Кіріспе

Үндістан-Пәкістан қарым-қатынастары – Үндістан Республикасы мен Пәкістан Ислам Республикасы арасындағы екіжақты байланыс. Екі елдің қарым-қатынасы күрделі және көбінесе жауластыққа толы, оның тамыры көптеген тарихи және саяси оқиғаларға, ең бастысы 1947 жылдың тамызында Британдық Үндістанның бөлінуіне байланысты. Екінші дүниежүзілік соғыстан екі жыл өткен соң Ұлыбритания Британдық Үндістанды ресми түрде таратып, оны екі жаңа тәуелсіз мемлекетке: Үндістан Одағы мен Пәкістанға бөлді. Бұрынғы британдық колонияның бөлінуі салдарынан 15 миллионға дейін адам қоныс аударды, ал қаза тапқандардың саны бірнеше жүз мыңнан бір миллионға жетеді деп есептеледі, өйткені индустар мен мұсылмандар Редклиф сызығының бойымен қарама-қарсы бағытта көшіп, Үндістан мен Пәкістанға жетті. 1950 жылы Үндістан индустар көпшілігімен және мұсылман азшылығымен зайырлы республика болып құрылды. Көп ұзамай, 1956 жылы Пәкістан мұсылман көпшілігімен және индус азшылығымен ислам республикасы болып пайда болды; кейін 1971 жылғы Бангладеш азаттық соғысында жеңілгеннен кейін индустар халқының көп бөлігін жоғалтты, нәтижесінде Шығыс Пәкістан тәуелсіз Бангладеш мемлекеті ретінде бөлініп шықты. Екі ел де ресми түрде тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай толық дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, бірақ олардың қарым-қатынасы бөлінудің өзара әсерінен және түрлі княздықтардың аумақтық таластарынан тез көлеңкеге түсті, ең маңызды дау – Джамму және Кашмир дауы. 1947 жылдан бері Үндістан мен Пәкістан үш толыққанды соғыс пен бір ресми жарияланбаған соғыс жүргізді, сондай-ақ көптеген қарулы қақтығыстар мен әскери тұрқықтауларға қатысты; Кашмир дауы екі мемлекет арасындағы барлық соғыстардың себебі болды, 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысынан басқа, ол Бангладеш азаттық соғысымен бірге жүрді. Үндістан мен Пәкістан шекарасы әлемдегі ең әскерилендірілген халықаралық шекаралардың бірі. Қарым-қатынасты жақсартуға көптеген әрекеттер жасалды, атап айтқанда Шимла саммиті, Агра саммиті және Лахор саммиті, сондай-ақ түрлі бейбітшілік және ынтымақтастық бастамалары. Осы күш-жігерге қарамастан, екі ел арасындағы қарым-қатынас шекарадан тыс терроризмнің қайталануына байланысты суық болып қалыптасты. Үндістан Пәкістаннан өзін ажыратып, халықаралық істерде Пәкістанды айналып өтудің немесе қиын жағдайға түсірудің шығармашылық жолдарын және механизмдерін тапты. "Минималистік қарым-қатынас" Үндістанға Пәкістанмен "салқын бейбітшілік" орнатуға және басқа маңызды мәселелер мен стратегиялық қиындықтарға назар аударуға мүмкіндік береді. Солтүстік Үндістан мен қазіргі Пәкістанның көп бөлігі ортақ индо-арий демографиялық ерекшеліктерімен және туған тілдерімен (негізінен панджаби, синди және хинди-урду) үйлеседі. Екі елдің арасында тілдік және мәдени байланыстар болғанымен, Үндістан мен Пәкістан арасындағы сауда көлемі олардың экономикасының мөлшеріне және құрлық шекарасын бөлісуіне қарағанда өте шағын. Тікелей бағыттар арқылы сауда ресми түрде шектелді, сондықтан Үндістан мен Пәкістан арасындағы сауданың көп бөлігі Таяу Шығыстағы Дубай арқылы жүзеге асырылады. 2017 жылы BBC World Service жүргізген сауалнамаға сәйкес, үндістердің тек 5% Пәкістанның ықпалын оңды бағалайды, ал 85% теріс пікір білдіреді, ал пакистандықтардың 11% Үндістанның ықпалын оңды бағалайды, ал 62% теріс пікір білдіреді.

Тәуелсіздік кезінде туындаған қақтығыстар

Екі жаңа құрылған мемлекет арасында үлкен халық алмасуы екіге бөлінгеннен кейінгі айларда орын алды. Бөлісу үшін халықты көшіру қажет деген ой болған жоқ. Діни азшылықтар өздері тұратын штаттарда қалады деп күтілді. Дегенмен, Пәнджаб үшін ерекше жағдай жасалды, онда провинцияны әсер еткен қауымдық зорлық-зомбылық салдарынан халықты көшіру ұйымдастырылды, бірақ бұл басқа провинцияларға қатысты болмады. Британдық Үндістанның бөлінісі бұрынғы британдық Пәнджаб және Бенгал провинцияларын Үндістан Доминионы мен Пәкістан Доминионы арасында бөліп алды. Провинцияның басым көпшілігі мұсылман болған батыс бөлігі Пәкістанның Пәнджаб провинциясына айналды; басым көпшілігі индуист және сикх болған шығыс бөлігі Үндістанның Шығыс Пәнджаб штаты болды (кейіннен Пәнджаб, Харьяна және Химачал-Прадеш штаттарына бөлінді). Батыста көптеген индуистер мен сикхтер, ал шығыста көптеген мұсылмандар өмір сүрді, және осындай азшылықтардың қорқынышы соншалықты зор болды, нәтижесінде бөлініс кезінде көптеген адамдар қоныс аударды және көптеген қауымдық зорлық-зомбылық оқиғалары орын алды. Кейбіреулер Пәнджабтағы зорлық-зомбылықты жазалау мақсатында жасалған геноцид деп сипаттады. Бөлініс кезінде Пәнджаб аймағындағы жалпы көші-қон 12 миллион адамға бағаланды; шамамен 6,5 миллион мұсылман Шығыс Пәнджабтан Батыс Пәнджабқа, ал 4,7 миллион индуист пен сикх Батыс Пәнджабтан Шығыс Пәнджабқа көшіп кетті. Британдық Үндістанды бөлу жоспарына сәйкес, барлық 680 князьдік мемлекетке қайсысымен қосылатынын өздері шешуге рұқсат берілді. Аз ғана ерекшеліктерді қоспағанда, мұсылман халқы басым князьдік мемлекеттер Пәкістанға, ал индуист халқы басым князьдік мемлекеттер Үндістанға қосылды. Алайда, кейбір князьдік мемлекеттердің шешімдері алдағы жылдары Пәкістан мен Үндістан қарым-қатынасына елеулі әсер ететін болады.

Жуғад мәселесі

Джунагад – Гужараттың оңтүстік-батыс шетінде орналасқан, Манавадар, Мангрол және Бабриявад княздықтарын қамтитын мемлекет болды. Ол Пәкістанмен шектес болмады, ал басқа мемлекеттер физикалық тұрғыда оны Пәкістаннан бөліп тұрды. Мемлекеттің халқының басым бөлігі – индустар, олар азаматтардың 80% астамын құрады, ал билеушісі, Наваб Махабат Хан, мұсылман болды. Махабат Хан 1947 жылдың 15 тамызында Пәкістанға қосылуға келісті. Пәкістан 1947 жылдың 15 қыркүйегінде бұл қосылуды растады. Үндістан бұл қосылуды заңды деп мойындамады. Үндістанның пікірінше, Джунагад Пәкістанмен шектес болмады, Джунагадтың индустар көпшілігі оның Үндістанның бір бөлігі болуын қалады, және штат үш жағынан Үндістан аумағымен қоршалған. Пәкістанның тұрғысынан қарағанда, Джунагадтың билеушісі мен басқарушы органы Пәкістанға қосылуды таңдағандықтан, оған рұқсат беру керек еді. Сонымен қатар, Джунагадтың теңіз жағасы болғандықтан, ол Үндістан ішіндегі анклав ретінде де Пәкістанмен теңіз байланысын сақтай алатын еді. Екі мемлекет те бұл мәселені бейбіт жолмен шеше алмады, бұл осыдан бұрын шиеленісті жағдайды одан әрі ушықтырды. Үндістанның ішкі істер министрі Сардар Пател, егер Джунагад Пәкістанға өтсе, онда Гуджаратта діни қақтығыстар туындауы мүмкін деп сақты. Үндістан үкіметі Пәкістанға қосылудан бас тартуға және Гуджараттағы зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін Джунагадта халықтың пікірін білуге (плебисцит) уақыт берді. Самалдас Ганди Джунагад халқының Арзи Хукумат (урду тілінде: Арзи – уақытша, Хукумат – үкімет) үкіметін құрды. Пател Джунагадтың үш княздығын аннексиялауға бұйрық берді. Үндістан Джунагадқа отын мен көмірдің жеткізілуін тоқтатты, әуе және пошта байланыстарын үзіп, шекараға әскер жіберді және Үндістанға қосылған Мангрол мен Бабариявад княздықтарын басып алды. 26 қазанда Джунагадтың науабы мен оның отбасы Үндістан әскерлерімен болған қақтығыстан кейін Пәкістанға қашып кетті. 7 қарашада Джунагад соты құлдыраудың алдында тұрды және Үндістан үкіметін штаттың басқаруын өз қолына алуға шақырды. Джунагадтың Диуаны, атақты Зульфикар Али Бхуттоның әкесі, сэр Шах Наваз Бхутто Үндістан үкіметін араласуға шақыруды шешті және осы мақсатта Үндістан үкіметіндегі Саураштраның аймақтық комиссары, мырза Бухқа хат жолдады. Пәкістан үкіметі наразылық білдірді. Үндістан үкіметі Пәкістанның наразылығын қабылдамай, Диуанның араласу туралы шақыруын қабылдады. 1947 жылдың 9 қарашасында Үндістан әскерлері Джунагадты басып алды. 1948 жылдың ақпанында өткен халықтың пікірін білуде (плебисцит) басым көпшілік Үндістанға қосылуға дауыс берді.

Кашмир қақтығысы

Кашмир – мұсылман көпшілігіндегі князьдық мемлекет болды, оны индус патшасы Махараджа Хари Сингх басқарды. Үндістанның бөлінуі кезінде Махараджа Хари Сингх тәуелсіздікті қалап, Үндістан немесе Пәкістан доминионына қосылғысы келмеді. Пәкістанмен тұрақтандыру келісіміне қарамастан, Пәкістан әскерлерінің тобы Кашмирге жіберілді. Пәкістандық жартылай әскери күштердің қолдауымен паштун Мехсуд тайпалары 1947 жылдың қазан айында "Гүлмарг операциясы" кодын қолданып, Кашмирді басып алу үшін Кашмирге шабуыл жасады. Махараджа Үндістаннан әскери көмек сұрады. Үндістанның генерал-губернаторы лорд Маунтбеттен, Үндістан әскерін жібермес бұрын Махараджаның Үндістанға қосылуын талап етті. Сәйкесінше, 1947 жылдың 26-27 қазанында қосылу туралы құжатқа қол қойылып, қабылданды. Шейх Абдулла, штаттың саяси көшбасшысы және Ұлттық конференция партиясының төрағасы, қосылуды және Үндістанның әскери көмегін қолдады. Абдулла келесі аптада штаттың Төтенше әкімшілік басшысы болып тағайындалды. Пәкістан штаттың Үндістанға қосылуын қабылдамады және бүлікшілер мен басып кірген тайпаларға толық қолдау көрсету арқылы қақтығысты ширықтырды. Паштун тайпаларын үздіксіз толықтыру ұйымдастырылды, оларға қару-жарақ, оқ-дәрі және әскери басшылық берілді. Үндістан әскері Кашмир аңғарынан басып кірген тайпаларды ығыстыра алды, бірақ қысқы ауа-райы штаттың көп бөлігіне жол беруді қиын етті. 1947 жылдың желтоқсан айында Үндістан қақтығысты Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне жүгінді, екі жаңа мемлекет арасында толыққанды соғысқа жол бермеуді сұрады. Қауіпсіздік Кеңесі 47-ші қаулыны қабылдады, ол Пәкістаннан Кашмирден барлық азаматтарын шығарып тастауды, Үндістаннан күштерінің көп бөлігін шығарып тастауды (екінші қадам ретінде) және халықтың еркін білдіру үшін референдум өткізуді талап етті. Үндістан қаулыны қабылдамаса да, БҰҰ комиссиясымен келісілген оның түзетілген нұсқасын, Пәкістан да 1948 жылдың соңында қабылдады. Келесі жылдың 1 қаңтарында атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. Алайда Үндістан мен Пәкістан референдумға дайындық ретінде әскери қарусызданудың қадамдары туралы келісе алмады. Пәкістан Азад Кашмирдің бүлікші күштерін 32 батальоннан тұратын толыққанды әскери құрылымға біріктірді, ал Үндістан оны қарусызданудың шарты ретінде таратуды талап етті. Келісімге қол жеткізілмеді және референдум ешқашан өткізілмеді.

Соғыстар, қақтығыстар мен даулар

Үндістан мен Пәкістан тәуелсіздік алғаннан бері көптеген қарулы қақтығыстарда күресті. Екі мемлекет арасында үш ірі соғыс болды, атап айтқанда 1947, 1965 және 1971 жылғы Бангладеш азаттық соғысы. Бұған қоса, 1999 жылғы ресми емес Каргил соғысы және бірнеше шекаралық ұрыстар болды. Екі ел де 2003 жылдан бері шартты атысты тоқтату келісіміне бағынып келсе де, даулы аймақта атыс-шабуылдарды тоқтатпауда. Екі тарап та атысты тоқтату келісімін бұзғаны үшін бір-бірін айыптап, шабуылға жауап ретінде атып жатыр десті. 2016 жылдың соңында басталып, 2018 жылға дейін күшейген шекаралық қақтығыстардың салдарынан екі тарапта да жүздеген азамат қаза тауып, мыңдаған адам үйсіз қалды. Үндістан Батыс Пәкістанға қарсы толыққанды әскери шабуылға көшті. Он жеті күндік соғыс екі тарапта да мыңдаған адамның қаза болуына әкеп соқты, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан бері өткен ең ірі бронетранспорттық және танк шайқасы болды. Екі ел арасындағы жағдай Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) санкциясымен жарияланған атысты тоқтатумен аяқталды, бұл Кеңес Одағы мен АҚШ-тың дипломатиялық араласуының нәтижесінде Ташкент декларациясының қабылдануына әкелді. Бес апталық соғыс екі тарапта да мыңдаған адамның қаза болуына себеп болды. Көптеген шайқастар қарсыластың жаяу әскері мен броньды техникасының қатысуымен, әуе күштері мен теңіз күштерінің қолдауымен жүргізілді. Бұл БҰҰ санкциясымен жарияланған атысты тоқтатумен және одан кейінгі Ташкент декларациясымен аяқталды.

1971 жылғы соғыс

Тәуелсіздік алғаннан бері Пәкістан географиялық-саяси тұрғыдан екі үлкен аймаққа – Батыс Пәкістан мен Шығыс Пәкістанға бөлінді. Шығыс Пәкістанды негізінен бенгал халқы мекендеді. 1971 жылдың желтоқсанында Пәкістанның әскери операциясы мен бенгал халқына жасалған геноцидтен кейін, Шығыс Пәкістандағы саяси дағдарыс жағдайды ушықтырып, Үндістан бас көтерген бенгал халқының жағына араласты. Бұл қысқа, бірақ қанды соғыс Шығыс Пәкістанның тәуелсіздігіне әкелді. Соғыс барысында Үндістан армиясы Шығыс Пәкістанға үш бағыттан басып кірді, ал Үндістан теңіз күштері әуе кемелерін пайдаланып Шығыс Пәкістанға теңіз блокадасын орнатып, жаудың портына қарсы алғашқы шабуылды жасады. «Тридент» (1971) және «Питон» операциялары аясында Карачи портына екі рет шабуыл жасалды. Бұл шабуылдар Пәкістанның теңіз күшінің маңызды бөлігін жойды, ал Үндістанның бірде-бір кемесі жоғалмады. Дегенмен, Үндістан теңіз күштері INS Khukri (F149) кемесін жоғалтты, ол Пәкістанның су асты кемесімен торпедаланды. Шығыс Пәкістанға басып кіргеннен кейін 13 күн өткен соң, 93 000 пәкістандық әскери қызметкер Үндістан армиясы мен Мукти Бахиниге қарсы бас иді. Пәкістандық күштердің жеңілісінен кейін Шығыс Пәкістан тәуелсіз Бангладеш мемлекеті болып құрылды.

Қаргил соғысы

1998–99 жылдардың қыс айларында Үндістан армиясы, әдеттегідей, Кашмирдегі Каргил секторындағы аса биік таулардағы бекеттерін босатты. Пәкістан армиясы Бақылау сызығын кесіп өтіп, бекеттерді басып алды. Үндістан армиясы мұны 1999 жылдың мамыр айында қар еріген кезде анықтады. Бұл Үндістан мен Пәкістан күштері арасындағы қаһарлы шайқасқа әкеп соқты, ол Каргил қақтығысы деп белгілі болды. Үндістан Әуе күштерінің қолдауымен Үндістан армиясы Пәкістан басып алған көптеген бекеттерді қайтарып алды. Кейіннен халықаралық қысым мен ауыр шығындарға байланысты Пәкістан қалған бөлігінен шығып кетті.

Су туралы даулар

Индус сулары туралы келісім Үндістаннан Пәкістанға ағып жатқан өзендерді басқарады. Су екі ел арасындағы жанжалдың ықтимал себебі ретінде қарастырылады, бірақ бүгінгі күнге дейін, Nimoo Bazgo жобасы секілді мәселелер дипломатиялық жолмен шешілді.

Бенгал босқындары дағдарысы (1949)

1949 жылы Үндістанда 1 миллионға жуық индус босқыны тіркелді, олар діни қақтығыстар, қорқыту және Шығыс Пәкістаннан (қазіргі Бангладеш) биліктің қуғын-сүргінінен кейін Батыс Бенгалия және басқа да штаттарға ағылып келді. Босқындардың қиын жағдайы индустар мен үнді ұлтшылдарының наразылығын тудырды, ал босқындардың көптігі Үндістан штаттарының ресурстарын толық сіңіре алмайтын деңгейге дейін сарқып кетті. Соғыс мүмкіндігін жоққа шығармай, премьер-министр Неру мен Сардар Патель Лиакат Али Ханды Делиге келіссөздерге шақырды. Көптеген үндістер бұл қадамды жарасым табуға бағытталған әрекет деп бағалағанмен, Неру Лиакат Али Ханмен екі елде де азшылықтарды қорғау және азшылық комиссияларын құру жөнінде келісімге келді. Хан мен Неру сондай-ақ сауда келісіміне қол қойып, екіжақты дауларды бейбіт жолмен шешуге міндеттенді. Бірте-бірте жүздеген мың индус Шығыс Пәкістанға қайта оралды, бірақ қарым-қатынастағы жақсару ұзаққа созылмады, себебі Кашмир дауына байланысты жағдай шиеленісіп кетті.

Кашмирдегі көтеріліс (1989 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Сыртқы істер кеңесі жариялаған бірнеше есептерге сәйкес, Пәкістан әскері мен ИСИ Кашмирдегі террористік топтарға, оның ішінде «Әл-Қаида» тобының еншілес ұйымы «Джейш-е Мохаммедке» құпия қолдау көрсеткен. Пәкістан Кашмирдегі террористік қызметке қатысы жоқ екенін мәлімдеп, Үндістан үкіметінен босануды көздейтін сепаратистік топтарға ғана саяси және моральдық қолдау көрсетіп отырғанын айтады. Көптеген кашмирлік жанкешті топтар өздерінің штаб-пәтерлерін Пәкістан басқаратын Кашмирде орналастырған, Үндістан үкіметі мұны одан әрі дәлел ретінде келтіреді. Журналист Стивен Сулейман Шварц бірнеше жанкешті және қылмыстық топтардың «Пәкістан армиясының жоғары шенді офицерлері, елдің ИСИ барлау қызметі және мемлекеттің басқа да қарулы органдарымен қолдалатынын» атап көрсетті.

Көтерілісшілердің кейбір шабуылдарының тізімі

Джамму мен Кашмир штатының Мемлекеттік жиналысына шабуыл: 2001 жылдың 1 қазанында Джамму мен Кашмир штатының Мемлекеттік жиналысына жақын жерде автокөлік бомбасы жарылып, Кашмир сепаратистеріне кінә тағылған шабуылда 27 адам қаза тапты. Бұл 2001 жылдың желтоқсанында Үндістан Парламентіне жасалған шабуылдан басқа, Үндістанға қарсы ең ірі шабуылдардың бірі болды. Террористердің денелерінен және олардан алынған мәліметтерден бұл әрекеттің жауапкері тек Пәкістан екені анықталды. Касым Нагарға шабуыл: 2003 жылдың 13 шілдесінде "Лашкар-е-Тойба" тобының мүшелері деп күдіктелген қарулы адамдар Шринагардағы Касым Нагар базарына қол гранаталарын лақтырып, содан кейін жақын тұрған азаматтарға оқ атып, жиырма жеті адамды өлтіріп, көптеген адамдарды жарақаттады. Абдул Ғани Лонның қазасы: Абдул Ғани Лон, «Барлық партиялардың Хуррият конференциясы» жетекшісі, Шринагардағы еске алу митингісі кезінде белгісіз қарулы адамдар тарапынан өлтірілді. Бұл қазадан кейін Лон мырзаға жеткілікті қауіпсіздік шараларын ұйымдастырмағаны үшін Үндістанның оккупациялық күштеріне қарсы кең ауқымды наразылықтар өтті. 20 шілде 2005 жылғы Шринагардағы бомбалау: Шринагардағы танымал Черч-Лейн ауданында қарулы күштерге тиесілген бронетранспортердің жанында автокөлік бомбасы жарылып, төрт үндістандық әскер, бір азамат және жанкешті өлті. "Хезбул Муджахиддин" террористік тобы шабуылға жауапкершілікті мойнына алды. Будшах Чокқа шабуыл: 2005 жылдың 29 шілдесінде Шринагар қаласының орталығындағы Будшах Чок алаңындағы террористік шабуылда екі адам қаза тауып, 17-ден астам адам жарақат алды. Жарақат алғандардың көп бөлігі журналистер еді. Ғұлам Наби Лонның қазасы: 2005 жылдың 18 қазанында күдікті адам Жамму және Кашмирдің сол кездегі білім министрі Ғұлам Наби Лонды өлтірді. Шабуылға ешбір террористік ұйым жауапкершілікті қабыланбады. 2016 жылғы Ури шабуылы: 2016 жылдың 18 қыркүйегінде Үндістанның Джамму және Кашмир штатындағы Ури қаласының жанындағы төрт қарулы террорист жасаған шабуылда 18 адам қаза тауып, 20-дан астам адам жарақат алды. Бұл шабуыл "Кешмірдегі қауіпсіздік күштеріне қарсы соңғы 20 жылдағы ең қорқынышты шабуыл" деп хабарланды. 2019 жылғы Пулвама шабуылы: 2019 жылдың 14 ақпанында Жамму-Шринагар ұлттық тас жолында, Пулвама ауданының Авантипорасының жанындағы Летпорада қауіпсіздік күштерін тасымалдап келе жатқан көліктер колоннасына жанкешті бомбалаушы шабуыл жасады. Шабуыл нәтижесінде 38 Орталық резервтік полиция күшінің (CRPF) қызметкері мен шабуылшы қаза тапты. Шабуылға Пәкістан негізделген "Джейш-е Мохаммед" исламисттік экстремистік тобы жауапкершілікті мойнына алды.

Басқа жерлердегі бүлікшіл әрекеттер

Үндістан Парламентіне жасалған шабуыл пакистандық террористер жасаған ең ауқымды шабуыл болды. Үндістан Пакистанды шабуыл жасады деп айыптады, бірақ Пакистан бұл айыптаманы күшпен жоққа шығарды. 2001–2002 жылдардағы Үндістан-Пакистан арасындағы шиеленіс ядролық қақтығысқа ұласу қаупін тудырды. Алайда, халықаралық бейбітшілік күш-жігері екі ядролық держава арасындағы жағдайдың уысталуына ықпал етті. Бұдан басқа, ең қатты әсер еткені – Непалдың Катманду қаласынан Нью-Делиге бағытталған Indian Airlines IC 814 рейсінің қашқындалуы. Ұшақ 1999 жылдың 24 желтоқсанында ұшып шыққаннан кейін шамамен бір сағаттан соң қашқындалып, Амритсар әуежайына, содан кейін Пакистанның Лахор қаласына қойылды. Ұшаққа отын құйылғаннан кейін Дубайға, ал соңында Ауғанстанның Кандагар қаласына қонды. Күшті бұқаралық ақпарат құралдарының қысымымен Нью-Дели қашқындардың талабын қабылдап, ұшақтағы үндістандық жолаушылардың бостандығы үшін Маулана Масуд Азхарды тұтқыннан босатты. Алайда, бұл шешім Нью-Делиге қымбатқа түсті. Карачиде жасырынып жүргені күдіктелген Маулана кейіннен Кашмирде Үндістанның қауіпсіздік күштеріне қарсы бірнеше террористік актілер жасаған «Джейш-е Мохаммед» ұйымының жетекшісі болды. 2000 жылдың 22 желтоқсанында «Лашкар-е-Тоиба» ұйымына жататын террористер тобы Нью-Делидегі танымал Қызыл қамалға шабуыл жасады. Қамалдың ішінде Үндістанның әскери бөлімдері және Орталық тергеу бюросы мен Үндістан армиясы пайдаланатын жоғары қауіпсіздікпен қамтамасыз етілген тергеу орталығы орналасқан. Террористер Қызыл қамалдың айналасындағы қауіпсіздік шебін бұзып, кезекте болған үндістандық әскери қызметкерлеріне оқ атып, екеуін сол жерде өлтірді. Бұл шабуылдың маңыздылығы сонда болды, Үндістан мен Пакистан арасындағы атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан кейін екі күн өткен соң жасалды. 2002 жылы Үндістан тағы да Джамму мен Кашмирден келген террористердің Үндістанға еніп жатқанын мәлімдеді, бірақ Пакистан президенті Первез Мушарраф бұл мәлімдемені жоққа шығарды, мұндай ену тоқтатылғанын айтты. Үндістан Сыртқы істер министрлігінің өкілі Пакистанның бұл мәлімдемесін «терминологиялық дәлсіздік» деп атап, жоққа шығарды. Екі айдан кейін «Джейш-е Мохаммед» ұйымына жататын екі террорист Гуджарат штатының Ахмадабад қаласындағы Свами Нараян ғибадатханасына шабуыл жасап, 18 әйел және 5 баланың арасында 30 адамды өлтірді. Шабуыл 2002 жылдың 25 қыркүйегінде, Джамму мен Кашмирде сайлау өткеннен кейін бірнеше күн өткен соң жасалды. Екі террористтен де бірдей мазмұндағы хаттар табылды, онда бұл шабуыл Гуджараттағы тәртіпсіздіктер кезінде мыңдаған мұсылманның қаза болуына жауап ретінде жасалғаны айтылған. 2003 жылдың 25 тамызында Мумбаи қаласының оңтүстігінде екі автокөлік бомбасы жарылып, біреуі Үндістан қақпасының жанында, екіншісі танымал Завери базарында жарылып, кем дегенде 48 адам қаза тауып, 150 адам жарақат алды. Терактке жауапкершілікті ешбір террористік ұйым мойындамаса да, Мумбаи полициясы мен RAW екі жарылысқа «Лашкар-е-Тоибаның» қатысы бар деп күдіктенді. Сәтті болмаған әрекеттің нәтижесінде 2005 жылдың 5 шілдесінде «Лашкар-е-Тоиба» ұйымына жататын алты террорист Айодхьядағы «Рам-жанмбхоми» кешеніне шабуыл жасады. Террористер даулы жерге жеткенге дейін Үндістанның қауіпсіздік күштері тарапынан атып түсірілді. Оқиға кезінде бір индуист құдайға табынушы және екі полицей жарақат алды.

2001 жылы Үндістан парламентіне шабуыл

2001 жылғы Үндістан парламентіне жасалған шабуыл – 2001 жылдың 13 желтоқсанында Нью-Делидегі Үндістан парламентіне жасалған шабуыл. Осы шабуылдың салдарынан ғимаратқа шабуыл жасаған бес адамды қоса алғанда, он төрт адам қаза тапты. Шабуылды Лашкар-е-Тайба (Лет) және Джайш-е-Мохаммед (ДЖМ) террористік ұйымдары жасады. Шабуылда бес террорист, Дели полициясының алты қызметкері, Парламент қауіпсіздік қызметінің екі қызметкері және бір бағбан, барлығы 14 адам қаза тапты. Бұл шабуыл Үндістан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынасты шидете түсіріп, 2001-2002 жылдардағы Үндістан-Пәкістан қақтығысына әкеп соқты.

2001-02 Үндістан-Пәкістан қақтығысы

2001–2002 жылдардағы Үндістан мен Пәкістан арасындағы әскери қақтығыс – бұл екі елдің Кашмир аймағындағы шекараның екі жағында және Бақылау жолында (LoC) әскер жинауына әкелген әскери тұрғысынан қақтығыс. Бұл 1999 жылғы Каргил соғысынан бері Үндістан мен Пәкістан арасындағы алғашқы маңызды әскери қақтығыс болды. Әскери күштерді арттыруға Үндістан 2001 жылы Үндістан Парламентіне және 2001 жылы Джамму мен Кашмир заң шығару жиналысына жасалған шабуылдарға жауап ретінде бастама берді. Үндістан бұл шабуылдарды Пәкістан негізделген "Лашкар-е Тайба" және "Джейш-е Мохаммед" есімді екі террористік ұйым жасады деп мәлімдеді, және Үндістан бұл ұйымдарды Пәкістанның ISI қолдап отыр деген айыптауды қойды, бірақ Пәкістан бұл айыптауды жоққа шығарды. Халықаралық дипломатиялық араласу нәтижесінде, 2002 жылдың қазан айында Үндістан мен Пәкістан әскерлері халықаралық шекарадан шығарылып, жағдай деэскалацияланды.

2007 жылғы Самджаута экспрессі бомбалаулары

2007 жылғы Самджаута экспрессін жару – 18 ақпанда Самджаута экспрессіне жасалған террористик шабуыл. Самджаута экспрессі – Үндістанның Нью-Дели қаласынан Пәкістанның Лахор қаласына қатынайтын халықаралық пойыз және Үндістан-Пәкістан шекарасын кесіп өтетін екі пойыздың бірі. Кем дегенде 68 адам қаза тапты, олардың көп бөлігі пәкістандық азаматтар, сондай-ақ үндістандық қауіпсіздік қызметкерлері мен азаматтар да бар еді.

2008 жылғы Мумбай шабуылдары

2008 жылы Мумбайда он пакистандық террорист жасаған шабуылдардан 173 адам қаза тауып, 308 адам жарақат алды. Шабуыл кезінде тұтқындалған жалғыз аман қалған қарулы адам Аджмал Касабтың Пәкістан азаматы екені анықталды. Бұл фактіні Пәкістан билігі мойындады. 2010 жылдың мамыр айында Үндістан соты оны төрт рет адам өлтіргені, Үндістанға қарсы соғыс ашуы, құлсату және терроризм қылмыстары үшін кінәлі деп танып, өлім жазасына кесті. Үндістан бұл шабуылдарды жоспарлап, оны жүзеге асыруда Пәкістан негізделген "Лашкар-е Тайба" экстремистік тобының кінәлі екенін мәлімдеді. Үндістанның ресми өкілдері Пәкістаннан күдіктілерді сотқа беруді талап етті. Олар сондай-ақ шабуылдардың күрделілігін ескере отырып, осы шабуылды жасағандардың "Пәкістанның кейбір ресми органдарының қолдауы болған болуы керек" деді. 2009 жылдың шілдесінде Пәкістан билігі "Лашкар-е Тайба" тобының Карачи мен Тхаттадағы лагерьлерінен шабуылдарды жоспарлап, қаржыландырғанын растады. 2009 жылдың қарашасында Пәкістан билігі бұрын тұтқындалған жеті адамды шабуылды жоспарлап, оны жүзеге асырғаны үшін айыптады. 2015 жылдың 9 сәуірінде шабуылдардың басты жетекшісі Закиур Рехман Лаквиге Пәкістанда кепілдік ақысы төленіп босатылды.

Жаппай қырып-жою қарулары

Үндістан ядролық қаруды дамыту тарихында ұзақ жолдан өтті. Үндістанның ядролық бағдарламасының бастауы 1944 жылға дейін жетеді, тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай осы бағдарламаны бастады. 1971 жылы Үндістан Пәкістанға қарсы сәтті әскери науқаннан кейін Пәкістанға қарсы әскери және саяси үстемдікке ие болды. 1972 жылы ядролық сынаққа дайындық басталып, 1974 жылы Покран сынақ алаңында алғашқы ядролық бомбасы жарылды, оның коды – "Күлімдеген Будда" болды. 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысындағы жеңілістен кейін Пәкістан 1972 жылы өз ядролық бағдарламасын іске қосты және 1974 жылы Үндістан Покран сынақ алаңында алғашқы ядролық бомбасын жарытқаннан кейін күшін арттырды, кодтық атауы – "Күлімдеген Будда". Бұл ауқымды ядролық бағдарлама Үндістанның ядролық бағдарламасына тікелей жауап ретінде жүзеге асырылды. 1983 жылы Пәкістан "Кирана I" атты бірқатар ядролық сынақтарды жасырын түрде жүргізіп, маңызды жетістікке жетті. Пәкістан үкіметі мұндай сынақтарды ресми түрде жарияламады. Пәкістан үкіметі бұл айыптаманы жоққа шығарып, Үндістандағы "мемлекеттік қолдаумен жасалған терроризмді" айыптады.

Қашушылар

Үндістан Дауд Ибрахим сияқты ең қарышталы ізделіп жатқан үнді қашқындарының Пакистанда болуына қатысты айып тақты. 2011 жылдың 11 мамырында Үндістан Пәкістанда жасырынып жүрген 50 "Ең қарышталы ізделіп жатқан қашқынның" тізімін жариялады. Бұл Осама бен Ладен Абботтабадтағы үйінде өлтірілгеннен кейін Пәкістанға тактикалық қысым көрсету мақсатында жасалды. Тізімдегі екі қателік жария болғаннан кейін, Орталық тергеу бюросы оны веб-сайтынан алып тастады, қайта қарау үшін. Осы оқиғадан кейін Пәкістанның ішкі істер министрлігі Үндістан жіберген тізімді қабылдамады, алдымен тізімдегі адамдар елде тұрып жатыр ма, жоқ па, соны тексеру қажет екенін мәлімдеді.

Сұхбаттар және сенім қалыптастырудың басқа да шаралары

1971 жылғы соғыстан кейін Пәкістан мен Үндістан қарым-қатынастарын қалыпқа келтіруге қатысты жайбарақат прогресс жасады. 1972 жылдың шілдесінде Үндістанның премьер-министрі Индира Ганди мен Пәкістан президенті Зұлфиқар Әли Бхутто Үндістанның Шимла таулы курортында кездесті. Олар Шимла келісіміне қол қойды, оған сәйкес Үндістан барлық пакистандық әскери қызметкерлерін (90 000-нан астам) және батыстағы басып алынған аумақтарды қайтарады, ал екі ел "екіжақты келіссөздер арқылы бейбіт жолмен дауларын шешеді". 1976 жылы дипломатиялық және сауда қатынастары да жаңадан орнатылды.

1990 жылдар

1997 жылы үш жылдық үзілістен кейін Үнді-Пакистан арасындағы жоғары деңгейдегі келіссөздер қайта басталды. Пәкістан мен Үндістанның премьер-министрлері екі рет кездесіп, сыртқы істер министрлері үш раунд келіссөздер жүргізді. 1997 жылдың маусым айында сыртқы істер министрлері келесі келіссөздерді жалғастыруға болатын сегіз "шешілмеген мәселе" анықтады. Тәуелсіздік алғаннан бері туындап келе жатқан Кашмир мәртебесіне қатысты дау (Үндістан оны Джамму және Кашмир деп атайды) олардың диалогындағы ең басты кедергі болып қалуда. Үндістан бұл бұрынғы княздық мемлекеттің Үндістан одағының ажырамас бөлігі екенін жариялайды, ал Пәкістан БҰҰ қарарларында штаттың/провинцияның халқының өзін-өзі анықтау құқығына шақыруды ескеру қажет деп талап етеді. Алайда, ол бұл қарардың бұрынғы бөлігін орындаудан бас тартады, онда барлық оккупацияланған аумақтарды босату талап етіледі. 1997 жылдың қыркүйегінде келіссөздер Кашмир мәселесін және бейбітшілік пен қауіпсіздік мәселелерін қалай қарастыру керек екендігіне байланысты тоқтап қалды. Пәкістан бұл мәселелерді жеке жұмыс топтары арқылы қарастыруды ұсынды. Үндістан бұл екі мәселені тағы алты мәселемен бірдей қарастыруды ұсынды. Екі ел арасындағы диалогты қайта жандандыруға 1999 жылдың ақпанында Лахорда екі премьер-министрдің кездесуі және олардың үш келісімге қол қоюы үлкен түрткіс берді. Бірақ сол жылдың қазан айында Пәкістанда демократиялық сайланған Наваз Шариф үкіметін құлатқан әскери төңкеріс қарым-қатынастарға кері соққы берді.

2000 жылдар

2001 жылы Аграда саммит өтті; Пәкістан президенті Первез Мушарраф Үндістан премьер-министрі Атал Бехари Ваджпаимен кездесуге келді. Келіссөздер сәтсіз аяқталды. 2004 жылдың 20 маусымында Үндістанда жаңа үкімет құрылғаннан кейін екі ел де ядролық сынақтарға тыйым салу мерзімін ұзартуға және ядролық соғысқа алып келуі мүмкін түсініспеушіліктерді болдырмау үшін сыртқы істер министрлері арасында тікелей байланыс желісін құруға келісті. 2005 жылы Пәкістан Баглихар су электр станциясы мәселесін жаңа мәселе ретінде көтерді. 2004 жылдың мамырында Манмохан Сингх Үндістан премьер-министрі болғаннан кейін, Пәнджаб провинциялық үкіметі оның туған жері Гахты оның құрметіне үлгілі ауыл ретінде дамытуға және оның атымен мектеп атауға уәде берді. Үндістанда Пакистан деп аталған ауыл бар, бірақ жылдар бойы ауыл тұрғындары атын өзгертуге жасалған қысымға қарсы тұрды. 2004 жылы аймақтағы зорлық-зомбылық қысқарды. Бұған екі негізгі себеп болды: Нью-Дели мен Исламабад арасындағы қарым-қатынастың жақсаруы, нәтижесінде 2003 жылы екі ел арасында атысты тоқтату келісіміне қол жеткізілді, сондай-ақ Үндістан армиясының бақылау сызығын толық қоршауы. Бұдан өзге, халықаралық қауымның күшті қысымымен Исламабад өз аумағындағы экстремистердің оқу лагерлеріне қарсы шаралар қабылдауға мәжбүр болды. 2004 жылы екі ел аймақтағы әскерлер санын азайтуға келісті. Қысымға ұшыраған Кашмирлік жауынгерлік ұйымдар Нью-Делимен келіссөздер жүргізу туралы ұсыныс жасады, бұл ұсынысты Үндістан құптады. Үндістанның шекаралық қауіпсіздік күштері Пәкістан әскерилерінің Пәкістаннан Үндістан аумағына енген террористерге қолдау көрсетіп, оларға жарық беруде деп айыптады. Пәкістан да Үндістанды Пәкістандағы BLA сияқты террористік ұйымдарды қолдауда айыптады. 2005 жылы Пәкістанның ақпарат министрі Шейх Рашидтің 1990 жылы Пәкістанның Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясында террористерді даярлау лагерін басқарғаны туралы айыптаулар таралды. Пәкістан үкіметі министрге қатысты айыптауларды екі ел арасындағы бейбіт процесті бұзуға бағытталған әрекет деп мәлімдеді. Үндістан мен Пәкістан екі ел арасындағы шиеленісті азайту мақсатында бірнеше өзара сенімді нығайту шараларын (ҚЫМ) іске қосты. Бұл шаралар жоғары деңгейдегі келіссөздерді өткізуді, виза режимін жеңілдетуді және екі ел арасындағы крикет матчтарын қайта бастауды қамтиды. Шринагар мен Музаффарбад арасындағы жаңа автобус бағдарламасы екі тарапты жақындастыруға көмектесті. Пәкістан мен Үндістан экономикалық салаларда да ынтымақтастыққа келісті. Қарым-қатынастардың жақсаруы Үндістан мен Пәкістан шекарасының жанындағы бірқатар көлік желілерінің қайта ашылуымен байланысты, олардың ішіндегі ең маңыздысы автобус және теміржол бағдарламалары болды. 2005 жылдың шілдесінде Үндістанның қауіпсіздік күштері мен жауынгерлер арасында үлкен қақтығыс болды, оның себебі Пәкістаннан Кашмирге енуге тырысқан көтерілісшілер тобы болды. Сол айда Кашмирлік жауынгерлер Айодхья мен Шринагарға шабуыл жасады. Алайда, бұл оқиғалар бейбіт процеске елеулі әсер етпеді. 1975 жылдан бері Пәкістан түрмелерінде ұсталған Үндістан азаматы 2008 жылдың 3 наурызында шекарадан өтіп, елге қайтып келді, Пәкістан бұл шараны екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мақсатында жасалғанын мәлімдеді. 2006 жылы екі британдық туристің көмегімен "Шекарасыз достар" жобасы іске қосылды. Жобаның мақсаты – үнді және пәкістандық балалар бір-бірімен хат алысып, достық қарым-қатынас орнату еді. Бұл идея екі елде де сәтті жүзеге асты, сондықтан ұйым оны "іске асыру мүмкін емес" деп таныды. Жақында Үндістаннан Пәкістанға әлемдегі ең үлкен махаббат хаты жіберілді.

2010 жылдар

2010 жылдың желтоқсан айында бірнеше пакистандық газеттер Үндістан басшылығы мен Пакистандағы экстремистермен (жауынгерлермен) қарым-қатынасы туралы хабарлар жариялады, олардың мәлімдемесінше, бұл ақпарат АҚШ-тың дипломатиялық жеделхаттарының жария болуынан алынған. Ағылшын газеті The Guardian, Wikileaks жеделхаттарына ие болғаннан кейін, оларды қарап шығып, пакистандық тараптың мәлімдемелерінде "дәлдік жоқ" екенін және "WikiLeaks үгіт-насихат мақсатында қолданылып жатыр" деген қорытындыға келді. 2011 жылдың 10 ақпанында Үндістан 26/11 Мумбаи шабуылдарынан кейін тоқтатылған Пәкістанмен келіссөздерді қайта бастауға келісті. Үндістан барлық дипломатиялық қарым-қатынастарды тоқтатты, Мумбаи шабуылдарының күдіктілеріне қарсы шаралар қабылданса ғана оларды жалғастыратынын мәлімдеді. 2012 жылдың 13 сәуірінде қарым-қатынастардың жақсаруына байланысты, Үндістан елде ең ұсынылған ұлт статусын алғаннан кейін, Үндістан Прямые иностранные инвестиции (ПИИ) инвестицияларына қатысты Пәкістаннан Үндістанға шектеулерді алып тастағанын жариялады. Пәкістанның сыртқы істер министрі 2012 жылдың 11 шілдесінде Пномпеньдегі мәлімдемесінде, елінің бұрынғы келісімдер негізінде Сэр Крик және Сиачен сияқты кейбір дауларды шешуге дайын екенін айтты. 2012 жылдың 7 қыркүйегінде Үндістанның сыртқы істер министрі екіжақты диалогтың барысын қарау үшін пакистандық әріптесімен бірге 3 күндік сапармен Пәкістанға баруы жоспарланған. 2019 жылдың тамызында Үндістан Парламенті Жамму және Кашмирді қайта ұйымдастыру туралы заңды қабылдағаннан кейін, аймақтың ерекше статусы жойылды, бұл екі ел арасындағы шиеленісті күшейтті. Пәкістан дипломатиялық қарым-қатынастарды төмендетіп, әуе кеңістігін жапты және Үндістанмен екіжақты сауданы тоқтатты. Картарпур дәлізі 2019 жылдың қараша айында ашылды.

2020 жылдар

2021 жылдың 25 ақпанында Үндістан мен Пәкістан бірлескен мәлімдеме жасап, екі тараптың да Кашмирдегі бақылау сызығында (LOC, даулы де-факто шекара) өзара атыс тоқтатуға келіскенін хабарлады. Бұл туралы мәлімдеме жасағанына қарамастан, Үндістан үкіметі Пәкістанның келіссөздерге шақыруын қабылдамады, "Терроризммен бейбітшілік пен гүлдену бірге жүре алмайды" деген тұжырымды келтірді.

2001 жылы Үндістанның Гуджарат штатында болған жер сілкінісі

2001 жылы Гуджарат жер сілкінісіне жауап ретінде Пәкістан президенті Первез Мүшраф Исламабадтан Ахмадабадқа көмек жүгі бар ұшақ жіберді. Олар 200 шатыр және 2000-нан астам жамылғы тасыды. Бұдан әрі, Президент Үндістан Премьер-министріне қоңырау шалып, жер сілкінісінен туған қайғыға өзінің көңіл айтуын білдірді.

2005 жылғы Пәкістандағы жер сілкінісі

2005 жылы 8 қазанда Кашмирде болған жер сілкінісіне жауап ретінде Үндістан Пәкістанға көмек ұсынды. Үндістан мен Пәкістанның жоғарғы комиссарлары көмек жұмыстарындағы ынтымақтастық мәселесін талқылады. Үндістан Пәкістанға азық-түлік, жамылғы және дәрі-дәрмектерден тұратын 25 тонна көмек жіберді. Infosys сияқты ірі үнді компаниялары 226 000 долларға дейін көмек ұсынды. 12 қазанда "Илюшин-76" жүк ұшағымен 82 тоннаға жуық әскери дәрі-дәрмек, 15 000 жамылғы және 50 шатыр жеткізіліп, Нью-Делиге қайта оралды. Әуе күштерінің жоғары лауазымды өкілі Үндістан үкіметі оларға тағы бір ұқсас жүк жіберуге дайын болуды тапсырғанын мәлімдеді. 14 қазанда Үндістан екінші көмек партиясын Вага шекарасы арқылы пойызбен Пәкістанға жіберді. Партия құрамында 5000 жамылғы, 370 шатыр, 5 тонна пластик пленка және 12 тонна дәрі-дәрмек болды. Көп ұзамай үшінші дәрі-дәрмек пен көмек партиясы да пойызбен жіберілді. Үндістан Пәкістанға 25 миллион доллар көмек беруге міндеттенді. Үндістан мен Пәкістан арасындағы бақылау жолындағы Пунч қаласындағы Чакан Да Бағда үш пункттің біріншісі жер сілкінісінен зардап шеккендерге көмек көрсету үшін ашылды.

2022 жылы Пәкістан су тасқыны

2022 жылы Пакистанда болған су тасқыны кезінде Үндістанның премьер-министрі Нарендра Моди "қайтыс болғандардың отбасыларына шын жүректен көңіл айтты". 30 тамызға дейін Үндістан үкіметі Пакистанға гуманитарлық көмек жіберуді қарастырып жатқаны хабарланды.

Мәдени байланыстар

Үндістан мен Пәкістан, әсіресе Солтүстік Үндістан мен Шығыс Пәкістан, белгілі бір дәрежеде ұқсас мәдениеттерге, тағамдарға және тілдерге ие, себебі екі елдің және солтүстік субконтиненттің көп бөлігінде ортақ индо-арий мұрасы бар, ол екі ел арасындағы тарихи байланыстардың негізін құрайды. Пәкістандық әншілер, музыканттар, комедиандар мен ойын-сауық шеберлері Үндістанда кең танымал, олардың көптегені Үндістан киноиндустриясы – Болливудта бірден атаққа ие болды. Сол сияқты, Үндістан музыкасы мен киносы да Пәкістанда өте танымал. Оңтүстік Азияның ең солтүстік аймағында орналасқан Пәкістан мәдениеті Солтүстік Үндістан мәдениетіне, әсіресе солтүстік-батысқа ұқсас. 1947 жылы екі елдің тәуелсіздігі мен бөлінісінен кейін Пәнжаб аймағы Пәкістанның Пәнжабы және Үндістанның Пәнжабы болып бөлінді. Бүгінде пәнджабилер Пәкістандағы ең ірі этникалық топ, сонымен қатар Солтүстік Үндістанның маңызды этникалық тобы болып табылады. Сикхизмнің негізін қалаушы қазіргі Пәкістанның Пәнжаб провинциясындағы Нанкана Сахиб қаласында дүниеге келген. Жыл сайын миллиондаған үнділік сикх зерттеушілері Нанкана Сахибтағы қасиетті сикх орындарына бару үшін келеді. Синдхилер – Пәкістанның Синд провинциясының түпкілікті халқы. 1947 жылы көптеген индуист синдхилер Үндістанға көшіп келді, нәтижесінде елде үлкен синдхи қауымы пайда болды. Бұған қоса, тәуелсіздік кезінде Үндістаннан жаңадан құрылған Пәкістанға көшіп келген миллиондаған мұсылмандар мухаджирлер деп аталды; олар негізінен Карачиде қоныстанды және Үндістандағы туысқандық байланыстарын сақтап келеді. Пәкістан мен Үндістан арасындағы қарым-қатынас бұқаралық ақпарат құралдары мен коммуникациялар сияқты платформалар арқылы жаңадан өркендеуде. "Аман ки Аша" – "The Times of India" газеті мен "Jang Group" бірлесіп жасаған, өзара бейбітшілікке шақырып, дипломатиялық және мәдени қарым-қатынастарды дамытуға бағытталған жоба.

Географиялық байланыстар

Үндістан-Пәкістан шекарасы – Үндістанның Пәнжаб, Раджастан және Гуджарат штаттарын Пәкістанның Пәнжаб және Синд провинцияларынан бөліп тұратын ресми халықаралық шекара. Вага шекарасы – Үндістан мен Пәкістан арасындағы жалғыз құрлықтан өтетін бақылау-өткізу пункті және танымал Үлкен Көлік жолында (Grand Trunk Road) орналасқан, ол Пәкістанның Лахор қаласын Үндістанның Амритсар қаласымен байланыстырады. Әр кешке Вага Аттари шекарасында рәсім өтеді, онда ел тулары түсіріледі, екі жақтағы сақшылар салтанатты әскери шеру өткізіп, қолдайысқан.

Тілдік байланыс

Хиндустани тілі Солтүстік Үндістан мен Пәкістанның лингва-франкасы, сонымен қатар екі елдің де ресми тілі болып табылады, сәйкесінше стандартты тілдерде – хинди және урду тілдерінде. Стандартты урду мен стандартты хинди тілдері өзара түсіністі. Хиндустани тілі Шри-Ланка, Непал және Бангладеш сияқты Оңтүстік Азия халықтары арасында кеңінен түсініледі және лингва-франка ретінде қолданылады. Бұл тіл Боливудтің тілі, ол субконтиненттің көп бөлігінде танымал. Хиндустаниден басқа, Үндістан мен Пәкістан халықтар алмасуының нәтижесінде пәнджәби тілі (Үндістанның Пәнджаб аймағында гурмухи және Пәкістанның Пәнджаб аймағында шахмухи әрпімен жазылады), кашмир және синдхи тілдері де кең таралған. Бұл тілдердің барлығы ортақ үнді-арий тілдер отбасына жатады және субконтиненттегі көптеген елдерде қолданылады.

Некелік байланыс

Кейбір үнді және пакистандықтар кейде шекара арқылы үйленеді. Диаспорадағы көптеген үндістер мен пакистандықтар, әсіресе Америка Құштама Штаттарында, бір-бірімен неке қияды, себебі екі елдің мәдениеттерінде көптеген ортақ нәрселер бар. 2010 жылдың сәуір айында Пакистанның танымал крикетшісі Шоaib Малик Үндістанның теннис жұлдызы Сания Мирзаға үйленді. Бұл үйлену тойы көптеп жарияланды және бүкіл Үндістан мен Пакистанның назарын өзіне аударды делінеді.

Спорттық байламдар

Екі елдің арасындағы крикет және хоккей матчтары (сондай-ақ, басқа да спорт түрлері, мысалы, Оңтүстік Азия Ұлттар Одағының (SAARC) ойындары) көбінесе саяси сипатқа ие болды. Кеңес Одағының Ауғанстанға басып кіру кезінде генерал Зия-ұл-Хак Үндістанға "крикет дипломатиясы" үшін сапар шегіп, Үндістанды кеңестерді қолдамауға, екінші майдан ашудан қайтарды. Первез Мушарраф та он жылдан астам уақыттан кейін осыған ұқсас әрекет жасады, бірақ нәтижесіз болды. 2012 жылдан бастап Үндістан Пәкістанмен екіжақты крикет серияларын өткізуді тоқтатты. Қазір олар тек Халықаралық Крикет Кеңесі (ICC) және Азия Крикет Кеңесі ұйымдастырған жарыстарда ғана кездеседі, мысалы Крикет әлем чемпионатында, T20 әлем чемпионатында, Азия кубогында және ICC Чемпиондар Трофиінде. 2017 жылы Үндістанның сол кездегі спорт министрі Виджай Гоел Пәкістанның терроризмді қолдауына байланысты екіжақты серияларға қарсы шығып, "Пәкістан тарапынан терроризм келіп тұрғанда екі ел арасында спорттық қарым-қатынас болуы мүмкін емес" деді. Үндістан Крикет Бақылау Кеңесі (BCCI) де Үндістан үкіметінің рұқсатынсыз одан әрі сериялар өткізуге қарсы болды. BCCI сондай-ақ пакистандық ойыншыларға Үндістан Премьер-лигасында ойнауға рұқсат бермейді. Теннис спортында Үндістанның Рохан Бопанна мен Пәкістанның Айсам-ұл-Хак Куреши табысты жұптасып, "Индо-Пак Экспресі" деп аталды.

Диаспоралық қатынастар

Әлемнің көптеген елдерінде үнді және пакистан диаспорасының үлкен саны күшті диаспоралық қарым-қатынастарды құрады. Ұлыбританиядағы ең ірі және екінші ірі этникалық азшылықтар – британдық үнділер мен британдық пакистандықтардың бір-бірімен достық қарым-қатынаста екені айтылады. Теңіз артындағы Оңтүстік Азия этникалық аймақтарында "Кіші Үндістан" мен "Кіші Пәкістан" бірге кездесуі жиі құбылыс. Бірмингем, Блэкберн және Манчестер сияқты қалаларда британдық үнділер мен британдық пакистандықтар бейбітшілік пен үйлесімде бірге өмір сүреді. Ұлыбританияда тұратын үнділер мен пакистандықтар британдық азиялықтар санатына жатады. Ұлыбританияда сондай-ақ Пәкістан мен Үндістан достық форумы бар. АҚШ-та үнділер мен пакистандықтар Оңтүстік Азиялық американдықтар санатына жатқызылады және көптеген ортақ мәдени ерекшеліктерге ие. АҚШ-та үнділер мен пакистандықтардың арасында неке қию кең таралған. Ол 2008 жылғы қарашада Мумбайдағы "Тадж" қонақ үйіне жасалған шабуылдан асыққандай құтылған. Осы қатыгездікке қарамастан, Карим қалған қылмыскер Әжмал Касабқа өлім жазасы берілмеуін қалайды. Ол былай деді: "Мен оның әділ және ашық сотта болғанын және кінәлі деп табылғанын қолдаймын. Бірақ мен өлім жазасын қолдамаймын. Оған өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы берілуі керек, бірақ бұл өмір дегеніміз, шын мәнінде өмір болуы керек".