Кіріспе

13 және 14 ғасырлардағы Византиялық дәрігер Иоганн Захария Актуарий (Ἰωάννης Ζαχαρίου Ἀκτουάριος; шамамен 1275 – шамамен 1328), Захарияның (Ζαχαρίας) ұлы, Константинопольдегі Византиялық дәрігер болған. Оған Актуарий атағы берілді, бұл атақ сол сарайдың дәрігерлеріне жиі тағайындалатын мәртебе еді.

Өмірбаян

Актуардың өміріндегі оқиғалар туралы өте аз мәлімет белгілі, және оның өмір сүрген мерзімі даулы, себебі кейбіреулер оны он бірінші ғасырда өмір сүрген деп санайды, ал басқалары оны он төртінші ғасырдың басына жатқызады. Актуар медициналық тақырыптарға қатысты бірнеше кітап жазды, әсіресе, несеп және уроскопия туралы ең кең трактат жазды. Шамамен 1299 жылы ол Салоникаға көшуді қарастырды, бірақ Константинопольде қалуға шешім қабылдады; кейін ол императордың бас дәрігері болып тағайындалды. Актуардың кейбір еңбектері латын тіліне аударылып, 16 ғасырда жарияланды.

Шығармалары

Рухтың әрекеттері мен құбылыстары, сондай-ақ оның тамақтануы туралы (лат. De Actionibus et Affectibus Spiritus Animalis, ejusque Nutritione) деп аталады. Бұл екі кітаптан тұратын психологиялық және физиологиялық еңбек, ондағы барлық ой-пікірлер Аристотель, Гален және басқалардың осы тақырыпқа қатысты қойған қағидаларына негізделген сияқты. Бұл трактаттың стилі толығымен таза емес, және оның құрамында ежелгі аттика тілінің үлкен үлесі бар, мұндай тілді кейінгі грек авторларында сирек кездестіруге болады. Бұл еңбек туралы толық мағлұмат Бархусен берген. Оның латын тіліне алғашқы аудармасын 1547 жылы Джулио Алессандрини жасаған. Түпнұсқаның алғашқы басылымы 1557 жылы жарық көрді, оны Жак Гупил (Jac. Goupyl) редакциялаған, алғы сөз бен түсіндірмелер жоқ. 1774 жылы екінші грек басылымы жарық көрді, оны Ж.Ф. Фишер (J. F. Fischer) басқарды. Иделер (Ideler) оны өзінің "Physici et Medici Graeci Minores" (1841) атты еңбегінің бірінші томына қосты, ал Ж.С. Бернардидің (J. S. Bernardi) "Reliquiae Medico Criticae" (1795) еңбегінің бірінші бөлімінде осы еңбекке қатысты грек түсіндірмелері бар. Θεραπευτικὴ μέθοδος (лат. De Methodo Medendi) кітабына сәйкес келеді. Алты кітаптан тұратын бұл еңбек қазірге дейін тек латын тіліндегі аудармада ғана толыққанды жарияланған, бірақ Диц (Dietz) өлер алдында осы және басқа да еңбектерінің грек тіліндегі басылымын дайындау үшін материалдар жинаған. Френдтің (Friend) айтуынша, бұл кітаптарда автор негізінен Галенді, сондай-ақ Аэтий Амиденді (Aëtius Amidenus) мен Паулюс Эгинетаны (Paulus Aegineta) есімдерін атамай-ақ, жиі пайдаланған, бірақ ол гректер мен "варварлардың" ескі және заманауи жазушыларынан өзіне қажетті барлық нәрсені қолданған; шындығында, онда басқа ешбір жерде кездеспейтін бірнеше мәліметтер бар. Бұл еңбек спонтанды түрде жазылған және Апокаухтың (Apocauchus) солтүстікке жасаған елшілік сапарында пайдалану үшін арналған. Бұл еңбектің латын тіліне аудармасын Корнелий Маттизий (Corn. H. Mathisius) 1554 жылы алғаш рет жариялаған. Кейде алғашқы төрт кітап толық еңбек ретінде қарастырылған, оның бірінші және екінші кітаптарын Иделер (Ideler) өзінің "Physici et Medici Graeci Minores" (1542) еңбегінің екінші томына Περὶ διαγνώσεως παθῶν (лат. De Morborum Dignotione) деген атпен қосып, ал одан Х. Стивенстің (H. Stephens) "Dictionarium Medicum" (1564) сөздігіне грек үзінділері алынған болуы мүмкін. Бесінші және алтыншы кітаптар да жеке еңбек ретінде қарастырылып, Иоанн Руэллиус (Ioannes Ruellius) 1539 жылы латын тілінде "De Medicamentorum Compositione" деген атпен жариялаған. Бұл еңбек туралы үзінді Жан Фернельдің (Jean Fernel) "De Febribus" (1576) жинағына енгізілген. Περὶ οὔρων (лат. De Urinis) кітабына сәйкес келеді. Несеп туралы жеті кітаптан тұратын трактат. Актуар (Actuarius) бұл тақырыпты толық және нақты қарастырған, және ол Теофил Протоспатардың (Theophilus Protospatharius) белгілеген жоспарына сәйкес болғанымен, көптеген жаңа материалдар қосты. Бұл - ежелгі заманнан жеткен ең толық және жүйелі еңбек, сондықтан 19 ғасырдың химиялық жетістіктеріне дейін ол заманауи авторлар үшін жаңа ештеңе қалдырмады, олардың көптегені оны сөзбе-сөз көшіріп алды. Бұл еңбек алғаш рет Амброзий Леоның (Ambrose Leo) латын тіліне аудармасында (1519) жарық көрген және көптеген рет қайта басылған; грек тіліндегі түпнұсқасы бірінші рет жоғарыда аталған Иделердің (Ideler) еңбегінің екінші томында жарияланған. Шолант (Choulant) оның жинақталған еңбектерінің екі латын басылымы 1556 жылы бірдей шыққан, біреуі Парижде, екіншісі Лионда жарық көргенін айтады.