Кіріспе

Верчеллидің Атосы немесе Ато II (шамамен 885 – 961 жылдары) – 924 жылы Верчелли епископы болған ломбард. Ол 10 ғасырда Италия патшалары болған Прованс графы Гюг және Лотар II-нің Ұлы канцлері қызметін атқарды. Епископтық қызметін атқару кезінде Ато өз епархиясындағы халықтың рухани және материалдық игілігіне деген қызығушылығымен, сондай-ақ шіркеудегі жемқорлыққа қарсы күресімен белгілі болды. Өмірі бойында бірнеше еңбек жазды. Оның маңызды туындылары: Италияның сол кездегі моральдық жағдайы туралы «Полиптикум» трактаты, шіркеу билігіне арналған «De pressuris ecclesiasticis» эссесі және оның аймағынан жинақталған канондық құқық жинағы «Капитуляре», оның ішінде жалған декреттердің бір бөлігі мен шіркеу заңнамасына осыдан қосылған өз түзетулері бар. Оның уағыздарының шағын бөлігі жазба түрінде сақталған. 961 жылы қайтыс болды.

Ерте өмір

Ато 885 жылы дүниеге келіп, шамамен жетпіс бес жыл өмір сүрді және 961 жылдың 31 желтоқсанында қайтыс болды. Ол ломбард ақсүйек отбасында туған; оның әкесі Альдегарий есімді адам болған. Атоның өмірінің соңындағы жазбалары латын және грек тілдерін жақсы меңгергенін көрсетеді – латын тілі 9 ғасырда Италиядағы жалғыз ортақ тіл болған. Бұл оның білімі отбасының әлеуметтік статусына сай, кең болуы керек екенін көрсетеді. Атоның балалық шағы және діни қызметінің басталуы туралы көп мәлімет белгілі емес.

Верчелли епископтығы

Атоның Верчелли епископы болуына Павия қаласына жасалған қатыгез шабуыл себеп болды. Шабуыл жасаған әскердің құрамында мажарлар болды. 924 жылы олар Италияға кіріп, 12 наурызда Павия қаласына шабуылдады. Аттоның Верчелли епископының алдыңғы ірі қадамы болған Рагэмберт сол кезде Павияда болып, осы оқиғада қаза тапты. Бұл Атоға Верчелли епископтығына жол ашты, ол бұл лауазымға ие болу үшін Верчеллидегі дін қызметкерлерінің белгілі бір өкілі болуы керек еді. Епископтық қызметі Атоны көптеген ықпалды тұлғалармен, соның ішінде Италия королі Прованстың Гугосымен, Италия королі Лотар II және Гугоның ұлы, маркграф Беренгар II-мен байланыстырды. Ол Италия Корольдігін басқарған кезеңде Гуго Провансский мен Лотар II-нің Ұлы канцлері қызметін атқарды. Лотар II-нің қасындағы қызметі 950 жылдың мамыр айында басталды. Ато Лотардың әділетсіз билеу тәсілдерімен келіспесе де, жас патшаға кеңес берумен шектелгендіктен, нақты өзгерістер енгізе алмады.

Діни құлшыныс пен шіркеудің сыбайлас жемқорлығы

Ато өзінің епархиясындағы адамдардың рухани және дүниелік игілігіне қатты мән берді. Ол неке сияқты өмірлік шешімдерді қабылдауда жұлдыз жорамалдарын пайдалануға қарсы болды. Алайда, ол өз қауымында астрологияны толығымен тыйым салған жоқ, себебі жұлдыздарды Алла адамдардың пайдасына жаратқан деді. Сондықтан ол астрологияны уақытты анықтау, кеме жүргізу және ауа райын болжау үшін пайдалы құрал ретінде қолдауға шақырды, бұл оның көріскендерінің күнкөрісіне пайда келтірді. Ол өз қауымының бұзылуынан қатты уайымдады: Құрбан айт мерекесіндегі уағызында, әсіресе Ұлы ораза мен Құрбан айт апталарында театр сияқты көпшілік ойын-сауықтарды сынады. Ол көпшілік ойын-сауықтардың жамандық пен тәлкеуге ұшырату үшін Либер мен Венера атты жаман рухтар жасаған нәрсе екенін мәлімдеді. Оның рухани ынтасы көбінесе шіркеудің өзіне бағытталды. Ато Солтүстік Италиядағы дін қызметкерлерінің жағдайына қызығушылық танытты. Ол өз қауымының арасында пұтқа табынушылықты байқады, бірақ бұл дін қызметкерлерінің кінәсі деп есептеді, олар «өз діни міндеттеріне жеткілікті берілмеген». Ол өз малын адастырған немесе қараусыз қалдырған дін қызметкерлерін жазалауға дайын болды. Ато дін қызметкерлері арасындағы жыныстық тәртіпсіздік мәселесін де түзетуге тырысты. Ол Никея соборының шешімімен ұрықтанбауға тиіс болған көптеген дін қызметкерлерінің әйелдермен заңсыз қарым-қатынас жасап жүргенін білді. Мұндай дін қызметкерлері әйелдердің қажеттілігін түсіндіру үшін әртүрлі сылтаулар келтірді, бірақ Ато олардың жалғандығын көріп білді. Ол осындай дін қызметкерлерін жазалау туралы уәде бермесе де, оларға тоқтауға қатты кеңес берді. Бірақ оның осы мәселедегі ықпалы, адам табиғатына байланысты нәрселерде, мысалы осы сияқты жағдайларда, күшті болмады. Ато шіркеудегі басқа да бірнеше әрекеттерге қарсы болды. Орта ғасырларда дін қызметкерлері қасиетті маталарды – яғни, алтар жиһаздарын немесе дін қызметкерлерінің киімдерін – өлгендерді жерлеуге әкелген отбасыларға сатудан пайда тапқан. Ато бұл әрекетті қасиетті заттардың «сатылуы» үшін сынамады. Бірақ, матаның алғашқы мақсатына қайта оралғаннан кейін, өлгендерді көтеріп жүру үшін пайдаланған матаның алтарды және оған арналған қасиетті қызметтерді ластайтыны айтылды. Атоның пікірінше, дін қызметкерлерінің мәйітке арналған матаны қолдануы – олардың кінәсі, себебі олар қасиетті құлшылыққа қатысты заттарды дұрыс пайдалану жолын білмейді. Атоның заманына дейінгі ғасырларда дін қызметкерлері, ең төменгі дәрежеден бастап ең жоғары дәрежеге дейін, сиқыршылардан немесе болашақты көрушілерден кеңес алумен танымал болды. Бұл әдет – және дін қызметкерлерінің сиқырмен бұзылуы немесе сиқыршыларға айналуы туралы жалпы қорқыныш – 9 ғасырдың ортасында тоқтады. Ато Верчелли епископы болған кезінде, дін қызметкерлерінің барлық деңгейдегі сиқыршылар мен болашақты көрушілермен кеңесуіне қарсы ескерту жасады, бірақ бұл мәселе әлі де кеңінен таралғанына дәлел жоқ.

Шығармалары

Верчеллидің әдеби каноны толық сақталмаған және көбінесе оқу-әдістемелік сипатта. Оның уағыздарын замандас антологияларында кездестіруге болады, мысалы, Рей К. Петридің 1948 жылы жарық көрген «Белгісіз дыбыс жоқ: Уағыз дәстүрін қалыптастырған уағыздар» кітабындағы Атоның «Палм жексенбісі (VII уағыз)» еңбегі. Ірі туындыларымен қатар, Ато Верчелли шіркеу қызметкерлерін білім беру үшін пайдаланылған «Сент-Пол хаттарына түсіндірме» атты түсініктеме де жазды. Атоның «Епистола» деп аталатын хаттарының шағын жинағы сақталған, бұл жинақ Верчелли және Ватикан кітапханасы кодекстерінен құрастырылған болуы мүмкін. Жиынға Ато жазған тоғыз хат және басқа авторлардың Атоға жолданған екі хаты кіреді.

De pressuris ecclesiasticis (Дінге қарсы қысым)

Оның ең алғашқы маңызды туындысы – De pressuris ecclesiasticis 940 жыл шамасында жазылған. Ол кейде толық атауымен – De pressuris eclesiasticis libellus, яғни «Шіркеудің қиындықтары туралы кітап» деп аталады. Онда шіркеудің билігі мен заңдарына қатысты пікірталас бар, және қара халыққа жасалған зұлымдыққа қарсы аргументтер келтіріледі. Бұдан бөлек, ол дін қызметкерлеріне тағылған айыптауларды жоққа шығарады, оның ішінде дін қызметкерлерін, әсіресе епископтар лауазымына бекіту мәселелерін, сондай-ақ епископ қайтыс болғаннан кейін шіркеу мүлкін негізсіз тартып алуды жоққа шығарады.

Полиптикум

Кейде "Perpendiculum" деп аталатын, "перпендикуляр", "сызық" немесе "шүмегі" деген мағына беретін бұл еңбек Аттоның өмірінің соңына қарай, мүмкін соңғы айларында аяқталған болуы мүмкін. Ол Аттоның досына немесе әріптесіне жіберілген болуы ықтимал, ол кіріспе сөзді Атто қолданған латын тіліне ұқсас тілде жазып, одан кейін басылымға дайындаған. Бұл еңбектің тек алғашқы екі нұсқасы ғана Аттоның қолымен жазылған, ал аталған досы немесе әріптесі мәтіннің кейінгі басылымы үшін оның қолын имитациялаған болуы мүмкін деген пікір бар. Еңбектің өзі Италия Корольдігінің алабұрлы саяси ахуалын, бірақ түсініксіз түрде талқылайды. Ол сол кездегі князьдар мен ақсүйектер арасындағы саяси тартыстарды сатиралайды және Аттоның өмір сүрген заманға деген наразылығы мен көңілсіздігін көрсетеді.

Канондар: шіркеу заңдары

Атоның канондық заң жинағының атауы күмәнді. Линда Фаулер Магерл оны ұзақ созылған Capitula canonum excerptarum de diversis conciliis decretalibus statutis atque epistolis congruentium ad forense iudicium tempore domini Attonis episcopi деп атайды, бұл шамамен аударғанда: «Ато епископтың кезінде әртүрлі декреталдық кеңестердің жарғылары және сотқа қатысты хаттар туралы канондардың үзінділері». В. К. Корфмахер қысқартылған Canones statutaque Vercellensis Ecclesiae, яғни шамамен «Верчелли шіркеуінің канондары мен жарғылары» дегенді қолданады. Пол Коллинз қысқартылған Capitulare, қарапайым «капитуляр» дегенді ұсынады. Алайда, олардың жазбаларында Коллинз, Корфмахер және Фаулер Магерл бір және со aynı еңбек туралы айтады, атап айтқанда Атоның шіркеу заңын жинауы және толықтыруы. Осы еңбекте Ато әртүрлі көздерден бұрыннан бар заңдарды жинады: бірнеше папалардың декреттері мен хаттары, он үш түрлі кеңестің декреттері және Орлеандық Теодульфтің каноны. Қолданылған декретальдердің бір бөлігі жалған декретальдер немесе Collectio Isidori Mercatoris деп белгілі жинақтан алынған. Кейбір деректер Атоның жинағы тек Солтүстік Италиядағы оның епархиясындағы заңнамамен ғана айналысады дейді. Жинақ негізінен дін қызметкерлерінің тәртібі мен өмір салтымен байланысты заңнаманы қарастырады. Мысалы, бұл канондық заңдар дін қызметкерлерінің Киелі кітапты және шіркеу заңдарын жақсы білуін, соның ішінде Апостолдардың және Никеялық Символының мәтінін жатқа білуін талап етеді. Ол дін қызметкерлерінің латын тілінде уағыз айту және қасиетті обрядтар өткізу қабілетін талап етеді. Мүлікті жалға беру, қарызға пайыз алу және жалпы кәсіпкерлік сияқты экономикалық әрекеттерге тыйым салады. Сондай-ақ, ол өз дінінен бас тартып, жалған құдайларға табынушыларды айыптайды, Ато өз қауымының имандылығына қауіп деп есептеген нәрсе. Әдеттегідей, Ато канондық құқықтағы күш-жігерін қауымының игілігіне жұмсады: оның жинағына дін қызметкерлерінің өз қауымдастарын жерлеуі және оларды оқу мен жазуға үйретуі кірді.