Бьернстьерне Бьёрнсон: Норвеж жазушысы және Нобель сыйлығының иесі
Bjørnstjerne Bjørnson
Бьернстьерне Бьёрнсон – норвежский писатель, лауреат Нобелевской премии (1903). Автор слов гимна Норвегии «Ja, vi elsker». Биография, творчество, вклад в культуру.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегия жазушысы (1832–1910)
Norwegian writer (1832–1910)
Бьёрнстьерне Мартинус Бьёрнсон (8 желтоқсан 1832 – 26 сәуір 1910) – «өзінің асыл, ұлы және жан-жақты поэзиясына құрмет көрсету үшін» 1903 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алған норвегиялық жазушы. Ол әрқашан шабытының жаңалығымен және рухының сирек тазалығымен ерекшеленген. Норвегияның алғашқы Нобель лауреаты, ол белсенді polemist және Норвегияның қоғамдық өміріне, сондай-ақ скандинавиялық мәдени пікірсайыстарға зор ықпал еткен. Бьёрнсон Ибсен, Лие және Киелланмен бірге Норвегияның төрт ұлы жазушысының бірі саналады. Ол сонымен қатар Норвегияның ұлттық әнұраны «Ja, vi elsker dette landet» әнінің авторы ретінде де белгілі. Композитор Фредрикке Ваалер Бьёрнсонның мәтініне негізделген дауыс пен фортепианоға арналған шығарма (Spinnersken) жазды, сондай-ақ Анна Тейхмюллер де (Die Prinzessin) осылай істеді.
Bjørnstjerne Martinius Bjørnson ('/b//j//ɜːr//n//s//ən/ BYURNsən, ; 8 December 1832 – 26 April 1910) was a Norwegian writer who received the 1903 Nobel Prize in Literature "as a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit". The first Norwegian Nobel laureate, he was a prolific polemicist and extremely influential in Norwegian public life and Scandinavian cultural debate. Bjørnson is considered to be one of the four great Norwegian writers, alongside Ibsen, Lie, and Kielland. He is also celebrated for his lyrics to the Norwegian national anthem, "Ja, vi elsker dette landet". The composer Fredrikke Waaler based a composition for voice and piano (Spinnersken) on a text by Bjørnson, as did Anna Teichmüller (Die Prinzessin).
Балалық шағы мен білімі
Бьёрнсон Тронхеймнен оңтүстікке қарай шамамен жүз жиырма шақырым жерде орналасқан Остердален ауданындағы шалғай Квикне ауылындағы Бьёрган шаруашылығында дүниеге келген. 1837 жылы Бьёрнсонның әкесі, Квикне пасторы Педер Бьёрнсон, Ромсдалдағы Молдеден тыс орналасқан Нессет приходына ауыстырылды. Бьёрнсон балалық шағын осы көркем ауданда өткізді, Нессет пасторлық үйінде тұрды. Көршілес Молде қаласында бірнеше жыл оқығаннан кейін, Бьёрнсон 17 жасында университетке дайындалу үшін Кристианиядағы (Heltbergs Studentfabrik) мектебіне жіберілді. Осы мектепте Ибсен, Лай және Винье де оқыған. Бьёрнсон өзінің поэзияға деген қабілетін дамытқысы келгенін түсінді (он бір жасынан бері өлеңдер жазып келген). 1852 жылы Осло университетіне қабылданды және көп ұзамай драма туралы сынға бағытталған журналист ретінде мансап бастады.
Bjørnson was born at the farmstead of Bjørgan in Kvikne, a secluded village in the Østerdalen district, some sixty miles south of Trondheim. In 1837 Bjørnson's father Peder Bjørnson, who was the pastor of Kvikne, was transferred to the parish of Nesset, outside Molde in Romsdal. It was in this scenic district that Bjørnson spent his childhood, living at the Nesset Parsonage. After a few years studying in the neighbouring city Molde, Bjørnson was sent at the age of 17 to (Heltbergs Studentfabrik) in Christiania to prepare for university. This was the same school that trained Ibsen, Lie, and Vinje. Bjørnson had realized that he wanted to pursue his talent for poetry (he had written verses since age eleven). He matriculated at the University of Oslo in 1852, soon embarking upon a career as a journalist, focusing on criticism of drama.
Ерте өндіріс
1857 жылы Бьёрнсон өзінің алғашқы шаруа романын – «Синнёвэ Солбаккенді» жариялады. 1858 жылы «Арне», 1860 жылы «En glad Gut» («Бақытты бала») және 1868 жылы «Фишер қызы» (The Fisher Girl) атты кітаптар жарық көрді. Бұл оның бонде-фортеллингер немесе шаруа ертегілерінің ең маңызды үлгілері. Арнеге негізделген музыканы кем дегенде жеті даниялық композитор жазды: Мортен Эскесен, С. Дж. Фриденсберг, Питер Хайзе, Антон Нильсен, Олуф Ринг, Хенрик Рунг және Сигрид Генриетт Винеке. Бьёрнсон «шаруаның көзімен жаңа саға құруға» құштар болды, ол мұны тек прозалық көркем әдебиетте ғана емес, сонымен қатар ұлттық драмаларда немесе фольк-пьюкерлерде де жасау керек деп ойлады. Олардың ең алғашқысы – 12 ғасырда өтетін, 1855 жылы жазылған және 1857 жылы қойылған «Mellem Slagene» («Соғыстар арасында») атты бір актілік пьеса болды. Ол осы уақытта Копенгагенге сапары кезінде Йенс Эммануэль Баггесен мен Адам Готтлоб Оеленшлягердің еңбектерін зерттеуге ерекше қызығушылық танытты. «Mellem Slagene» 1858 жылы «Ақсақ Хулда» (Lame Hulda) және 1861 жылы «Король Сверре» (Kong Sverre) пьесаларымен жалғасты. Оның осы күнге дейінгі ең маңызды жұмысы – 1862 жылы жарық көрген «Сигурд Слембе» («Сигурд Зұлым») поэтикалық трилогиясы. Ол сондай-ақ өзінің танымал комедиясын – «Жаңа үйленгендер» және Шотландиядағы Мэри Стюарт туралы романтикалық трагедиясын жариялады. 1870 жылы ол «Өлеңдер мен әндер» және «Арнльот Геллин» эпостық циклын шығарды; соңғы томда Бьёрнсонның лирикалық поэзияға қосқан ең бағалы үлестерінің бірі – «Берглиот» одасы бар. 1864 және 1874 жылдар аралығында Бьёрнсон өзінің энергиясы бар адамға тән емес интеллектуалдық күштердің әлсіреуін көрсетті; ол негізінен саясатпен және театр директоры ретіндегі қызметімен айналысты. Бұл Бьёрнсонның радикалды агитатор ретінде ең белсенді үгіт-насихат жүргізген кезеңі болды. 1871 жылы ол Скандинавия бойынша лекциялар оқып, журналистік жұмысын толықтырды. 1874 жылдан 1876 жылға дейін Бьёрнсон Норвегиядан кетіп, ерікті жер аударудың тыныштығында шығармашылық күшін қайта тапты. Оның драматург ретіндегі жаңа бастауы 1874 жылы «Банкроттық» (En fallit) және «Редактор» (Redaktøren) пьесаларымен басталды, бұл өте заманауи және реалистік сипаттағы әлеуметтік драмалар.
In 1857, Bjørnson published Synnøve Solbakken, the first of his peasant novels. In 1858, this was followed by Arne, in 1860 by En glad Gut (A Happy Boy), and in 1868 by (The Fisher Girl). These are the most important specimens of his bonde fortellinger or peasant tales. At least seven Danish composers wrote music based on Arne: Morten Eskesen, C. J. Frydensberg, Peter Heise, Anton Nielsen, Oluf Ring, Henrik Rung, and Sigrid Henriette Wienecke. Bjørnson was anxious "to create a new saga in the light of the peasant," as he put it, and he thought this should be done, not merely in prose fiction, but in national dramas or folke stykker. The earliest of these was a one act piece set in the 12th century, Mellem Slagene (Between the Battles), written in 1855 and produced in 1857. He was especially influenced at this time by the study of Jens Immanuel Baggesen and Adam Gottlob Oehlenschläger, during a visit to Copenhagen. Mellem Slagene was followed by (Lame Hulda) in 1858, and Kong Sverre (King Sverre) in 1861. His most important work to date was the poetic trilogy of Sigurd Slembe (Sigurd the Bad), which Bjørnson published in 1862. and brought out his popular comedy of (The Newly Married) and his romantic tragedy of Mary Stuart in Scotland. In 1870 he published Poems and Songs and the epic cycle Arnljot Gelline; the latter volume contains the ode Bergliot, one of Bjørnson's finest contributions to lyrical poetry. Between 1864 and 1874, Bjørnson displayed a slackening of the intellectual forces very remarkable in a man of his energy; he was mainly occupied with politics and with his business as a theatrical manager. This was the period of Bjørnson's most fiery propaganda as a radical agitator. In 1871 he began to supplement his journalistic work by delivering lectures throughout Scandinavia. From 1874 to 1876, Bjørnson was absent from Norway, and in the peace of voluntary exile he recovered his imaginative powers. His new departure as a dramatic author began with En fallit (A Bankruptcy) and Redaktøren (The Editor) in 1874, social dramas of an extremely modern and realistic cast.
Григпен ынтымақтастық
1870 жылдары Бьёрнсон мен норвегиялық өзін-өзі басқару идеясын бөліскен композитор Эдвард Григ достыққа келді. Григ оның бірнеше өлеңдерін музыкаға қойды, соның ішінде «Ландкженнинг» және «Сигурд Йорсалфар» туындылары. Көп ұзамай олар Олав Тригвасон патша туралы опера жазуға бейімделді, бірақ музыканы не ән мәтінін алдымен жасау керек деген талас Григті Хенрик Ибсеннің «Peer Gynt» пьесасы үшін қосымша музыка жазуға итермеледі, бұл Бьёрнсонды қатты ашуландырды. Бірақ, ақырында олардың достығы қайта жанданды.
In the 1870's Bjørnson and the composer Edvard Grieg, who shared his interests in Norwegian self government, became friends. Grieg set several of his poems to music, including Landkjenning and Sigurd Jorsalfar. Eventually they decided on an opera based on King Olav Trygvason, but a dispute as to whether music or lyrics should be created first led to Grieg being diverted to working on incidental music for Henrik Ibsen's play Peer Gynt, which naturally offended Bjørnson. Eventually their friendship was resumed.
"Халық ақыны"
Бьёрнсон Гаусдалдағы Аулестад мүлігіне қоныстанды. 1877 жылы ол тағы бір романын, «Магнхильдті» жариялады, онда әлеуметтік мәселелер жөніндегі ойлары пісіп жеткендей көрінді және «Конген» (Патша) атты polemikaлық пьесасында республикалық көзқарастарын білдірді. Пьесаның кейінгі басылымында ол өз ұстанымын одан әрі түсіндіру үшін «Интеллектуалдық еркіндік» туралы эссе жазды. «Капитан Мансана» (Kaptejn Mansana) – Италияның тәуелсіздік соғысының бір эпизоды, ол 1878 жылы жазылды. Сахнада толық жетістікке қол жеткізуге тырысқан Бьёрнсон өзінің күшін әлеуметтік өмірдің драмасы «Леонардаға» (1879) жұмсады, ол қызу дау тудырды. Бірнеше аптадан кейін «Det nye System» (Жаңа жүйе) атты сатирикалық пьеса қойылды. Бьёрнсонның екінші кезеңіндегі осы пьесалары көп талқыланғанымен, олардың көбі қаржылық табыс әкелмеді. Бьёрнсон 1883 жылы «En Handske» (Бір қолғап) атты әлеуметтік драма жазды, бірақ оны өзгертілген түрінен басқа ешкім сахнаға қоюға көндіре алмады. Сол жылдың күзінде Бьёрнсон діни құштарлықтың ерекше ерекшеліктерін күшпен бейнелейтін мистикалық немесе символдық драма, «(Қуаттардан тыс)» жариялады; бұл пьеса 1899 жылға дейін сахналастырылмады, содан кейін үлкен жетістікке ие болды.
Bjørnson settled on his estate of Aulestad in Gausdal. In 1877 he published another novel, Magnhild, in which his ideas on social questions were seen to be in a state of fermentation, and gave expression to his republican sentiments in the polemical play Kongen (The King). In a later edition of the play, he prefixed an essay on "Intellectual Freedom" in further explanation of his position. Kaptejn Mansana (Captain Mansana), an episode of the war of Italian independence, was written in to 1878. Extremely anxious to obtain full success on the stage, Bjørnson concentrated his powers on a drama of social life, Leonarda (1879), which raised a violent controversy. A satirical play, Det nye System (The New System), was produced a few weeks later. Although these plays of Bjørnson's second period were greatly discussed, few were financially successful. Bjørnson produced a social drama, En Handske (A Gauntlet), in 1883, but was unable to persuade any manager to stage it except in a modified form. In the autumn of the same year, Bjørnson published a mystical or symbolic drama, (Beyond Powers), dealing with the abnormal features of religious excitement with extraordinary force; this was not acted until 1899, when it achieved a great success.
Саяси мүдделері
Жасынан бастап Бьёрнсон Хенрик Вергеландқа бейімділік танытып, Норвегияның солшыл қозғалысының белсенді өкіліне айналды. Осы ретте ол Ивар Асенді қолдады және 1860, 1870 жылдардағы саяси тартыстарда бірігіп күш салды. 1881 жылы Хенрик Вергеландқа ескерткіш орнатылар кезде сол және оң жақ арасында саяси күрес болды, солшылдар басымдық танытты. Бьёрнсон Вергеландтың атынан сөз сөйлеп, сонымен қатар конституцияны және шаруаларды құрметтеді. Оны қызықтырған маңызды мәселе – норвег тілінің, данск-норвег тілінен (дано-норвег) өзгеше, Норвегияның ұлттық тілін қабылдау болды, өйткені норвегия әдебиетінің көп бөлігі сол тілде жазылған. 1860 жылға дейін Бьёрнсон өзі кем дегенде бір әңгіме жазып, тәжірибе жасаған. Алайда, қызығушылығы ұзаққа соқпады, ол бұл істен тез бас тартты. Кейін ол бұл тілді толық меңгермегеніне өкінді. Бьёрнсонның күшті, кейде шектен тыс патриотизмі оны мұндай ұсыныстың қателігіне көз жұмбауға мүмкіндік бермеді, ал «тіл таласы» туралы оқылымдары мен памфлеттері өте тиімді болды. Оның бұл мәселеге қатысты көзқарасы 1881 жылдан кейін өзгерген болуы мүмкін, өйткені ол сол кезде де шаруалардың атынан сөз сөйледі. Ол Ивар Асенді қолдағанмен, шаруаларға (шаруа романдарынан) жақын болғанмен, кейіннен бұдан бас тартып, 1899 жылы шаруаның өсуіне шектеулер бар екенін мәлімдеді. «Мен қабырғаға сызық жүргізе аламын. Шаруа өзін осы деңгейге дейін жетілдіре алады, артығы – жоқ», – деп жазды ол 1899 жылы. Айтуынша, бір шаруа оны қорлағандықтан, ашумен осылай айтқан. 1881 жылы ол Хенрик Вергеланд киген шаруа киімі туралы айтты, және оның пікірінше, Вергеланд киген бұл киім ұлттық мереке бастауындағы «ең маңызды нәрселердің бірі» болды. Бьёрнсонның шаруаларға деген көзқарасы әлі де беймаз. Оның әкесінің өзі шаруаның ұлы болған. Өмірінің соңғы жиырма жылында ол Еуропаның ірі газеттерінде жүздеген мақала жазды. Ол Дрейфус ісі бойынша француз әділетіне шабуыл жасады және Словакиядағы балалардың өз ана тілдерін үйрену құқығы үшін күресті. «Балаларды ана тілінен айыру – оларды анасының кеудесінен айырумен тең», – деп жазды ол. Бьёрнсон «Мажарларды өндіру» деп аталатын Чернова қырғыны туралы бірнеше газетте жазды. Ол сол кездегі жыныстық моральдық пікірталасқа (sedelighetsdebatten) қатысып, еркін махаббаттың өзін-өзі ұстап тұру және ізгілікке ұмтылу сияқты жақсы қасиеттердің дамуына кедергі келтіретінін айтты. Бьёрнсон солтүстік елдерде бұл мәселе бойынша 60-қа жуық дәріс оқыды; оның қатаң ұстанымдары Георг Брандеспен араздық тудырды.
From his youth and forwards, Bjørnson admired Henrik Wergeland, and became a vivid spokesman for the Norwegian left wing movement. In this respect, he supported Ivar Aasen, and joined forces in the political struggles in the 1860s and 1870s. When the great monument over Henrik Wergeland was to be erected in 1881, it came to political struggle between left and right, and the left wing got the upper hand. Bjørnson presented the speech on behalf of Wergeland, and also honouring the constitution and the farmers. A subject which interested him greatly was the question of the [[Nynorsk, the adopting of a national language for Norway distinct from the dansk norsk (Dano Norwegian), in which most Norwegian literature had hitherto been written. At an early stage, before 1860, Bjørnson had himself experimented with at least one short story written in landsmål. The interest, however, did not last, and he soon abandoned this enterprise altogether. Afterwards, he regretted that he never felt he gained the mastery of this language. Bjørnson's strong and sometimes rather narrow patriotism did not blind him to what he considered the fatal folly of such a proposal, and his lectures and pamphlets against the målstræv 'language strife' in its extreme form were very effective. His attitude towards this must have changed sometime after 1881, as he still spoke on behalf of the farmers at this point. Although he seems to have been supportive of Ivar Aasen and friendly towards farmers (in the peasant novels), he later denounced this, and stated in 1899 that there was limits to a farmer's cultivation. "I can draw a line on the wall. The farmer can cultivate himself to this level, and no more", he wrote in 1899. Rumour has it that he had been insulted by a farmer at some point, and uttered the statement in sheer anger. In 1881, he spoke of the farmer's clothing borne by Henrik Wergeland, and his opinion then states that this garment, worn by Wergeland, was "of the most influential things" in the initiation of the national day. Bjørnson's attitude towards the farmers remain ambiguous. His father himself was a farmer's son. During the last twenty years of his life he wrote hundreds of articles in major European papers. He attacked the French justice in the Dreyfus Affair, and he fought for the rights of children in Slovakia to learn their own mother tongue. "To detach children from their mother tongue is identical to tearing them away from their mothers breasts," he wrote. Bjørnson wrote in multiple newspapers about the Černová massacre under the title The greatest industry of Hungary – which was supposedly "to produce Magyars". He took part in the sexual morality debate (sedelighetsdebatten) of the time, arguing that free love did not allow for the development of positive traits such as self restraint and a focus on virtue. Bjørnson held some 60 lectures in the Nordic countries on the issue; his strongly held views led to a rift with Georg Brandes.
Соңғы жылдар
Бьёрнсон Дрейфус ісі басталғаннан бастап Альфред Дрейфустың берік қолдаушысы болды. Замандасының айтуынша, ол "қағазда мақалалар жазып, оның кінәсіздігіне сенімділігін әртүрлі жолдармен жариялады". Бьёрнсон 1901 жылдан 1906 жылға дейін Нобель сыйлығын табыс ететін Норвегия Нобель комитетінің алғашқы мүшелерінің бірі болды. 1903 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды. 1901 жылы Бьёрнсон: "Мен пангерманистпін, мен тевтонмын, және менің өмірімдегі ең үлкен арманым – Оңтүстік германдық халықтардың, Солтүстік германдық халықтардың және диаспорадағы туыстарындарының бірлесіп конфедерация құруы" деді. Бьёрнсон норвегиялық ұлтшылдық сезімді оятуға барлық күшін салды, бірақ 1903 жылы Норвегия мен Швецияның арасындағы қарым-қатынастың уақытша тоқтауы алдында норвегиялықтарға келісім мен салмақтылықты насихаттады. Дегенмен, 1905 жылы ол көп бөлігінде үнсіз болды. Норвегия Швециямен күштеп жасалған одақты бұзуға тырысқанда, Бьёрнсон Норвегияның премьер-министріне "Енді бірігу уақыты келді" деген жеделхат жіберді. Министр оған: "Енді тыныштық сақтау уақыты келді" деп жауап берді. Ол 1910 жылдың 26 сәуірінде Парижде қайтыс болды, онда ол бірнеше жыл бойы қыстарын өткізген, және барлық құрметпен туған жеріне жерленді. Оның мәйітін өз еліне жеткізу үшін норвегиялық жағалау қорғаныс кемесі жіберілді.
Bjørnson was, from the beginning of the Dreyfus Affair, a staunch supporter of Alfred Dreyfus, and, according to a contemporary, wrote "article after article in the papers and proclaimed in every manner his belief in his innocence". Bjørnson was one of the original members of the Norwegian Nobel Committee, that awards the Nobel Peace Prize, where he sat from 1901 to 1906. In 1903 he was awarded the Nobel Prize in Literature. In 1901, Bjørnson proclaimed, "I'm a Pan Germanist, I'm a Teuton, and the greatest dream of my life is for the South Germanic peoples and the North Germanic peoples and their brothers in diaspora to unite in a fellow confederation." Bjørnson had done as much as any other man to rouse Norwegian nationalistic feeling, but in 1903, on the verge of the rupture between Norway and Sweden, he preached conciliation and moderation to the Norwegians. However, in 1905 he largely remained silent. When Norway was attempting to dissolve the forced union with Sweden, Bjørnson sent a telegram to the Norwegian Prime minister stating, "Now is the time to unite." The minister replied, "Now is the time to shut up." He died on 26 April 1910 in Paris, where for some years he had spent his winters, and was buried at home with every mark of honour. The Norwegian coastal defence ship was sent to convey his remains back to his own land.
Бьёрнсонның отбасы
Бьёрнсон – пастор Педер Бьёрнсон мен Ингер Элис Нордрахтың ұлы. 1858 жылы Каролин Реймерспен (1835–1934) үйленді. Елу жасына келгенде Бьёрнсон 17 жасар Гури Андерсдоттермен (1949 жылы қайтыс болды) махаббатқа түсті, осының нәтижесінде ұлдары Андерс Ундердал (1880–1973) дүниеге келді. Бұл қарым-қатынас құпия сақталды, бірақ бастапқыда Андерс Ундердал, ақын, балаларымен өзінің тегі туралы әңгімелесетін. Кейіннен ол бұл мәселені талқылауды тоқтатты, ешқандай себеп көрсетілмеді. Андерс – норвегиялық-швед жазушысы Маргит Сандемоның әкесі болды. Аудун Торсен Бьёрнсонның махаббаты туралы «Бьёрнсонның әйелі және Маргит Сандемоның «отбасылық құпиясы»» (Bjørnsons kvinna og Margit Sandemos "familiehemmelighet") атты кітап жазды (Genesis forlag, Осло 1999).
Bjørnson was the son of the Reverend Mr. Peder Bjørnson and Inger Elise Nordraach. He married Karoline Reimers (1835–1934) in 1858. In his early fifties, Bjørnson had an affair with 17 year old Guri Andersdotter (died 1949), which resulted in the birth of their son, Anders Underdal (1880–1973). The affair was kept a secret, though early on Anders Underdal, a poet, would talk about his origins with his children. Later in life he stopped discussing the matter, no reason was given. Anders was the father of Norwegian Swedish author Margit Sandemo. Audun Thorsen has written a book about Bjørnson's affair, Bjørnsons kvinne og Margit Sandemos "familiehemmelighet" (Genesis forlag, Oslo 1999).