Кіріспе

Норвегия әдебиеті – Норвегияда немесе норвегиялықтардың туындыларынан құралған әдебиет. Норвегия әдебиетінің тарихы 9-шы және 10-шы ғасырлардағы ескі Эдда поэмаларымен және скальдтық өлеңдерімен басталады, оның ішінде Браги Боддасон және Эйвиндр Скальдаспиллир сияқты ақындар бар. Шамамен 1000 жылы христиан дінінің келуі Норвегияны еуропалық ортағасырлық біліммен, агиографиямен және тарих жазумен байланыстырды. Бұл, жергілікті ауызша дәстүрмен және исландтық әсермен бірігіп, 12-шы ғасырдың соңы мен 13-шы ғасырдың басында әдебиет өндірісінің өркендеу кезеңіне ұласты. Осы кезеңнің маңызды туындылары – «Норвегия тарихы», «Тидрекс сагасы» және «Конунс скугсья». 14-шы ғасырдан 19-шы ғасырға дейінгі кезең ұлттық әдебиетте қараңғы дәуір деп есептеледі, алайда Педер Клауссон Фрис, Дороте Энгельбретсдаттер және Людвиг Хольберг сияқты Норвегияда туған жазушылар Дания-Норвегияның ортақ әдебиетіне үлес қосты. 19-шы ғасырдың басында ұлтшылдықтың пайда болуымен және тәуелсіздік күресімен бірге ұлттық әдебиеттің жаңа кезеңі пайда болды. Ұлттық романтизмнің күшті толқынында төрт ұлы ақын қалыптасты: Генрих Ибсен, Бьёрнстьерне Бьёрнсон, Александр Киелланд және Йонас Ли. Драматург Хенрик Вергеланд осы кезеңнің ең ықпалды авторы болды, ал Генрих Ибсеннің кейінгі туындылары Норвегияға Батыс Еуропа әдебиетінде маңызды орын берді. Модернистік әдебиет 1890 жылдары Кнут Хамсун мен Сигбьёрн Обстфелдердің туындылары арқылы Норвегияға енгізілді. 1930 жылдары Эмил Бойсон, Гуннар Ларсен, Хакон Бугге Март, Рольф Стенерсен және Эдит Оберг прозалық модернизммен тәжірибе жасаған норвегиялық авторлардың қатарында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы жылдардағы әдебиет неміс тұтқындағында болған немесе оккупация кезінде қарсылық қозғалысына қатысқан адамдардың құжаттамалық баяндамаларымен ерекшеленді. 20-шы ғасырдағы көрнекті норвегиялық жазушылардың арасында Нобель сыйлығының иегерлері Кнут Хамсун және Сигрид Унсет бар. 1965 жылдан кейінгі кезең норвегиялық көркем әдебиет нарығының күрт кеңеюін білдірді, ал 1970 жылдар норвегиялық авторларды саясиландыру мен күшейтуге әкелді. 1980 жылдар норвегиялық әдебиетте «фантастика онжылдығы» деп аталды.

Ортағасырлық поэзия

Ежелгі норвегия әдебиетінің ең көне сақталған үлгілері – Эдда өлеңдері, олардың ең көнесі 9 ғасырдың басында Норвегияда, ортақ германдық аллитеративтік өлең дәстүріне сүйене отырып жазылған болуы мүмкін. 9 ғасырда скальдикалық поэзияның алғашқы үлгілері де пайда болды, оның алғашқы өкілдері – скальдтар Браги Боддасон, Хвинирлік Тьодольф және Харальд Пейрхаирдің сарай ақындары. Бұл дәстүр 10 ғасырда да жалғасты, оның ірі норвегиялық ақыны – Эйвиндр Скальдаспиллер болды. 10 ғасырдың соңына қарай скальдикалық өлеңдер дәстүрі көбінесе Исландияға көшті, ал Норвегия билеушілері, мысалы Эрик Хаконарсон және Святой Олаф негізінен исланд ақындарын пайдаланды.

Ортағасырлық проза

Көне дәуірде Норвегияда руналық әліпби ғана қолданылған. Сол кезден сақталған жазулардың көпшілігі қысқа ескерткіштер немесе сиқырлы формулалар болып табылады. Ең ұзын жазулардың бірі – 8 ғасырдағы Эггжум тасындағы, онда құпия діни немесе сиқырлы сілтемелер бар. Шамамен 1000-1030 жылдар арасында Норвегияда христиан діні орнығып, латын әліпбиін әкелді. Норвегияның ең көне сақталған прозалық туындылары 12 ғасырдың ортасына жатады, ал ең ертедегілері – латын тіліндегі агиографиялық және тарихи мәтіндер, мысалы, Passio Olavi, Acta sanctorum in Selio, Historia Norwegie және Historia de Antiquitate Regum Norwagiensium. 12 ғасырдың соңында тарихи жазулар жергілікті тілге көшті, оған "Агрип аф Норегсконунгасогум" және Святой Олаф және Фагриннаның аңыз сағасы" кірді. Ортағасырлық норвегия әдебиеті ортағасырлық исланд әдебиетімен тығыз байланысты, және олар екеуі де көне норвегия әдебиеті деп есептеледі. 13 ғасырдың ең ұлы скандинав жазушысы – исландиялық Снорри Стурлусон болды. Ол скандинав мифологиясын "Прозалық Эдда" түрінде жазды, бұл поэтикалық тілдегі кітап, ол христиан дінінен бұрынғы скандинав мәдениетін түсінуге маңызды көмектеседі. Ол сондай-ақ "Хеймскрингла" – Норвегия корольдерінің егжей-тегжейлі тарихының авторы, ол "Йнглинг сагасынан" басталып, Норвегияның ерте тарихының көп бөлігін қамтиды. Көне норвегия әдебиетінің ортақ кезеңі 13 ғасырға дейін Thidreks saga және Konungs skuggsjá сияқты норвегиялық үлестермен жалғасты, бірақ 14 ғасырға қарай сага жазу Норвегияда дамымай қалды және исланд әдебиеті көбірек оқшауланды.

"Қараңғылықтың төрт жүз жылы"

Скандинавия одағы мен одан кейінгі Дания-Норвегия одағы (1387-1814) кезеңінде норвегиялық әдебиет дерлік болмады. Ибсен бұл кезеңді "Қараңғылықтың төрт жүз жылы" деп сипаттады. Даниямен одақ кезінде норвег тілінің орнын дания тілі басты. Дания-Норвегияның университеті мен мәдени орталығы Копенгаген қаласы болды, онда жас жігіттер білім алуға барып оқыды. 1537 жылы Норвегияға реформация күштеп енгізілді, ал Дания-Норвегия билеушілері оны дания мәдениетін тарату үшін пайдаланды; бұл дін қызметкерлері Копенгагенде оқытылғандықтан, ауызша және жазбаша түрде жүзеге асырылды. Осылайша, жазбаша норвег тілі дания тіліне жақын болды, нәтижесінде әдебиет көбінесе дания тілінде жазылатын болды. Гебле Педерсон (1490-1557) - Бергеннің алғашқы лютерандық епископы және кең гуманистік көзқарастары бар адам; оның асырап алған ұлы Абсалон Педерсон Бейер (1528-1575) гуманист және ұлтшыл болып, оның жолын жалғастырып, маңызды тарихи еңбек жазды. Педер Клауссон Фри (1545-1615) – сол кезеңнің тіліне аударма арқылы «Хеймскрингла» эпосын жаңғыртқан, сондай-ақ Норвегияның алғашқы табиғат тарихын және Норвегияның маңызды топографиялық зерттеуін жазған гуманист.

Комикстер

Норвегияда Швециямен ортақ ерекше комикстік ленталар және бір кадрлық комикстер мәдениеті бар. Соғыстан кейінгі жылдары жергілікті тақырыптардағы комикстер танымал болды, олардың ішінде Вангсгутан, Йенс фон Бустеншёльд және Смёрбук комикстері болды. Бірақ олар бірте-бірте танымалдылығын жоғалтып, нәтижесінде бірнеше онжылдық бойы жергілікті өндірістегі маңызды комикстер болмады (Пайтонды жартылай есептемегенде). 1990 жылдардың басында АҚШ комикстері, мысалы, «Кальвин және Хоббс», «Пиранья клубы» және «Биттл Бейли» комикстеріне болған қызығушылықтың арқасында көптеген комикстік ленталар пайда болды. Атақты авторлары: Фроде Оверли («Пондус», «Рутедит»), Ларс Лаувик («Эон», «Жабайы табиғат»), Мадс Эриксен («М»), Лизе Майре («Неми»), Ойвинд Сагосен («Радио Гага») және Эмберланд пен Свен дуэті («Слейвдал ИЛ»). Норвегиялық комикстер 2000 жылдардың соңынан бастап көбінесе қарым-қатынастар мен отбасылық өмірге назар аудара бастады, бұл Ханне Сигбьорнсен («Тегнеханне») және Нильс Аксель Кантен («Хяльмар») сияқты авторлардың жаңа комикстер жасауына әкелді.

Электрондық әдебиеттер

Ханс Кристиан Рустадтың Digital litteratur (2012) кітабында Норвегияның ерте электрондық әдебиетіне шолу жасалған. ELMCIP электрондық әдебиеттер білім базасындағы Скандинавиялық электрондық әдебиеттер жинағына да қараңыз. Маңызды авторлардың қатарында Оттар Ормстад және Энн Банг Штейнсвик бар.