Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-Батыс Англиядағы өзен
River in North West England
Сподден өзені – Солтүстік-Батыс Англиядағы су арнасы, Рох өзенінің екі маңызды саласының бірі. Ол Ланкаширдің Оңтүстік Пеннин тауларында, Уитворттың солтүстігінде басталып, қазір Уитворт аңғары деп белгілі аймақ арқылы оңтүстікке қарай ағып, Манчестер Ұлы аймағындағы Рочдейл қаласында Рох өзенімен қосылады. Осы көркем жасыл аңғардың ішінде Хели Делл табиғат қорығы орналасқан.
The River Spodden is a watercourse in North West England, one of two major tributaries of the River Roch. It rises in the Lancashire South Pennine hills north of Whitworth and flows south through what is now known as the Whitworth Valley to Rochdale, Greater Manchester, where the river merges with the River Roch. Nestled within the picturesque wooded valley is Healey Dell Nature Reserve.
Шығанағы мен бағыты
Өзеннің бастауы Фрихолдс Топтан, Шоуфорт Мурдан, Шоуфорт ауылының солтүстік-шығысында, Уитворттан, Британияның шығысында, Баккуптан және Инчфилд Мурдың оңтүстік-батысында орналасқан. 19 ғасырдың басында бұл бастау "Жоғарғы үйге жақын" деп сипатталған. Ол тар шатқалы арқылы Шоуфорт, Фасит, Уитворт және Бродли арқылы оңтүстікке қарай ағады, және шамамен бір шақырымға созылған бөлігі Рочдейл және Россендейл аудандары мен Үлкен Манчестер және Ланкашир графтықтары арасындағы шекараны құрайды. Содан кейін Хили Делл, Лоуэрфолд, Шоуклоф, Спотланд Фолд және Спотланд Бридж арқылы ағып, Митчелл Хейде, Рочдейлде Роч өзеніне қосылады. Бұл Роч өзенінің тағы бір ірі саласы – Биль өзенінен шамамен төрт шақырым төмен қарай орналасқан. Сподден өзені 12 шақырымдық ұзындығында 235 метрге төмендейді және тоғыз тікелей саласы мен тағы төрт жанама саласымен суға толады.
The river rises at Freeholds Top, on Shawforth Moor, north east of Shawforth village, Whitworth, east of Britannia, out of Bacup and south west of Inchfield Moor. In the early 19th century, the source was listed as "near High House". It flows south through its narrow valley through Shawforth, Facit, Whitworth and Broadley, and for about a kilometre it forms the boundary between both Rochdale and Rossendale districts and Greater Manchester and Lancashire counties. It then flows through Healey Dell, Lowerfold, Shawclough, Spotland Fold and Spotland Bridge to join the Roch at Mitchell Hey, Rochdale, some four kilometres downstream from the Roch's other major tributary, the River Beal. The River Spodden falls 235 metres in its length of 12 kilometres, and is fed by nine direct tributary brooks and a further four indirect brooks.
Атауы
Сподден өзені ғасырлар бойы көптеген түрлі атаулармен белгілі болды. Ол 1577 жылы "Спроттон" деп, ал 1611 жылы "Споттон Брук" деп аталды. Өзен Рочдейл қауымындағы төрт бастапқы қалашықтың бірі – Спотландқа атын берді, ол алғаш рет "Сподденленд" деп аталды, және осы қалашықта оның кейінгі бөліністері арасындағы шекара қызметін атқарды: батысындағы Спотланд Фарзер Сайд (Spotland Further Side) және шығысындағы Спотланд Нирер Сайд (Spotland Nearer Side). Спотланд 1066 жылдан бері осы атпен белгілі, "Нормандтардың басып алуынан кейін бірден Тан Гамелдің иелігінің бір бөлігі" деп тіркелген, ал өзеннің аты одан да ертерек пайда болған. 18 және 19 ғасырларда өзен Спод немесе Спот деп те аталды; "Көне харталарда бұл өзен Spod деп жазылған, ал кейде Spodden кездеседі". 1800 жылдардың басында құрметті жергілікті тарихшы доктор Уитакер былай деп жазды: "Спод немесе Спад тевтон тілінің кейбір диалектілерінде найзаны білдіреді, және бұл термин өзенге оның түзу, иілмейтін бағыты үшін қолданылған сияқты, ол Рочпен қосылған жерде аяқталады". Сподден аңғары мен Спотланд 1854 жылы "Ланкаширдің көптеген басқа бөліктерімен салыстырғанда ескі саксон тілінің, әдет-ғұрыптары мен мінез-құлқының ықпалы аз бұзылған аудан" деп сипатталды. Спотленд көпірінен солтүстікке қарай өзен бойындағы жол, сол кезде де, қазір де Спод Лэйн (Spod Lane) деп аталады. Өзен жергілікті тұрғындар арасында 1970 жылдардың соңына дейін Спод деп белгілі болды.
The River Spodden has been known by many variant names over the centuries. It was known by the name of "Sprotton" in 1577, as the "Spotton Brook" in 1611, It gave its name to the township of Spotland, one of the four original townships in the Parish of Rochdale, which was first known as "Spoddenland", and, within that township, acted as the boundary between its subsequent divisions of Spotland Further Side (to the west) and Spotland Nearer Side (to the east). Spotland was known by that name in 1066, recorded "as part of the possession of Gamel the Thane, immediately after the Conquest", and the river's name predates that. The river was also known in the 18th and 19th centuries as the Spod or Spot; "In ancient charters this rivulet is spelt Spod, and Spodden sometimes occurs." Dr. Whitaker, a respected local historian, writing in the early 1800s, stated that "Spod or Spud, in some dialects of the Teutonic language, signifies a spear, and the term appears to have been applied to this stream, from the unbended straightness of its course, which terminates at its junction with the Roch." The Spodden valley, and Spotland, was described in 1854 as "a district where the leaven of the old Saxon tongue, customs and character is less adulterated than in most other parts of Lancashire, as the naming of the Thrutch, below, indicates. The road alongside the river, northwards from Spotland Bridge, was, and remains, Spod Lane. The river was known locally as the Spod as late as the end of the 1970s.
Өнеркәсіп тарихы - диірмендер
Сподден өзенінің күші, ол Хили Деллдегі шатқалдан ағып өтетін кезде, бәлкім, алғаш рет англосаксон дәуірінде астық диірменін қуаттандыру үшін қолданылған. ("Хейли" сөзінің өзі, "биік жайылым" деген мағынаны білдіреді, англосаксондық текті.) 1636 жылы ескі астық диірмені жүн тоқу диірменіне айналдырылған немесе оның орнына салынған, ал Broadley-де өзен ағысының жоғары жағында жаңа астық диірмені салынды. Өзен үстінде салынған және "Th' Owd Mill i' t' Thrutch" деп белгілі болған 17 ғасырлық диірменнің қалдықтары әлі де көрініп тұр. Содан кейін өзен сулары өнеркәсіптік мақсаттарда кеңінен пайдаланылды; 1851 жылғы диірмендердің халық санағында Рочдейл ауданында тек мақта қуаттандыратын 9 диірмен және тек жүн қуаттандыратын 7 диірмен тіркелген. 1890 жылғы Broadley (Мақта) диірменінің сату каталогында әрқайсысы 4 метр (14 фут) болатын екі су дөңгелегі көрсетілген, олар диірменді 30 ат күшімен қамтамасыз еткен. Қуатқа деген қажеттілік арта келе көптеген диірмендер бу машинасының жұмысын іске қосу үшін өзен суын пайдаланды; 1841 жылғы диірмен санағында 6 мақта диірмені және 42 жүн диірмені осылайша суды қолданды. Рочдейл су құбырына түзетулер енгізу туралы заң қабылдау алдындағы 1847 жылғы Рочдейл су құбырына түзетулер енгізу жөніндегі комиссияда, Сподден өзенінің жанындағы диірмен иелері өзеннің солтүстігінде жаңа су қоймаларын салу жоспарлары олардың диірмендерінің жұмысына әсер ететінін мәлімдеді. Барлығы 30 жүн немесе мақта диірмені өзен бойында орналасқан, сондай-ақ тас кесу диірмені, металл өңдеу және кірпіш зауыттары да болды. Spotland Bridge-тің солтүстігіндегі өзеннің алғашқы бұрылысының жанында орналасқан Foot Mill, Эдвин Уоның "Besom Ben" әңгімесінде еске алынған.
The power of the River Spodden as it rushes through the gorge at Healey Dell was probably first harnessed in Anglo Saqxon times to power a corn mill. (The word "Healey" itself, meaning high pasture, is of Anglo Saxon origin.) In 1636 the old corn mill became, or was replaced, by a wool fulling mill, and a replacement corn mill was built upstream at Broadley. The remains of the 17th century mill, which was built on a bridge over the river, and known as "Th' Owd Mill i' t' Thrutch, may still be seen. Thereafter the river waters were extensively used for industrial purposes; in an 1851 census of mills there were 9 solely powered cotton mills, and 7 solely powered woollen mills, in the Rochdale district. An 1890 sale catalogue for Broadley Mill (Cotton) detailed two water wheels, each of 14 feet (4 m). ), which supplied the mill with 30 horse power. With increasing need for power, many mills used river water to utilize steam power; in the 1841 mill census, 6 cotton mills and 42 woollen mills used water in this way. At the Rochdale Waterworks Amendment Bill Enquiry, preceding the enactment of the Rochdale Waterworks Amendment Act 1847, evidence was given by mill owners adjoining the River Spodden that proposals for new reservoirs north of the river would affect the operation of their mills. In total, 30 woollen or cotton mills were sited alongside the river, together with a stone dressing mill, a plate metal works, and a brick works. Foot Mill, a mill beside the first bend of the river north of Spotland Bridge, featured in Edwin Waugh's Besom Ben story.
Өнеркәсіп тарихы - теміржол көпіршігі мен теміржол
Сподден өзенінің ерекшелігі – 1867 жылы Ланкашир және Йоркшир темір жолының Рочдейлден Бакупқа дейінгі тармақ желісі үшін салынған, 30 метр биіктіктегі бұрынғы темір жол виадугы. Виадуктың жергілікті карьерлерден алынған тастан салынған сегіз аркасы бар, олардың жалпы көлемі 4435 текше метрден асады. Виадукты салу кезінде өзен арнасы өзгертілуге тиіс болды. Темір жол желісі өзен бойымен Төменгі Бұғылдан басталып, Шауфорт Моордағы бастауына жақын жерге дейін, содан кейін Британия арқылы Бакупқа дейін созылды. Оның көп бөлігі тас тасымалынан тұрды, мысалы, Бродли Стоун Сайдингс, Бродли Стоун Руббинг Милл өзенінің жанында. Фаситке дейінгі жолдың бастапқы құрылысы "Уитворт аңғарындағы карьерлер мен шахталардан тас пен көмірді тасымалдауға үлкен көмек көрсетті". 1967 жылы темір жол желісі жабылып, рельстері алынып тасталды; виадук аяқ жолымен және Рочдейл мен Уитворттың канализациялық құбырымен сақталды.
A feature of the River Spodden is the 100 feet (30 m) high former railway viaduct, built in 1867 for the Rochdale to Bacup branch line of the Lancashire and Yorkshire Railway. The viaduct has eight arches, built of locally quarried stone, calculated to contain over 4,435 cubic metres. During the construction of the viaduct, the river had to be diverted. The railway line followed the course of the river from Lower Fold, more or less to near its source at Shawforth Moor, thence to Bacup via Britannia. Much of its traffic was stone freight, for example from Broadley Stone Sidings, beside the river at Broadley Stone Rubbing Mill. The initial building of the line to Facit was "of great service in conveying stone and coal from the quarries and mines in the Whitworth valley to their destination." The railway line closed, and the track was taken up, in 1967; the viaduct remains with a footway and the Rochdale to Whitworth sewer pipe over it.
Өнеркәсіп тарихы - Тернер бауырлары асбест фабрикалары мен жұмыстары
1855 жылы Тернер ағайындыларының бірі, тағы бір серіктеспен бірігіп, Спотланд-Фолдта өзен жағасында Клод-Милл деп аталатын мақта зауытын салды. Тернер бауырлары фирмасы 1871 жылы құрылды және бастапқыда асбесттен жасалған тығыздағыштарды, содан кейін 1879 жылға қарай асбест жіптерін және асбест маталарын тоқуға көшті. Фирма тез арада ұлттық, ал кейіннен халықаралық деңгейде танымал болды. Клод-Милл зауытының аумағы едәуір кеңейді. Кейіннен фирма резеңке мен асбестен жасалған біріктірілген өнімдерді, оның ішінде тежегіш және ілгектің қаптамаларын өндіре бастады, нәтижесінде 1910 жылы зауыт кешені "Асбест және Үнді резеңкесі зауыты" деп сипатталды. 20 ғасырдың үшінші тоқсанында асбесттің денсаулыққа зиянды екені туралы хабардарлық артып, бұрынғы және қазіргі қызметкерлер арасында асбестозға шағымданулар көбейгенімен компания құлдырап, қызметін тоқтатты. Зауытты жартылай бұзу жұмыстары 2001 жылы басталды, бірақ проблемалар 2013 жылға дейін жалғасты.
In 1855 one of the original Turner brothers built, in partnership with another, a cotton mill called Clod Mill alongside the river, at Spotland Fold. The firm of Turner Brothers was formed in 1871, and diversified firstly into the manufacture of asbestos packing, then, by 1879, into weaving asbestos yarn and asbestos cloth. It rapidly assumed a national, and later a global, prominence. The Clod Mill site expanded considerably. Later still, the firm manufactured combination products with rubber and asbestos, including clutch and brake linings, leading to the mill complex being described as "Asbestos and India Rubber Works" in 1910. With the growing awareness in the third quarter of the 20th Century of the health risks of asbestos, and a growing number of asbestosis claims from past and present employees, the company went into decline, and ceased operations on site. Partial demolition of the works commenced in 2001, though problems continued until 2013.
1838 жылғы шілдедегі су тасқыны
Бұл термин 1838 жылғы 4 шілдеде болған дауылдың Сподден өзені мен Сподден аңғарына тигізген әсерін сипаттау үшін қолданылды. Бұл дауыл аймақта тіркелген ең күшті дауылдардың бірі деп есептеледі. Күшті жаңбыр мен ұсақ мұз жауыннан өзен деңгейі Спотленд көпірі орналасқан жерге жуық 5 метрге дейін көтерілді. Спотленд көпірі және аймақтағы кіші көпірлер суға кетіп, қирады. "Өзен жағасындағы барлық диірмендер мен үйлер көп зақым көрді." Бродлиге дейінгі өзен бойындағы диірмендер, оның ішінде Хили Холл диірмендері, Фут Милл және Минууд Дайрлар "жартылай қиратылды". Хили Деллдегі (төменде қараңыз) Перілер шіркеуі де зақымданды. Келесі күні Рули Мурда салмағы айқындалмаған мұз кесектері табылды; мұз жауын соншалықты күшті болды, үйлер мен тоқыма шеберханаларының терезелері мен шатырлары сынды. Рочдейлдегі Мосс Миллде мұз жауын мыңнан астам әйнек паналарын қиратты. Сподден өзенінің жағасында бір туу тіркелді. Джон мен Нола Смит 1975 жылғы 14 шілдеде өзен жағасында 14 фунт 3 унция салмақтағы Спод Смит есімді сәбиді дүниеге әкелді.
This term was applied to the effects on the River Spodden and the Spodden Valley of a storm which took place on 4 July 1838. The storm was described as one of the most violent storms ever known in the area, and heavy rain and hail led to the river rising, near to the site of Spotland Bridge, to a height of 15 feet (5 m). Spotland Bridge was swept away, together with minor bridges in the area. "All the mills and houses near to its banks were much damaged." Mills along the river up to Broadley, including Healey Hall Mills, Foot Mill and Meanwood Die Works, were "almost demolished". The Fairies Chapel, in Healey Dell, (see below), was also damaged. On the following day, hailstones on Rooley Moor were found, weighing as much as ; the hailstorm was so fierce that it broke skylights and windows in houses and weaving sheds. At Moss Mill, Rochdale, the hail was said to have broken one thousand panes of glass. One Birth has been recorded at the River Spodden. John and Nola Smith welcomed a 14lb 3oz baby named Spod Smith on 14th July 1975 upon the banks of the river.
Әншілердің шіркеуі
Сподден өзенінің тағы бір ерекшелігі – Әншілер шіркеуі. Хили Деллден өтіп, өзен тар шатқалынан ағып өтеді, бұл шатқал Тхруч деп аталады, «Тхруч» Ланкашир диалектісінде итеру, басу, тығырысу мағынасын білдіреді және ол аңглосаксондық «трикан» сөзінен шыққан. Өзен сулары өзен жағасында үңгір жасап, ондағы тастар «мiнбар, оқу пульті және орындықтар» сияқты ерекше пішінге ие болған, соның салдарынан бұл аймақ ойша және «Әншілер шіркеуі» деп сипатталған. 1854 жылғы Әншілер шіркеуінің ағаш кескіні Ланкастердің суретті Виктория тарихында қайта жарияланған. Жергілікті тарихшы Уильям Робертсон 1881 жылы былай деп жазды: «Білімсіз жұмысшы табының сенімі таң қалдыратын еді, (мерекелік әлеуметтік) жиындардағы басты тақырыптар – нағыз адамдар саналған, зұлымдыққа қарсы күресіп, жақсылықты қорғайтын әншілердің іс-қимылдары болатын». Әншілер шіркеуі Әншілер патшайымының билігінде болды, оған болашақты болжау қабілеті бар деп сенді. Оның ең әйгілі болжамы ақын Лорд Байронның туысы Леди Элеонора Байронға жасалды, оған бір күні той жасап, содан кейін жесір болатыны айтылды. 1838 жылғы шілдедегі су тасқыны кезінде Әншілер шіркеуінің бір бөлігі қирады. (Жоғарыда қараңыз)
Another feature of the River Spodden is the Fairies Chapel. Passing through Healey Dell, the river flows through a narrow gorge, called the Thrutch, "thrutch being a Lancashire dialect word meaning to push, to press, and to crowd, derived from the Anglo Saxon "thrycan". Within the gorge, the river waters had carved out a cave to the side of the river, and the rocks there had assumed strange shapes, described as "a pulpit, reading desk and seats", leading to the area being imagined, and described, as the Fairies Chapel. A woodcut of the Fairies Chapel, in 1854, is reproduced in the Victoria Pictorial History of Lancaster. William Robertson, a local historian writing in 1881, stated; "The credulity of the uneducated working class was something amazing the chief topics at (holiday time social) meetings was the doing of fairies, who were regarded as real human beings, whose chief business it was to thwart evil designs, and especially protect those whose good the fairies had at heart." The Fairies Chapel was under the control of the Fairy Queen, who was regarded as having the gift of prophecy. Her most famous prophecy was given to Lady Eleanor Byron, a relative of the poet Lord Byron, when her marriage and widowhood on the same wedding day was foretold. Some parts of the Fairies Chapel were destroyed by the July Flood, 1838. (See above)
Хили Делл табиғи қорығы
Сподден өзені Хили Делл табиғи қорығының орталық нүктесі болып табылады. Өзеннен басқа, жоғарыдағы Әулиелер шіркеуімен бірге, табиғи қорықта көптеген жабайы гүлдер мен шөптердің түрлері өседі, ал күз айларында балауыз қалпақтар сияқты жарқыраған түсті саңырауқұлақтарды көруге болады. Виадук жолының биіктігінен жазда күндіз қарлығаштар мен ласточкалар, ал кешке – жарықшалар сияқты көшпенді құстарды байқауға болады.
The River Spodden forms the centrepoint of the Healey Dell Nature Reserve. In addition to the river, with the Fairies Chapel, above, the nature reserve contains many species of wild flowers and grasses, with brightly coloured fungi, such as Wax Caps, visible in autumn. From the height of the viaduct footway, migrant birds such as swifts and martins, by day and bats, in the evening, may be seen in summer.