Кіріспе

Норвегиялық романист (1859–1952)

Кнут Хамсун (4 тамыз 1859 – 19 ақпан 1952) – норвегиялық жазушы, 1920 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегері. Хамсунның шығармашылығы 70 жылдан астам уақытты қамтиды және сана, тақырып, перспектива және орта жағдайларына қатысты әртүрліліктерді көрсетеді. Ол 23-тен астам роман, поэзия жинағы, бірнеше әңгіме мен пьеса, саяхаттар, ғылыми еңбектер және бірнеше эссе жариялады. Хамсун «соңғы жүз жылдың ең ықпалды және жаңашыл әдеби стилістерінің бірі» (шамамен 1890–1990 жылдар) саналады. Ол сана ағыны және ішкі монолог әдістерімен психологиялық әдебиеттің негізін қалады және Томас Манн, Франц Кафка, Максим Горький, Стефан Цвейг, Генри Миллер, Герман Гессе, Джон Фанте, Джеймс Келман, Чарльз Буковски және Эрнест Хемингуэй сияқты авторларға әсер етті. Исаак Башевис Сингер Хамсунды «қазіргі әдебиет мектебінің әкесі» деп атады, оның барлық аспектісінде – субъективтілігі, фрагменттілігі, флэшбэктерді қолдануы, лирикалық сипатында. ХХ ғасырдың барлық қазіргі көркем әдебиеті Хамсундан бастау алады. 1916 жылдан бастап Хамсунның бірнеше шығармалары фильмдерге түсірілді. 2009 жылдың 4 тамызында Хамаройда Кнут Хамсун орталығы ашылды. Жас Хамсун реализм мен натурализмге қарсы болды. Ол модернистік әдебиеттің басты мақсаты адам ақылының күрделілігі болуы керек деп, жазушылар «қанның сыбырын және сүйек миының жалбарынышын» сипаттауы керек деп мәлімдеді. Хамсун «ХХ ғасырдың басында неоромантизм қозғалысының жетекшісі» саналады, оның «Аштық» (1890), «Жұмбақтар» (1892), «Пан» (1894) және «Виктория» (1898) сияқты еңбектері бар. Оның кейінгі шығармалары, әсіресе «Нордланд романдары», норвегиялық жаңа реализмнің ықпалында болды, Норвегияның ауылдық жерлеріндегі күнделікті өмірді бейнелейді және көбінесе жергілікті диалект, ирония және юмор қолданады. Хамсун тек бір поэзия жинағын – «Жабайы хорды» жариялады, оның әндеріне бірнеше композиторлар музыка жазды. Хамсунның Англияға қарсы көзқарасы болды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияға жасалған қатысумен байланысты. Ол Адольф Гитлерді және нацистік Германияны ашық қолдады, Норвегияны неміс әскерлері басып алған кезде Гитлермен кездесу үшін сапарлады. Норвегияны басып алу мен Квислинг режимін қолдағандықтан, соғыстан кейін ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. Ол психологиялық проблемалар мен қарттыққа байланысты мәселелерге байланысты сотталмады, бірақ 1948 жылы оған ірі айыппұл салынды. Хамсунның соңғы кітабы «Өркенді жолдар», ол Ландвикте жартылай тұтқын күйінде жазылған, оның психикалық қабілетсіздігі туралы айыптауларды жоққа шығару және оған жасалған қарапайымдық туралы болды.

Ерте өмір

Кнут Хамсун Норвегияның Гудбраннсдаль аңғарындағы Лом қаласында Кнуд Педерсен болып дүниеге келді. Ол Тора Олсдаттер мен Педер Педерсеннің төртінші ұлы (жеті баланың бірі) еді. Ол үш жасқа толғанда отбасы Нордландтың Хамарёй ауданындағы Хамсундқа көшіп келді. Олардың жағдайы қиын болғандықтан, туысы оларды өз жерін өңдеуге шақырған. Тоғыз жасында Кнут отбасынан бөлініп, почта кеңсесін басқаратын ағасы Ханс Олсенмен бірге тұрды. Олсен жиеніне зорлық көрсетіп, аштырып, азаптады, ал Хамсон кейіннен оның созылмалы жүйке ауруларының себебі ағасының оған жасаған қатыгездігі екенін айтты. 1874 жылы ол, соңғысы Ломға қайта оралды. Келесі бес жыл бойы ол ақша табу үшін кез келген жұмыс істеді: дүкенші, сатушы, шебердің шәкірті, шериф көмекшісі және бастауыш мектеп мұғалімі болды. 17 жасында ол арқан өрушінің шәкірті болды, сол шамада жазуды бастады. Ол кәсіпкер Эразм Зальдан қаржылық көмек сұрады, және Заль келісті. Кейіннен Хамсон Зальді өзінің "Пан" (1894), "Арманшылар" (1904), "Бенони" (1908) және "Роза" (1908) романдарындағы Мак кейіпкерінің прототипі ретінде пайдаланды. Ол бірнеше жыл Америкада саяхаттап, түрлі жұмыстар істеді, алдағы әсерлерін "Fra det moderne Amerikas Aandsliv" (1889) атты еңбекте жариялады.

Бастапқы әдеби мансабы

Осы кездейсоқ жұмыстардың бәрі өте табысты аяқталды, және ол өзінің алғашқы кітабын жариялады: "Den Gaadefulde: En Kjærlighedshistorie fra Nordland" ("Жұмбақ адам: Солтүстік Норвегиядағы махаббат оқиғасы", 1877). Бұл кітап оның жұмыстарында бастан өткерген қиындықтары мен тәжірибелерінен шабыттанды. Екінші романы "Бьёргер" (1878) -де ол исланд сагасының повестволеу стилін Bjørnstjerne Bjørnson-ның үлгісімен қайталауға тырысты. Мелодрамалық оқиға ақын Бьёргердің Лораға деген махаббатын баяндайды. Бұл кітап Кнуд Педерсен Хамсунд псевдонімімен жарық көрді. Кейіннен бұл кітап "Виктория: En Kærligheds Historie" (1898; "Виктория: Махаббат тарихы", 1923 деп аударылды) үшін негіз болды. 1898 жылдан бастап Хамсун Сигурд Ибсен құрған саяси және мәдени журнал "Рингеренге" үлес қосушылардың бірі болды.

Негізгі жұмыстар

Хэмсон алғаш рет 1890 жылы жарық көрген "Аштық" ("Sult") романымен кеңінен танымал болды. Жартылай автобиографиялық туындыда жас жазушының Норвегия астанасы Кристианияда (қазіргі Осло) аштық пен кедейліктің салдарынан ақыл-есінен айырылуға жақын қалыптасуы суреттелген. Көптеген адамдар үшін бұл роман Франц Кафка және басқа да жиырмасыншы ғасырдың жазушыларының ішкі монологтары мен ерекше логикасын болжады. Хамсун жиі оралатын тақырып – мәңгілік саяхатшы, шағын ауылдық қауымдастықтардың өміріне кіріп, өзін таныстыратын, көшпенді жат адам (көбінесе баяндаушы). Бұл саяхатшы тақырыбы "Сырлар", "Пан", "Күзгі жұлдыз астында", "Соңғы қуаныш", "Көшпелілер", "Роза" және басқа да романдарда орталық орын алады. Хамсунның прозасында табиғат әлемінің құлшыныспен сипатталған суреттері жиі кездеседі, сондай-ақ Норвегияның орманды алқаптары мен жағалауы туралы терең ойлар да бар. Осы себепті ол пантеизм деп аталатын рухани қозғалыспен байланысты ("Ешкім Құдайды білмейді", - деді ол бірде, "адам тек құдайларды ғана біледі"). Хамсон адамзат пен табиғаттың тығыз, кейде мистикалық байланыста екенін сезді. Кейіпкерлер мен олардың табиғи ортасы арасындағы бұл байланыс "Пан", "Алуанның үнсіз ішектерінде ойнайды" және "Топырақтың өсуі" романдарында көрнекті бейнеленген, бұл "оның монументалды туындысы" 1920 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алуына себеп болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс, тұтқындалу және сотталу

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хамсон Германияның соғыс күшін қолдады. Ол жоғары ранкті нацистік шенеуніктермен, соның ішінде Адольф Гитлермен қарым-қатынас жасады және кездесті. Нацистік үгіт-насихат министрі Жозеф Геббельс Хамсунмен жеке кездесуі туралы ұзақ және құштарлықпен жазған күнделік жазбасын қалдырды; Геббельс Хамсунның "неміс жеңісіне сенімі еңбексіз" екенін айтты. 1940 жылы Хамсон "немістер біз үшін соғысып жатыр" деп мәлімдеді. Гитлер қайтыс болғаннан кейін ол оның қысқа некрологын жариялады, онда оны "адамзаттың жауынгері" және "барлық ұлттар үшін әділдікті уағыздаған дін қызметшісі" деп сипаттады. Соғыстан кейін 1945 жылдың 14 маусымында Хамсон мемлекеттік күзет органдарымен жасаған қылмыс үшін ұсталды, содан кейін Эйнар Крингленнің (профессор және дәрігер) сөзіне сәйкес, "жасының қарттығына" байланысты Гримстад ауруханасына (Гримстад ауруханасы) жатқызылды. 1947 жылы ол Гримстадта сотталып, айыппұл төледі. Норвегияның Жоғарғы соты айыппұлды 575 000 норвегиялық кронадан 325 000 норвегиялық кронаға дейін төмендетті. Соғыстан кейін Хамсонның соғыс кезінде немістерге қатысты көзқарастары норвегиялықтарды қатты күйзелді, олар әлемдік аты даңқты жазушыларын оның нацистік сенімдерінен ажыратуға тырысты. Сотта Хамсон білмегенін айтты. Бұл мәселенің тереңірек себептері оның қайшылыған мінезіне, қара халыққа деген жек көрушілігіне, кемсіну сезіміне, тәртіпсіздіктің кеңеюіне байланысты терең қайғыға, соғыстар аралық демократияға деген қарсылығына және әсіресе англофобиясына байланысты.

Өлім

Кнут Хамсун 1952 жылдың 19 ақпанында 92 жасында Гримстадта қайтыс болды. Оның күлі Нёрхольмдегі үйінің бағында жерленген.

Мұра

Томас Манн оны «Федор Достоевский мен Фридрих Ницше ұрпағы» деп сипаттады. Артур Кёстлер оның махаббат очерктерінің жанкүйері болды. Г. Уэллс Хамсонға Нобель сыйлығын әкелген «Маркенс Гродде» (1917) романын жоғары бағалады. Айзек Башевис Сингер оның заманауи субъективизмін, кері көріністерді пайдалануын, фрагментацияны және лирикалық стильін бағалап тыңдады. 1954 жылы Хамсунның толық шығармаларының он бес томдық жинағы жарық көрді. 2009 жылы, оның туғанына 150 жыл толуына орай, оның толық шығармаларының жаңа 27 томдық жинағы жарық көрді, оған 1954 жылғы басылымға енбеген әңгімелер, өлеңдер, пьесалар мен мақалалар да кірді. Бұл жаңа басылымда Хамсунның барлық шығармалары қазіргі норвегиялық оқырмандарға оңайырақ болуы үшін сәл өңделді. 1998 жылы оның екі маңызды туындысы – «Топырақтың өсуі» мен «Пан» романдарының жаңа ағылшын тіліне аудармалары жарық көрді. Хамсунның шығармалары бүгінгі күнге дейін танымал. 2009 жылы норвегиялық биограф былай деді: «Біз оны жек көрсек те, сүйеміз. Ол – қабірде тыныш жатпайтын рух. Ол – біздің Хамсун травмамыз». Хамсунның үш үйі (Хамаройдағы Хамсунд гард, Гармодағы Хамсунстугу және Гримстадтағы Нёрхолм) қазір музей ретінде жұмыс істейді, сондай-ақ Хамаройдағы Кнут Хамсун орталығы да бар. Хамсунның медаліның қазіргі орны белгісіз.

Жазу әдістері

Август Стриндберг, Хенрик Ибсен және Сигрид Унсетпен қатар, Хамсун халықаралық деңгейде шығармаларымен танылған скандинавиялық авторлардың төрттігін құрады. Хамсун сана ағыны және ішкі монолог сияқты әдістерді пайдаланып, психологиялық әдебиеттің негізін салды, мысалы, Джойс, Пруст, Мансфилд және Вулфтың туындыларында осы әдістерді кездестіруге болады. Оның шығармалары Франц Кафкаға да зор ықпал етті.

Жеке өмір

1898 жылы Хамсон Берглот Гёпфертке (туған есімі Бех) үйленді, ол Виктория атты қызды дүниеге әкелді, бірақ неке 1906 жылы ажырасты. Кейін 1909 жылы Хамсон Мари Андерсенге (1881-1969) үйленді, ол өмірінің соңына дейін оның серігі болды. Олардың төрт баласы болды: ұлдары Торе мен Арилда, қыздары Эллинор мен Сесилия. Мари Хамсунмен бірге өткен өмірін екі естелік кітапта жазды. Ол Хамсонмен танысқанда жас және талантты актриса болған, бірақ актерлік мансабынан бас тартып, онымен бірге Хамаройға сапар шекті. Олар ферма сатып алып, «өзін-өзі асырау үшін шаруалықпен айналысып, оның жазу еңбегі қосымша кіріс әкелсін» деп ойлады. Бірнеше жылдан кейін олар оңтүстікке қарай, Ларвикке көшуді шешті. 1918 жылы Лиллесанд пен Гримстад арасындағы ескі, сәл қираған Нёрхолм имениесін сатып алды. Басты үй жаңартты, қайта безендірілді. Мұнда Хамсон жазумен айналысып, тынышталды, бірақ ол басқа қалалар мен жерлерде де жазу үшін жиі саяхаттады (әсіресе қарапайым жағдайда тұруды ұнатты).

Расизм және Гитлерге құлшылық ету

Жасынан бастап Хамсон теңсіздікке қарсы және нәсілшілдік көзқарастарды ұстанды. "Қазіргі Американың мәдени өмірі" (1889) еңбегінде ол нәсілдердің араласуына қатысты қатаң қарсылығын білдірді: "Негрлер – тропиктерден шыққан, дамуға жаңа кіріскен адам түрі, ақ қоғамның денесіндегі қалыптаспаған мүшелер. Америка зиялы элита құрудың орнына, мулаттарды өсіру фермасын құрды". Хэмсон Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше газет мақалалары жазды, соның ішінде 1940 жылы "Немістер біз үшін соғысып жатыр, енді Англияның бізге және барлық бейтарап елдерге таңған зорлық-зомбылығын тоқтатып жатыр" деген мәлімдеме жасады. Соңында Гитлер Хамсунды кездесуге шақырды; кездесу кезінде ол Норвегиядағы неміс әкімшісі Йозеф Тербовенге наразылық білдірді және түрмеде отырған норвегиялық азаматтарды босатуды сұрады, бұл Гитлердің ашуын тудырды. Отто Дитрих өзінің естеліктерінде бұл кездесуді Гитлермен сөз сөйлесе алған жалғыз адам ретінде сипаттады. Ол мұның себебін Хамсунның саңырау болуымен байланыстырды. Дитрихтің сөзінше, Гитлер ашуын басуға үш күн жұмсады. Хамсон басқа да жағдайларда қарсылық көрсеткені үшін түрмеге қамалған норвегиялықтарға көмектесті және Норвегиядағы неміс саясатына әсер етуге тырысты. Бірақ Гитлер қайтыс болғаннан кейін бір апта өткен соң Хамсон оған арналған сөз сөйлеп, "Ол жауынгер, адамзат үшін күрескен жауынгер және барлық ұлттар үшін әділдік туралы жақсы хабарды жеткізген пайғамбар еді" деді. Ол 1994 және 2000 жылдар аралығында осы сөздерін әртүрлі жинақтарда жариялады.

Кино және теледидар бейімделулері

Хамсунның фильмге бейімделген шығармаларының ішіндегі ең бастысы – 1966 жылы Пер Оскарссонның басты рөлде ойнаған «Аштық» фильмі. Ол әлі күнге дейін Хамсун шығармаларының ең жақсы киноадаптацияларының бірі саналады. Хамсунның туындылары 1916 жылдан бастап 25 фильм мен телесериалдың негізі болды. «Сырлар» кітабы 1978 жылы сол атпен шыққан фильмге негіз болды (голландиялық Sigma Pictures кинокомпаниясының туындысы), режиссері Пол де Луссанет, түсірілгендер қатарында Сильвия Кристель, Рутгер Хауэр, Андреа Ферреол және Рита Тушингэм бар. «Жолшылар» (Landstrykere / Wayfarers) – 1990 жылы Ола Солумның режиссерлік еткен норвегиялық фильм. «Телеграфшы» – 1993 жылы Эрик Густавсонның режиссерлік еткен норвегиялық фильм. Ол «Арманшылдар» (Sværmere, ағылшын тілінде Mothwise деп жарияланған) романы негізінде түсірілді. «Пан» 1922 мен 1995 жылдар аралығында төрт фильмнің негізі болды. Соңғы бейімдеу – даниялық фильм, режиссері Хеннинг Карлсен, ол сонымен қатар 1966 жылғы «Аштық» фильмінің (Дания, Норвегия және Швецияның бірлескен туындысы) режиссері болған. Ремодернист режиссер Джесси Ричардс Хамсонның «Өмір шақыруы» атты әңгімесін бейімдеуге дайындық жүргізіп жатқанын хабарлады.

Кинолық өмірбаян

1996 жылы Ян Троелл режиссерлік еткен, Макс фон Сидоу Хамсун рөлінде ойнаған "Хамсун" атты өмірбаяндық фильм шықты.

Пікірлер

Уорк, Уэсли К. (1980), «Жол саяхатшылары» туралы рецензия, Cencrastus № 4, 1980/81 жылдарғы қыс, 48-49 беттер.

Басқа

Вуд, Джеймс, "Келмейтін жағдайға құмарлық" атты эссе. 2006 жылдың 8 қазанында алынды. "Челси шегінде: Американдық театрдың оқиғалары", Дэви Наполеон. "Мұз дәуірі" туралы талқылауды қамтиды, онда Хамсон басты рөлдегі даулы қойылым. Айова мемлекеттік университетінің баспасы, 1991 жыл. Норвегиялық Нобель сыйлығының лауреаты, бұрын елеңдеп, қазір құрметке ие болды, New York Times. 2009 жылғы 27 ақпан.