Кіріспе
Соломон аралдарындағы конституциялық монархия – Соломон аралдарындағы монархия мұрагерлік монархтың егемендігі мен мемлекет басшысы болып табылатын үкімет жүйесі. Қазіргі монарх және мемлекет басшысы 8 қыркүйек 2022 жылдан бері король Карл III болып табылады. Ол Соломон аралдары Коронасының жеке тұлғасы болып табылады. Егеменнің тұлғасы Ұлттар Достастығы құрамындағы 14 тәуелсіз елмен тең бөліседі, бірақ әр елдің монархиясы бөлек және заңды түрде ерекшеленеді. Осының салдарынан, қазіргі монарх ресми түрде Соломон аралдарының королі деп аталады және осы лауазымда ол және патша отбасының басқа мүшелері Соломон аралдарының өкілдері ретінде ел ішінде және шетелде мемлекеттік және жеке қызметтерді атқарады. Алайда, король – патша отбасының конституциялық рөлі бар жалғыз мүшесі. Барлық атқарушы билік монархқа тиесілі, ал Соломон аралдарының Ұлттық Парламенті заңдар қабылдауы үшін және патенттер мен Кеңес бұйрықтарының заңды күшіне енуі үшін патшалық келісімді қажет етеді. Бірақ осы актілердің билігі ел халқына тиесілі, оларға егемендік берілген, ал монархтың басқарудың кез келген саласына тікелей қатысуы шектеулі. Биліктің көп бөлігін парламенттің сайланған мүшелері, олардың арасынан тағайындалған патшаның министрлері, сондай-ақ судьялар мен бейбіт судьялар жүзеге асырады. Монархқа берілген басқа да өкілеттіктер, мысалы, премьер-министрді қызметтен босату, маңызды болып табылады, бірақ олар тек резервтік өкілеттіктер ретінде және монархияның маңызды қауіпсіздік бөлігі ретінде қарастырылады. Бүгінде Корольдік ең алдымен тұрақты және үзбей басқарудың кепілі және билікті теріс пайдалануға қарсы партиялық емес кепіл ретінде қызмет етеді. Кейбір өкілеттіктерді тек монарх ғана жүзеге асыра алады, бірақ монархтың көптеген операциялық және салтанатты міндеттерін оның өкілі – Соломон аралдарының генерал-губернаторы атқарады.
The monarchy of Solomon Islands is a system of government in which a hereditary monarch is the sovereign and head of state of Solomon Islands. The current monarch and head of state since 8 September 2022, is King Charles III. As sovereign, he is the personal embodiment of the Crown of Solomon Islands. Although the person of the sovereign is equally shared with 14 other independent countries within the Commonwealth of Nations, each country's monarchy is separate and legally distinct. As a result, the current monarch is officially titled King of Solomon Islands and, in this capacity, he and other members of the royal family undertake public and private functions domestically and abroad as representatives of Solomon Islands. However, the King is the only member of the royal family with any constitutional role. All executive authority is vested in the monarch, and royal assent is required for the National Parliament of Solomon Islands to enact laws and for letters patent and Orders in Council to have legal effect. But the authority for these acts stems from the country's populace, in which sovereignty is vested, and the monarch's direct participation in any of these areas of governance is limited. Most of the powers are exercised by the elected members of parliament, the ministers of the Crown generally drawn from amongst them, and the judges and justices of the peace. Other powers vested in the monarch, such as dismissal of a prime minister, are significant but are treated only as reserve powers and as an important security part of the role of the monarchy. The Crown today primarily functions as a guarantor of continuous and stable governance and a nonpartisan safeguard against the abuse of power. While some powers are exercisable only by the sovereign, most of the monarch's operational and ceremonial duties are exercised by his representative, the governor general of Solomon Islands.
Тарих
1884 жылы Германия Солтүстік-Шығыс Жаңа Гвинея мен Бисмарк архипелагін аннексиялады, ал 1886 жылы Солтүстік Соломон аралдарына билігін кеңейтті. 1886 жылы Германия мен Ұлыбритания бұл келісімді растады, соның нәтижесінде Ұлыбритания Оңтүстік Соломон аралдарында "әсер аймағына" ие болды. Британдық Соломон аралдарының протектораты 1893 жылы жарияланды, бұл жұмыс күшін жинаумен байланысты зәбір-зияраттарға жауап ретінде, арал тұрғындары мен еуропалық қоныс аударушылар арасындағы қарым-қатынасты реттеу үшін, бірақ ең бастысы Францияның аннексиялау қаупін болдырмау үшін жасалды. Колониалдық үкім 1896 жылы басталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Соломон аралдары шайқасы (1942–1945 жж.) АҚШ, Ұлыбритания Достастығының күштері мен Жапон империясы арасында қызыл қанды шайқасқа айналды, соның ішінде Гуадалканал шайқасы болды. Соғыстан кейін Гуадалканалдағы Хониара Тулагидің орнына жаңа астана болды. Содан кейін Соломон аралдары конституциялық даму және отаршылдықтан құтылу жолына түсті. 1960 жылы тағайындалған Атқарушы және Заңнамалық кеңестер құрылды, 1964 жылы Соломон аралдарының сайланған өкілдерінің үлесі енгізілді, ал 1967 жылы ол кеңейтілді. 1970 жылы жаңа конституция жасалды, ол екі кеңесті біріктіріп, Бір Басқарушы кеңес құрды, бірақ британдық губернатор кең өкілеттіктерді сақтап қалды. 1974 жылғы жаңа конституция губернатордың қалған өкілеттерін азайтты және Бас министр лауазымын құрды. 1976 жылы аумақтың толық өзін-өзі басқару құқығына ие болды, ал келесі жылы Лондонда өткен конференцияда Соломон аралдары 1978 жылы толық тәуелсіздікке ие болады деп келісті. Пиджин тілінде сөз сөйлеген герцог былай деді: "Бүгін үлкен күн, енді келді. Ел сенікі, досым, өседі, ал патшайым сенің барлығыңді қалайды. Жақсы болады, жылдар өтеді, енді қош бол!"
Соломон аралдарының тажы және оның аспектілері
Соломон аралдары – тәуелсіз он бес елдің бірі, олардың барлығы Ұлттар Достастығының аймақтары болып саналады және егемендігін бөліседі. Монархтың Соломон аралдарымен арақатынасы, оның кез келген басқа аймақтың монархы ретіндегі мәртебесінен толыққанды тәуелсіз. Олардың монархтары бір адам болғанымен, Ұлттар Достастығының әр аймағы – Соломон аралдары да олардың ішінде – егеменді және бір-бірінен тәуелсіз. Соломон аралдарының монархы елде вице-король – Соломон аралдарының генерал-губернаторы арқылы өкілдік етіледі. 1978 жылы Соломон аралдары тәуелсіздік алғаннан бері, жалпы ұлттық тәждің ортақ және ерекше сипаттары бар, ал монархтың Соломон аралдарының монархы ретіндегі рөлі, оның кез келген басқа аймақтың, тіпті Ұлыбританияның монархы ретіндегі мәртебесінен ерекшеленеді. Бұл айырмашылық бірнеше жолмен көрінеді: мысалы, монархқа Соломон аралдарына тән ерекше атақ берілген және ол Соломон аралдарының өкілі ретінде жұртқа танылғанда, мүмкіндігі шектес болса, елдің ұлттық туы, ерекше патшалық рәміздері сияқты Соломон аралдарының ұлттық символдары қолданылады. Сонымен қатар, Соломон аралдарының мәселелері бойынша монархқа тек Соломон аралдары үкіметінің министрлері ғана кеңес бере алады.
Атау
Елизавета II 1978 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Соломон аралдарының мемлекет басшысы болды, бірақ 2013 жылға дейін Ұлттық парламент 2013 жылғы Корольдік стиль және атақтар туралы заңды қабылдаған жоқ, ол монархқа Соломон аралдарына қатысты жеке атақ берді. Заң күшіне енгеннен кейін, Королеваның ресми стилі мен атағы былай болды: Елизавета Екінші, Құдайдың рақымымен, Соломон аралдарының және Оның басқа да патшалықтары мен аумақтарының королевасы, Ұлттар Достастығының басшысы. Бұл жаңа стиль 1988 жылдан бері Сыртқы істер және сыртқы сауда министрлігінің нұсқаулығына енгізілгеннен кейін ресми емес түрде қолданылып келді. Карл III таққа отырғаннан бері монархтың атағы: Карл Үшінші, Құдайдың рақымымен, Соломон аралдарының патшасы және Оның басқа да патшалықтары мен аумақтары, Ұлттар Достастығының басшысы. 1974 жылы Елизавета II Соломон аралдарына алғаш рет келгенде, Стар-Харбордың басшысы Симеон Кариквонги оған "Халықтың қорғаушысы" деген мағынаны білдіретін Фау Ни Квераси атағын берді.
Мұрагерлік
Кейбір мемлекеттер сияқты, Соломон аралдары да мұрагерлік жолын анықтау үшін Ұлыбритания заңдарына бағынады. Мұрагерлік 2013 жылғы Таққа мұрагерлік туралы заңның, сондай-ақ 1701 жылғы Елдесу туралы заңның және 1689 жылғы Құқықтар туралы заңның ережелерімен реттеледі, абсолютті тұңғыштық қағидасы бойынша. Бұл заңдар Ханновердің электросы Софияның туған (асырап алынбаған) және заңды ұрпақтарына мұрагерлік құқығын шектейді, сонымен қатар монархтың католик дінінде болуға құқығы жоқ екенін және таққа отырғанда Англия шіркеуімен рухани байланыста болуы керектігін белгілейді. Бұл конституциялық заңдар, Соломон аралдарына қатысты болса да, британдық парламенттің бақылауында қалады. Ұлыбритания мен Соломон аралдары, егер олар ортақ монархиялық қатынастан шықпаса, басқа мемлекеттердің бірауыздан келісімінсіз мұрагерлік ережелерін өзгерте алмайды – бұл жағдай барлық басқа мемлекеттерге де бірдей қолданылады және осы елдер арасындағы келісімге ұқсас. Тақтың тоқтатылуы (монархтың қайтысы немесе тақтан бас тартуы) жағдайында, жаңа монархтың таққа отыруы бас қаласындағы, Хониарадағы генерал-губернатормен ресми жарияланады. Кез келген жарияланымға қарамастан, қайтыс болған монархтың мұрагері бірден және автоматты түрде мұрагерлік құқығына ие болады, қосымша растау немесе рәсімдер қажет емес. Сонымен қатар, аза тұту кезеңі басталады, осы кезеңде ел бойынша тулар жартылай түсіріліп, қайтыс болған монархты құрметтеу мақсатында қолданылады. Қайтыс болған монархты еске алу күні мемлекеттік мереке болуы мүмкін.
Конституциялық рөл және корольдік артықшылық
Соломон аралдарының Конституциясы түрлі заңдар мен конвенциялардан құралған, бұл Соломон аралдарына басқа Ұлт Достастығы елдеріне ұқсас парламенттік үкімет жүйесін сыйлайды. Соломон аралдары халқының барлық атқару билігі монархқа тиесілі, ол елде Ұлттық Парламенттің ұсынысы бойынша егеменнің тағайындаған генерал-губернаторы арқылы өкілдік етеді. Монарх пен генерал-губернатордың рөлі заңдық және практикалық сипатта; Король корпорация ретінде қарастырылады, онда бірнеше бөлік биліктің барлығын бөліседі, ал монарх конституциялық құрылымның орталық тұлғасы болып табылады. Осылайша, Соломон аралдары үкіметі ресми түрде Соломон аралдарының Корольдік үкіметі деп аталады. Корольге тиесілі зор биліктер жиынтығы Патшалық прерогатива деп белгіленеді, ол келісімдер жасау немесе елшілерді жіберу сияқты көптеген өкілеттіктерді, сондай-ақ мемлекетті қорғау және корольдің бейбітшілігін сақтау сияқты міндеттерді қамтиды. Патшалық прерогативаны жүзеге асыру үшін парламенттің келісімі қажет емес; сонымен қатар, егер палаталардың біреуі монархтың өкілеттіктері мен мүдделеріне қатысты заң жобасын талқылауға кіріспес бұрын, Корольдің келісімі алынуы тиіс.
Атқарушы
Соломон аралдары кабинетінің басшысы, премьер-министр, монархқа немесе генерал-губернаторға үкіметтік операциялардың барлық аспектілері мен сыртқы істер бойынша атқарушы биліктерінің қалай жүзеге асырылуы туралы кеңес беруге жауапты. Монархтың, және осы арқылы вице-корольдің рөлі, барлық үкіметтер мен агенттіктердің жұмыс істейтін заңды биліктің символы ретінде әрекет ететін, толыққанды символдық және мәдени рөлді атқарады, ал Министрлер кабинеті Патшалық прерогативасын қолдануды басқарады, соның ішінде соғыс жариялау, Патшаның бейбітшілігін сақтау, сондай-ақ парламентті шақыру және оны жабық отырысқа шақыру, сайлау тағайындау құқықтары кіреді. Бірақ, Патшалық прерогативасы Патша тағына тиесілі екенін, министрлерге емес, ескеру маңызды, дегенмен кейде олай көрінуі мүмкін. Монархтың арнайы атқаратын бірнеше міндеттері бар, мысалы, генерал-губернаторды тағайындау. Соломон аралдарының үкіметтік тұрақтылығын сақтау үшін генерал-губернатор Ұлттық парламент мүшелері сайлаған адамды премьер-министр етіп тағайындайды. Генерал-губернатор премьер-министрдің нұсқауы бойынша Кабинетті де тағайындайды. Монарх премьер-министрдің отставкасын қабылдау және жаңа премьер-министр мен министрліктің басқа мүшелерінің қызметке кірісуі туралы вице-королінен хабардар болады және Соломон аралдары министрлерінен келіп түсетін тұрақты хабарламалар арқылы толыққанды хабардар болып отырады. Әртүрлі атқарушы органдардың мүшелері мен басқа да лауазымды тұлғаларды Король тағайындайды.
There are also a few duties which are specifically performed by the monarch, such as appointing the governor general. The governor general, to maintain the stability of government of Solomon Islands, appoints as prime minister the individual elected by members of the National Parliament. The governor general additionally appoints a Cabinet, at the direction of the prime minister. The monarch is informed by his viceroy of the acceptance of the resignation of a prime minister and the swearing in of a new prime minister and other members of the ministry, and he remains fully briefed through regular communications from his Solomon Island ministers. Members of various executive agencies and other officials are appointed by the Crown.
Сыртқы істер
Корольдік прерогатив сыртқы істер саласына да қатысты: егеменді билеуші немесе генерал-губернатор шарттар, одақтар және халықаралық келісімдерді келісе және ратификациялай алады; парламенттің бекітуі қажет емес. Дегенмен, шарт Соломон аралдарының ішкі заңдарын өзгерте алмайды; мұндай жағдайларда Парламент заңы қабылдануы тиіс. Монарх атынан генерал-губернатор Соломон аралдарының жоғары комиссарларын және елшілерін аккредиттеуді жүзеге асырады, сондай-ақ шетел мемлекеттерінің дипломаттарын қабылдайды. Бұған қоса, паспорттарды беру Корольдік прерогативасының құзыретіне жатады, сондықтан Соломон аралдарының барлық паспорттары монархтың өкілі генерал-губернатордың атынан шығарылады.
Парламент
Соломон аралдарындағы барлық заңдар монархтың атынан вице-корольдің Патшалық келісімін беруі арқылы ғана қабылданады. Вице-король сондай-ақ парламентті шақырады, сессияны ұзартады және таратып жібереді; одан кейін генерал-губернатор Хониарадағы Үкімет үйінде жалпы сайлауға қатысты бұйрықтарды жариялайды. Жаңа парламенттік сессия Парламенттің мемлекеттік ашылуымен басталады, оның кезінде монарх немесе генерал-губернатор Тақтың сөйлеуін оқиды.
Соттар
Суверен өзінің барлық поддандылары үшін әділдік орнатуға жауапты және осылайша дәстүрлі түрде әділдіктің бастауы болып есептеледі. Соломон аралдарында қылмыстық құқық бұзушылықтар заңды түрде суверенге қарсы жасалған құқық бұзушылықтар деп саналады, ал қудалануға жататын құқық бұзушылықтар бойынша іс сувереннің атынан «Король [немесе Королева] [Аты]-ға қарсы», «Рекс [немесе Регина] [Аты]-ға қарсы» немесе «R [Аты]-ға қарсы» нысанында қозғалады. Осыған байланысты, ортақ құқық бойынша суверен «қателікке ұшырай алмайды»; монарх қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін өз соттарында сотталмайды. Соломон аралдарының монархының атынан генерал-губернатор қудалаудан иммунитет беруге, патшалық мейірімділік құқығын пайдалануға және сотқа дейін, сот барысында немесе одан кейін тажға қарсы жасалған құқық бұзушылықтарды кешіруге құқылы. Кешірім беру және түрме жазасын жеңілдету Конституцияның 45-бабында сипатталған. Соломон аралдарының Жоғарғы сотының судьялары сот және заң қызметі комиссиясының кеңесі бойынша генерал-губернатор тағайындайды.
Мәдени рөл
Корольдің ресми туған күні – Соломон аралдарындағы мемлекеттік мереке, ол әдетте жыл сайын маусымның екінші сенбісінде тойланады. Бұл елдегі ең маңызды оқиғалардың бірі саналады. Күн полиция оркестрінің астанасы Хониарада өнер көрсетуімен басталады. Аралдардың барлық жерінде митингілер өткізіледі, одан кейін спорттық жарыстар мен дәстүрлі билер көрсетіледі, ал тойлар мен кештер түнгі уақытқа дейін жалғасады. Корольдің туған күніне генерал-губернатор құттықтау сөз сөйлейді және Соломон аралдарына қызмет еткендерге құрмет белгілері мен медальдар табыс етіледі. Сонымен қатар, Соломон аралдарының жоғары тәуелді егемендігі ретінде монарх өз атынан Соломон аралдарында марапаттар мен құрметтер тағайындайды. Олардың көпшілігі "Оның Шаңырағының Соломон аралдары министрлерінің" кеңесі бойынша беріледі. 1981 жылдың наурыз айында генерал-губернатор сэр Баддлей Девесиге Соломон аралдары орденін құру ережесін бекітуге Корольдік жарлықпен уәкілеттік берілді. Орден үш дәрежеден тұрады: Соломон аралдары жұлдызы, Соломон аралдары кресі және Соломон аралдары медалі. 1982 жылы Елизавета II Соломон аралдары жұлдызының алғашқы иегері болды.
Корольдік билік пен полиция
Соломон аралдарының полиция күштері "Соломон аралдарының корольдік полиция күштері" деп аталады. Бұрын Соломон аралдары полиция күштері 1978 жылы Елизавета II патшайымнан "корольдік" атағын алды. Корольдік Сүлеймен аралдары полиция күштерінің билігінде монарх тұр. 2013 жылғы Полиция заңына сәйкес, полиция күшіндегі барлық офицерлер қызметке кіріспес бұрын Соломон аралдарының монархына адалдық ант беруі тиіс. Қазіргі ант:
"Мен, (аты), Құдіреті шексіз Құдайға ант етемін, мен Оның Ұлылығы, Соломон аралдарының королі Карл III-ге адал қызмет етемін және өз лауазымымның өкілеттіктерін мен міндеттерін адал, ықыласпен және жауапкершілікпен, ешкімге жағу немесе сүйіспеншіліксіз, зұлымдықпен немесе жаман ниетпен орындаймын. Соломон аралдарының заңдарына бағынамын, оларды қолдаймын және сақтаймын. Бар күшіммен бейбітшілікті сақтауға тырысамын, бейбітшілікке қарсы барлық құқық бұзушылықтардың алдын аламын және барлық міндеттерімді заңға сәйкес адал орындаймын." Полиция күштерінің белгілері мен шендерінде Сент-Эдвард тәжі бейнеленген, бұл монархияның билік ордасы екенін көрсетеді.
Патшалық сапарлар
Патшалық отбасының мүшелері Соломон аралдарына кейде сапар жасайды. Эдинбург герцогы Филипп 1959 және 1971 жылдары аралдарға келді. 1969 жылы Кент герцогы мен герцогинясы сапар жасады. Елизавета II алғаш рет 1974 жылы, ханзада Филипп, ханшайым Анна, капитан Марк Филлипс және лорд Маунтбеттенмен бірге аймақты аралап келді. 1978 жылы Глостер герцогы Ричард тәуелсіздік тойында Королева атынан өкілдік етті. 2012 жылдың қыркүйегінде Кембридж герцогы мен герцогинясы, Принц Уильям мен Кэтрин, Королеваның алмас мерейтойын атап өту үшін келді. Сапар барысында герцог пен герцогиняға сырнайлармен орындалған музыка, дәстүрлі костюмдер және аралдың табиғаты таныстырылды. Мәдени ауылда олар елдің тоғыз провинциясын ұсынушылардың өнерлерін тамашалады. Хониарада герцог пен герцогиня жағалау күзетшілеріне арналған ескерткішке барды. Сондай-ақ, олар Марапа мен Таванипупу аралдары арасында дәстүрлі соғыс каноэсімен саяхаттады. Уэльс ханзадасы Чарльз 2019 жылдың қараша айында елге келді. Сапары барысында ол Санкт-Барнабас англикан соборында өткен алғыс айту қызметіне қатысты, Соломон аралдары скауттары мен жағалау күзетшілерінің ескерткішіне гүл шоғын қойды және Ұлттық Парламентке сөз сөйледі.
Қоғамдық пікір
2022 жылдың қыркүйегіне дейін Соломон аралдарының республикаға айналуына нұсқау беретін ешқандай маңызды көрсеткіш болған жоқ. 2023 жылы лорд Эшкрофт жүргізген сауалнама нәтижесінде Соломон аралдарында сұрағандардың 59% демократиялық сайлау арқылы тағайындалған мемлекет басшысын қолдаса, 34% монархияны сақтап қалуды, ал 7% білмеймін немесе дауыс бермеймін деп жауап берген.