестіктер, «Жасыл мұңдар» (Jammersminde) атты шығармада, Көк мұнарадан Леонора Кристинаның шын жүректен жазылған прозасында, патшалық түрмедегі тұтқынның көзқарасынан баяндалған. Бұл шығарма 1673–1698 жылдары жазылып, алғаш рет 1869 жылы жарық көрді.

18 ғасыр

Людвиг Холберг (1684–1754), Ағартушылық және Гуманизм идеяларының ықпалымен, қазіргі Дания және Норвегия әдебиетінің негізін қалаушы саналады. Ол 1722–1728 жылдары жазған комедияларымен ең жақсы танымал. Ең танымалдары – «Жан де Франс» және «Эразм Монтан», екеуі де Мольердің сатирикалық стилінде, мақтаншы, стереотиптік кейіпкерлермен жазылған. Біріншісі Парижде француз тілі мен өмір салтын үйренген соң, Данияға оралғаннан кейін елдегілеріне әсер етуге тырысқан даниялық туралы. Екіншісі фермердің ұлы Расмус Бергті көрсетеді. Колледжді бітіргеннен кейін ол өзінің есімін Монтанус деп латыншалап, үйі мен көршілеріне алған білімдерімен зиян келтірді. 18 ғасырда француз және ағылшын үрдістерінің ықпалымен неоклассикалық поэзия, драма және эссе жанрлары гүлденді. Немецтің ықпалы 18 ғасырдың соңындағы Иоганнес Эвальд және Йенс Баггесен сияқты жетекші ақындардың өлеңдерінде байқалады. 18 ғасырдың басқа жазушыларының арасында пиетист әнұрандарының авторы Ханс Адольф Бёрсон және өткір, сатирикалық ақын Йохан Герман Вессел бар.

Алтын ғасыр

Данияның Алтын ғасыры (1800–1850) кезінде әдебиет романтикалық ойлауға негізделген. Оны 1802 жылы философ Хенрик Стеффенс таныстырды, ол Элерс коллегиясында сәтті лекциялар сериясын өткізді. Ол неміс романтизмінің негізгі тақырыптарын ұсынды, табиғат, тарих және адамзат арасындағы байланысты атап өтті. Бұл қозғалысты романтиктер, әсіресе Адам Оеленшлягер (1779–1850) жалғастырды. Ол өзінің «Дигте» (1803) және «Поэтикалық жазбалары» (1805) шығармаларымен есімдері сақталған. Бернхард Северин Ингеманн (1789–1862) романтикалық өлеңдер жинағын жариялағаннан кейін бірнеше пьеса, сәтті романдар сериясы және соңында бірнеше көрнекті діни өлеңдер шығарды, олар музыкаға қосылғаннан кейін Дания шіркеулерінде орындалатын әндерге маңызды үлес қосты. Дания әдеби мәдениетінің ең маңызды тұлғаларының бірі – Николай Грунтвиг (1783–1872), ол бастапқыда «Солтүстік мифологиясы» (1808) және «Солтүстіктегі батырлық өмірдің құлауы» (1809) атты ұзақ драмасы негізінде ұлтшылдық рухын күшейтті. Көптеген мақалалар мен өлеңдерге қоса, ол көптеген кітаптар жазды, соның ішінде әлем тарихының екі кітабы (1814 және 1817), ұзақ тарихи өлең «Роскильде римі» (1813) және кітап көлеміндегі түсіндірме «Роскильде сагасы». Грунтвигтің ән жинағы Дания шіркеу қызметінде үлкен өзгерістер жасады, ұлттық ақындардың әндерін дәстүрлі лютеран әндерінің баяу ырғағымен алмастырды. Грунтвиг 1500-ге жуық ән жазды немесе аударды, соның ішінде «Құдай сөзі – біздің ұлы мұрамыз» әні де бар. Ханс Кристиан Андерсен (1805–1875) ең алдымен 1835–1872 жылдар аралығында жазған ертегілерімен есімдері сақталған, олар тек балаларға ғана емес, ересектерге де арналған. Олардың арасында «Тұрақты қалайы сарбаз», «Қар патшайымы», «Кішкентай русалка», «Күлік», «Құбыршық қыз» және «Ұсаң үйрек» ең танымалдары. Қазіргі заманғы ертегінің әкесі саналатын Андерсен 156 ертегі жазды, олардың тек 12-сі халық ертегілеріне негізделген. Бірақ Андерсен сонымен қатар саяхат очерктері, бірнеше романдар, соның ішінде жақсы қабылдаған «Импровизатор» (1835), өлеңдер жинағы және «Менің өмірімнің ертегісі» (1855) автобиографиясын жазды. Сорен Кьеркегор (1813–1855) – экзистенциалистік философ және теолог. Оның философиялық еңбектерінің көп бөлігі адамның қалай өмір сүру мәселесімен айналысады, абстрактілі ойлаудан нақты адамдық шындықтың басымдылығына назар аударады және жеке таңдау мен міндеттемелердің маңыздылығын атап көрсетеді. Оның негізгі эстетикалық шығармаларына «Екеуі/Егер» (Enten Eller) (1843), «Философиялық фрагменттер» (Philosophiske Smuler) (1844), «Өмір жолындағы кезеңдер» (Stadier paa Livets Vei) (1845) және «Философиялық фрагменттерге ғылыми емес постскриптум» (Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift) (1846) кіреді. Гегельдік философияға қарсы тұрып, олар адамның Құдай туралы санасын арттырады, бірақ мәңгілік шындыққа қол жеткізе алмауына байланысты үмітсіздігін күшейтеді. Оның діни еңбектері: «Махаббат туралы еңбектер» (Kjerlighedens Gjerninger) (1847) және «Христиандық тәжірибе» (Indøvelse i Christendom) (1850).

During Denmark's Golden Age (1800–1850), literature centred on Romantic thinking. It was introduced in 1802 by the philosopher Henrik Steffens who gave a successful series of lectures at Elers Kollegium. He presented the main themes of German romanticism, emphasising the relationship between nature, history and mankind. The movement was maintained by the romanticists, especially Adam Oehlenschläger (1779–1850). Remembered today for his Digte (1803) and Poetiske Skrifter (1805), Oehlenschläger quickly became the leading poet in Denmark. Bernhard Severin Ingemann (1789–1862) also published a collection of romantic poems before producing first a number of plays, then a successful series of novels and finally a number of fine religious poems which, after being set to music, became an important addition to the hymns sung in Danish churches. One of the most important figures in Danish literary culture was Nikolaj Grundtvig (1783–1872) who instilled a growing spirit of nationalism based initially on his Northern Mythology (1808) and his long drama, The Fall of the Heroic Life in the North (1809). In addition to a huge stream of articles and poems, he wrote a number of books, including two histories of the world (1814 and 1817), the long historical poem Roskilde Riim (Rhyme of Roskilde) (1813), and a book sized commentary, Roskilde Saga. Grundtvig's hymn book effected a great change in Danish church services, substituting the hymns of the national poets for the slow measures of the orthodox Lutherans. In all Grundtvig wrote or translated about 1,500 hymns, including "God's Word Is Our Great Heritage", most of which are still frequently sung today. Hans Christian Andersen (1805–1875) is remembered first and foremost for his fairy tales, written between 1835 and 1872 not only for children but for adults too. Among the most popular are "The Steadfast Tin Soldier", "The Snow Queen", "The Little Mermaid", "Thumbelina", "The Little Match Girl", and "The Ugly Duckling". Considered to be the father of the modern fairytale, Andersen wrote a total of 156 fairy stories, only 12 of which drew on folk tales. But Andersen also wrote a number of travel sketches, several novels including the well received: "The Improvisatore" (1835), a series of poems, and his autobiography "The Fairy Tale of My Life" (1855). Søren Kierkegaard (1813–1855) was an existentialist philosopher and a theologian. Much of his philosophical work deals with the issues of how one lives, focusing on the priority of concrete human reality over abstract thinking and highlighting the importance of personal choice and commitment. His principal aesthetic works include Either/Or (Enten Eller) (1843), Philosophical Fragments (Philosophiske Smuler) (1844), Stages on Life's Way (Stadier paa Livets Vei) (1845) and Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments (Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift) (1846). Opposing Hegelian philosophy, they promote the existential approach which raises the individual's awareness of God but intensifies his despair at not being able to achieve eternal truth. His religious works include Works of Love (Kjerlighedens Gjerninger) (1847) and Practice in Christianity (Indøvelse i Christendom) (1850).

Қазіргі заманғы жетістік

Қазіргі заманғы прорыв – 19 ғасырдың соңында (1870–1890) романтизмді ығыстырып, натурализм мен әдебиеттің дамуын қамтитын, скандинавиялық елдердегі күшті әдеби қозғалыс болды. Даниялық теоретик Георг Брандес (1842–1927) көбінесе осы қозғалыстың идейлесі саналады. Қазіргі заманғы прорыв кезінде авторлар ескі дәстүрлерге, әсіресе романтизмге қарсы шығып, халықаралық көзқарас, сексуалдық және діни мәселелерге еркін қарау, сондай-ақ Дарвинизм сияқты ғылыми жаңалықтарға қызығушылық танытты. Әдебиет реализмге көбірек ден қойды. Генрик Понтоппидан (1857–1943) 1917 жылы «Даниядағы қазіргі заманғы өмірдің шынайы суреттемелері» үшін Нобель сыйлығын алды. Понтоппиданның романдары мен әңгімелері оның елі мен дәуірінің толыққанды бейнесін көрсетеді. Ол жазушы ретінде өзін тәрбиелеген консервативті ортадан және замандастарынан, достарынан алшақ жүрген ерекше тұлға болды. Ол Қазіргі заманғы прорывтың ең жас және көп жағынан ең өзгеше және ықпалды мүшесі еді. Карл Геллеруп (1857–1919) неміспен байланысы болғандықтан туған дауға қарамастан, Понтоппиданмен бірге Нобель сыйлығын бөлісті. Йенс Петер Якобсен (1847–1885) Даниядағы натуралистік қозғалысты романтикалық, меланхолиялық өлеңдерімен бастады. Ол ең алдымен екі романымен танымал: «Фру Мари Груббе» (1876) және «Нильс Лине» (1880). Қазіргі заманғы прорыв қозғалысымен байланысты басқа авторлар: Олгер Драхман (1846–1908) – замандастары арасында танымал ақын, Герман Банг (1857–1912) – сәтті романист, және Софус Шандорф – «Fra Provinsen» (1876) атты рустикалық әңгімелер жинағымен атақ алған жазушы.

Сатылымдар

2002 жылы Данияда барлығы 30 миллион кітап, яғни әр адамға шаққанда алты кітап сатылды, олардың бестен бірі ағылшын тілінде болды. 2009 жылғы статистика көрсетіп тұрғандай, кітап нарығы, басқа салалар сияқты, сату көлемінде 9,1% азайды. Бұл көрсеткіштер жеке және мемлекеттік секторды қамтиды, соның ішінде мектептерге кітап сатудың күрт төмендеуі де бар.