Ливиядағы адам құқықтарының тарихы және эволюциясы

Кіріспе

Ливиядағы адам құқықтары – Ливия тарихының әртүрлі кезеңдерінде сақталған және бұзылған адам құқықтарының тізімі. 1951 жылдан 1969 жылға дейінгі Ливия Корольдігі британдық және Y.R.K компанияларының күшті ықпалында болды және олардың білімін алды. Король тұсында Ливия конституцияға ие болды. Дегенмен, корольдік феодалдық режиммен сипатталды. Бұрынғы отаршылдық тәртіптің салдарынан Ливиядағы сауаттылық деңгейі 10% болды, өмір сүру ұзақтығы 57 жылды құрады, көптеген адамдар шатырларда және киіз үйлерде тұрды. 1969 жылдан 2011 жылға дейін Ливия тарихы Ливия Араб Жамахириясымен (жамахирия – «халық мемлекеті» деген мағынаны білдіреді) белгіленді. Бұл Муаммар Каддафи құрған «тікелей демократия» саяси жүйесі болды. Ол 1977 жылы биліктен номиналды түрде кетті, бірақ 2011 жылға дейін ресми емес «Бауырлас Жетекші» лауазымында қалды. Елдегі сауаттылық деңгейі 90%-ға дейін өсті және тегін білім беруге және денсаулық сақтауға қол жеткізуге мүмкіндік беретін әлеуметтік жүйе енгізілді. 2008 жылы Жалпы Халық Конгресі Жамахирия дәуірінің Адам құқықтары туралы Ұлы Жасыл Хартиясын жариялады. Сондай-ақ, елдің көп бөлігінде таза суға қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін Ұлы жасалмалы өзен салынды. Нәтижесінде, 2010 жылы Ливияның Адам даму индексі Африкадағы ең жоғары көрсеткішті құрады және Сауд Арабиясынан да жоғары болды. Каддафи «Аяулау фестивалі» деп аталатын жыл сайынғы фестиваль ұйымдастырды, онда 7 сәуірде азаматтар айқара асылып өлтірілді. Каддафи режимі 1996 жылғы Абу Салим түрмесіндегі қырғынға да кінәлі деп айыпталды. 2010 жылы Amnesty International Ливия туралы сыншыл есеп жариялады, онда күштеп жоғалту және басқа да адам құқықтарының бұзылуына қатысты мәселелер шешілмегендігі және Ішкі қауіпсіздік агенттігінің мүшелері бұл бұзушылықтарға қатысы бар екендігіне қарамастан, жазасыздықпен жұмыс істеуін жалғастырғаны туралы алаңдаушылық білдірді. 2011 жылдың қаңтар айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі Ливия Араб Жамахириясының адам құқықтары туралы есебін жариялады. Бұл есеп мүше мемлекеттердің пікірлеріне негізделген. Көптеген елдер (Еуропа, Азия, Африка және Оңтүстік Америка елдерінің көпшілігі) елдің адам құқықтары саласындағы прогрессивті күш-жігерін мақтады. Бірақ кейбіреулері (әсіресе Австралия, Франция, Израиль, Швейцария және АҚШ) жоғалу, азаптау және баспасөз бостандығы мен еркін қауымдастыққа шектеулер туралы алаңдаушылық білдірді. Ливия жоғалу және азаптау жағдайларын тергеуге, саяси пікір білдіруді қылмыстық қылушы немесе еркін тәуелсіз баспасөзді шектеуші кез келген заңдарды жоюға келісті және тәуелсіз сот жүйесінің бар екенін растады. 1980 жылдардың басында бұл комитеттер үлкен билікке ие болды және Жамахирия ішіндегі шиеленістің өсуіне себеп болды. Оппозициялық белсенділер кейде көпшілік алдында өлім жазасына кесілді және олардың өлім жазасы қоғамдық телеарналарда қайта көрсетілді. 1988 жылы Каддафи Революциялық кеңестердің шараларын сынға алып, «олар шектен шығып, зиян келтірді, азаптады» және «нағыз революционер репрессия жасамайды» деді. Сол жылы Ливия Араб Жамахириясы Адам құқықтары туралы Ұлы Жасыл құжатты жариялады, оның 5-бабында сөз бостандығын қамтамасыз ететін заңдар бекітілді. «Азаттықты насихаттау туралы кодекстің» 8-бабында «әр азаматтың өз пікірлерін және идеяларын Халық Конгресінде және барлық бұқаралық ақпарат құралдарында ашық білдіруге құқығы бар» делінген. Революциялық комитеттердің билігіне шектеулер қойылды, бұл 1990 жылдардың басында Ливия мемлекетінің танымалдылығының артуына әкелді. 2004 жылы Ливия журналист Ашур Шамиске 1 миллион доллар сыйлық жариялады, оның «Аль-Каида» және терроризмге күдікті Әбу Катадамен байланысы бар деген айып тағылды.

Human rights in Libya is the record of human rights upheld and violated in various stages of Libya's history. The Kingdom of Libya, from 1951 to 1969, was heavily influenced and educated by the British and Y. R. K companies. Under the King, Libya had a constitution. The kingdom, however, was marked by a feudal regime. Due to the previous colonial regime, Libya had a low literacy rate of 10%, a low life expectancy of 57 years, with many people living in shanties and tents. From 1969 to 2011, the history of Libya was marked by the Libyan Arab Jamahiriya (where jamahiriya means "state of the masses"), a "direct democracy" political system established by Muammar Gaddafi, who nominally stepped down from power in 1977, but remained an unofficial "Brother Leader" until 2011. The country's literacy rate rose to 90%, and welfare systems were introduced that allowed access to free education and free healthcare. In 2008, the General People's Congress had declared the Great Green Charter of Human Rights of the Jamahiriyan Era. The Great Manmade River was also built to allow free access to fresh water across large parts of the country. As a result, Libya's Human Development Index in 2010 was the highest in Africa and greater than that of Saudi Arabia. There was even an annual festival Gaddafi had created titled "The hanging festival", where civilians would be hung publicly every year on April 7th. The Gaddafi regime was also accused of the 1996 Abu Salim prison massacre. In 2010, Amnesty International, published a critical report on Libya, raising concerns about cases of enforced disappearances and other human rights violations that remained unresolved, and that Internal Security Agency members implicated in those violations continued to operate with impunity. In January 2011, the United Nations Human Rights Council published a report analysing the Libyan Arab Jamahiriya's human rights record with input from member nations, most of which (including many European and most Asian, African and South American nations) generally praised the country's progressive efforts in human rights, though some (particularly Australia, France, Israel, Switzerland, and the United States) raised concerns about human rights abuses concerning cases of disappearance and torture, and restrictions on free press and free association; Libya agreed to investigate cases involving disappearance and torture, and to repeal any laws criminalizing political expression or restricting a free independent press, and affirmed that it had an independent judiciary. During the early 1980s, these committees had considerable power and became a growing source of tension within the Jamahiriya, Opposition activists were occasionally executed publicly and the executions were rebroadcast on public television channels. In 1988, Gaddafi criticized the excessive measures taken by the Revolutionary Councils, stating that "they deviated, harmed, tortured" and that "the true revolutionary does not practise repression." That same year, the Libyan Arab Jamahiriya issued the Great Green Document on Human Rights, in which Article 5 established laws that allowed greater freedom of expression. Article 8 of The Code on the Promotion of
Freedom stated that "each citizen has the right to express his opinions and ideas openly in People’s Congresses and in all mass media." A number of restrictions were also placed on the power of the Revolutionary Committees, leading to a resurgence in the Libyan state's popularity by the early 1990s. In 2004, however, Libya posted a $1 million bounty for journalist Ashur Shamis, under the allegation that he was linked to Al Qaeda and terror suspect Abu Qatada.

Шетел тілдері және көшіп-қонушы жұмысшылар

1998 жылға дейін шет тілдері мектеп бағдарламасына енгізілмеген. 2011 жылы наразылық білдірген бір адам жағдайды былай сипаттады: "Біздің ешқайсымыз ағылшын немесе француз тілінде сөйлей алмаймыз. Ол бізді білімсіз және көздерімізге тосқауыл қойып отырды". АҚШ Мемлекеттік департаменті этникалық, ислами фундаменталистік және тайпалық азшылықтар дискриминацияға ұшырайтынын, ал мемлекет шетелдік жұмысшылардың еңбек құқықтарын шектеуді жалғастырып жатқанын мәлімдеді. 1998 жылы CERD мигрант жұмысшыларға олардың ұлттық немесе этникалық тегіне байланысты жасалған дискриминациялық әрекеттерге қатысты алаңдаушылық білдірді, бұл туралы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі де 2010 жылы алаңдаушылық танытты. 2006 жылдың қыркүйегінде Human Rights Watch мигрант жұмысшылар мен басқа да шетелдіктердің адам құқықтарының бұзылуын құжаттады, және Ливия азаматтық соғысынан кейін Ұлттық Кеңес кезінде қара африкалықтарға қарсы бұл бұзушылықтар күрт өсті.

АИТВ сынағы

Ливиядағы ҚЖС ісі (немесе болгар медбикелерінің ісі) 1998 жылы 400-ден астам балаға ҚЖС-мен зарарланған қан арқылы қасақана жұқтыруға сүйкімділік таныған деген айыппен сотталған алты шетелдік медицина қызметкерінің сот процесі, шағымдары және ақырында босатылуымен байланысты. Бұл оқиға Бенгазидегі Эль-Фатих балалар ауруханасында эпидемияға әкеп соқты. 2004 жылдың 6 мамырында Ливия соты оларды өлім жазасына кесті. 2007 жылы олар Болгарияның күзетіне берілді, содан кейін кешірім алды. Ливия үкіметі 2011 жылы үкімет құлағанға дейін Араб лигасына бұл мәселе бойынша шағымдар жолдады.

Әбу Салим түрмесіндегі қырғын

2006 жылы Amnesty International 1996 жылғы тәртіпсіздік кезінде Әбу Салимдегі қамауда болған расталмаған өлім-жітімдерге тәуелсіз тергеу жүргізуді талап етті. 2009 жылы Human Rights Watch 1270 тұтқынның қаза болғанын мәлімдеді. Алайда, Human Rights Watch бұл айыптауларды тәуелсіз түрде растай алмағанын хабарлады. Human Rights Watch ұйымының мәліметтері бойынша, бұл мәлімдеме Хусейн Әл-Шафаидің куәлігіне негізделген, ол тұтқынның өлтірілгенін өз көзімен көрмегенін айтты: "Атылған тұтқындарды көре алмадым". Әл-Шафаи сондай-ақ, түрме күзетшілері өлген тұтқындардың денелерінен алынған сағаттарды жууды өтінгенін мәлімдеді. 1200 адамның қаза болғаны туралы сан, Әл-Шафаи түрме асханасында жұмыс істеген кезде дайындаған тамақ мөлшерін есептеу арқылы алынған деген болжам бар. 2009 жылдың тамызында үкімет бірнеше адамды кешірді. Бостандыққа шыққандардың арасында Ливия Исламдық Күрес Тобының (LIFG) 45 мүшесі болды, олардың көпшілігі 1990 жылдардың ортасынан бері сотталғаннан кейін түрмеде отырды, олар Муаммар Каддафи билігін құлатуға жасаған әрекеттері үшін сотталған. Бұл босату топ зорлық-зомбылықтан бас тартқаннан кейін болды. Әбу Салим түрмесінің басшылығы сондай-ақ 43 "басқа джихадистік топтардың мүшелерін" босатты, деп хабарлады баспасөз қызметі. 2011 жылдың қаңтар айында Ливия Араб Жамахириясы халықаралық тергеушілермен бірге оқиға бойынша тергеу жүргізіп жатқанын растады. Алайда, CNN және басқа ұйымдардың тергеушілері оқиға орнынан тек жануарлардың сүйектерін тапты.

Азаптау

2011 жылдың қаңтар айында Ливия Араб Джамахириясы азаптау және қатыгездікпен қарау Қылмыстық кодекстің 434-бабында тыйым салынғанын мәлімдеді. Бұл бапта адамды азаптауға бұйрық берген немесе азаптау актісін жасаған мемлекеттік қызметкерлер 3 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылатыны көрсетілген. Каддафи әскерлері көптеген ливиялықтардың өліміне кінәлі болды, мысалы, Ярмук трагедиясында 124 бейбіт тұрғын азапталды, зорланды, өлтірілді және өртеліп өлтірілді.

Азаматтық соғыс

Түрлі мемлекеттер мен мемлекетаралық ұйымдар Ливия азаматтық соғысы кезінде Ливия азаматтарына қарсы әскери күштер мен жалдамалы сарбаздарды қолдануды айыптады, бұл айыпты Саиф әл-Ислам Каддафи жоққа шығарды. 22 ақпанда өткен шұғыл отырыстан кейін Араб лигасы Ливияның кеңес отырыстарына қатысуын тоқтатты және Муса «бірнеше Ливия қалаларындағы бейбіт наразылықтар мен демонстрацияларға қарсы жасалған қылмыстарды» айыптайтын мәлімдеме жасады. Ливия БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінен БҰҰ Бас Ассамблеясының 65/265 қарарымен шеттетілді, бұл қарар консенсус негізінде қабылданды және Каддафи үкіметінің наразылық білдірушілерге қарсы зорлық-зомбылық қолданғанын көрсетті. Ұлыбритания, Канада, Швейцария, АҚШ, Германия және Австралия сияқты бірқатар үкіметтер Каддафи мен оның жақтастарының активтерін тоңдыруға кірісті. Бұл қадам екіұстама стандарт ретінде сынға ұшырады, өйткені Бахрейн, Йемен және басқа жерлердегі адам құқықтарын бұзудың көптеген ұқсас жағдайларына ешқандай шара қолданылмады. Халықаралық қылмыстық соттың бас прокуроры Луис Морено Окампо 2011 жылдың ақпан айында Каддафидің қауіпсіздік күштерінің көтерілісшілер қару қолданбастан бұрын 500-ден 700-ге дейін адамды өлтіргенін бағалады. «Наразылық білдірушілерге атқан оқтар жүйелі болды», - деді Морено Окампо ливиялық үкіметтің алғашқы демократиялық демонстрацияларға жауабын талқылағанда. Морено Окампо сондай-ақ, азаматтық соғыс кезінде «соғыс қылмыстары саясат ретінде жасалып жатыр» деді. 2011 жылдың 26 ақпанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Каддафи үкіметіне қатысты қатаң санкциялар, соның ішінде сапарларға бағытталған тыйым салу туралы резолюцияны бірауыздан қабылдады, сондай-ақ Каддафи мен оның режиміне кіретін басқа да мүшелерді бейбіт азаматтарға қарсы қатыгездік жасады деген айыптауларды тергеу үшін Халықаралық қылмыстық сотқа жіберді, бұл халықаралық құқыққа қайшы келетін адамзатқа қарсы қылмыс болуы мүмкін. Ливия үкімет күштеріне қарсы қолдау көрсеткен жағдайларда осы санкциялар бұзылғандығы туралы көптеген хабарлар бар. Көтерілісші күштер адам құқықтарын бұзуы үшін сынға ұшырады, кейбіреулері Мисрата, Бенгази және Завияда бейбіт тұрғындарды нысанаға алған африкалық жалдамалы сарбаздарды азаптап өлтіргені үшін жауапты деп айыпталды. Amnesty International жүргізген тергеуге сәйкес, қаза болғандардың саны әлдеқайда жоғары бағаланған, ал «кейбір наразылық білдірушілер қарулы болуы мүмкін», «Сирия мен Йемендегідей бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіргені туралы дәлел жоқ» және «ұшақтар немесе ауыр авиациялық пулеметтері қалың жұртшылыққа қарсы қолданылғаны туралы дәлел жоқ». Сондай-ақ, ол бұқаралық ақпарат құралдарының наразылық қозғалысы «толық бейбіт» және «қауіпсіздікке ешқандай қауіп төндірмеді» деген мәлімдемесіне күмән келтірді. Алайда, Amnesty International-дың кейінгі есебінде «әл-Қаддафи күштері халықаралық гуманитарлық құқықты (ХГҚ) ауыр бұзған, соның ішінде соғыс қылмыстарын және адам құқықтарының ауыр бұзуын, адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны көрсетілді. Олар қарусыз наразылық білдірушілерді қасақана өлтіріп, жарақаттады, қарсыластарын және сыншыларын күштеп жоғалтып алды, сондай-ақ азаптап, басқа да жамандықтарға ұшыратты, сондай-ақ көптеген бейбіт тұрғындарды қасақана тұтқындады. Олар Мисрата мен шығыстағы аумақты қайта бақылауға алу үшін бейбіт тұрғындарды нысанаға алған шабуылдар жасады. Олар тұрғын үйлерге артиллериялық, минометтік және ракеталық шабуылдар жасады. Олар тұрғын үйлерде де қолданылатын жеке адамдарға қарсы миналар мен кассеталық бомбалар сияқты қасақана қолданылатын қаруларды қолданды». 2011 жылдың шілдесінде Сайф әл-Ислам Каддафи Russia Today телеарнасына берген сұхбатында Халықаралық қылмыстық соттың өзі немесе оның әкесі Муаммар Каддафи азаматтық наразылық білдірушілерді өлтіруге бұйрық бергені туралы айыптауларын жоққа шығарды. Ол өзінің үкіметке немесе әскерге қатысы жоқ екенін, сондықтан мұндай бұйрық беруге құқығы жоқ екенін айтты. Сайфтың сөзіне қарағанда, ол кейін көтерілісшілерге қосылған генерал Абдул Фаттах Юниске телефон арқылы наразылық білдірушілерге қарсы күш қолданбауды өтінген, ал Фаттах олар әскери нысанаға шабуыл жасап жатыр, ал күзетшілер өздерін қорғау үшін оқ атқан жауабын берген. 2011 жылдың тамызында «Адам құқықтары үшін дәрігерлер» ұйымы Мисратадағы адам құқықтарының ауыр бұзушылықтарын және соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасалғанын растайтын есеп жариялады. 2011 жылдың желтоқсанында PHR Триполидегі қоймадағы жаппай қырғынды растайтын тағы бір есеп жариялады, онда Хамис Каддафидің 32-ші бригадасының әскерлері кемінде 53 тұтқынды заңсыз ұстап, зорлап, азаптап, өлім жазасын орындаған. PHR жүргізген медициналық-құқықтық тергеу және оның нәтижесінде жазылған есеп 32-ші бригаданың жаппай қырғыны туралы толық мәліметтерді берді және халықаралық құқықтық стандарттарға сәйкес қылмыстар үшін жауапкершілікті қамтамасыз етуге қажетті сот-медициналық дәлелдерді ұсынды. 2012 жылдың қаңтарында тәуелсіз адам құқықтары ұйымдары барлық тараптар, соның ішінде НАТО, Каддафиге қарсы күштер және Каддафи күштері жасаған адам құқықтары бұзушылықтарын сипаттайтын есеп жариялады. Сол есепте НАТО соғыс қылмыстары жасады деп айыпталды. Соғыс кезінде және соғыстан кейін Ұлттық ауысу кеңесі сөз бостандығын шектейтін 37-заңды қабылдады, онда Каддафиді немесе бұрынғы үкіметті мақтау немесе даңқтап көрсету үштен он бес жылға дейінгі мерзімге сотталады. Заң 2012 жылдың маусымында жойылды. Human Rights Watch ұйымының 2016 жылғы жылдық есебіне сәйкес, Ливиядағы қарулы топтар журналистерді мақсат тұтып шабуылдауды жалғастыруда. Осы құрбандардың бірі – Муфта Аль Катрани, ол медиа өндіріс компаниясында жұмыс істеді және 2015 жылдың сәуір айында Бенгазиде қаза болды. Басқа жағдайда, тунис журналистері Софиан Шураби мен Надир Ктаридің тағдыры 2014 жылдың қыркүйегінен бері белгісіз. Кейін, 2015 жылдың сәуір айында ИСИС-ке байланысты топтар оларды өлтіргенін мойындады. 2015 жылдың қарашасында «Шекарасыз журналистер» (RSF) ұйымы Ливиядағы журналистерге 2015 жылы 31 инцидентте шабуыл жасалғанын мәлімдеді. Ұйым Ливияның 2015 жылғы баспасөз бостандығы индексінде 180 елдің ішінде 154-орында тұрғанын қосты. 2016 жылдың тамызында Еуропалық-Жерорта теңізі адам құқықтары мониторы Ливия халқы арасында қарудың заңсыз таралуы туралы ескертті. Монитордың мәліметінше, ондаған нашар ұйымдасқан қарулы топтар құрылған, бұл «қарудың хаосын» тудырған. Қарудың таралуы Ливияны қайта құруға үлкен кедеріл болып табылады. Сондай-ақ, ол кісі өлтіру, есірткі саудасы және адам ұрлауға жол ашады. Монитор Ливияның орталық билігіне БҰҰ қолдауымен осы хаосқа тоқтама беру үшін жедел әрекет етуге шақырады. 2016 жылдың желтоқсанында Еуропалық-Жерорта теңізі адам құқықтары мониторы Ливиядағы адам құқықтарының бұзылуы туралы есеп жариялады. Есепке сәйкес, 2014 жылдың шілдесінен бастап Ганфода Халифа Хафтардың Ливия Ұлттық армиясы күштерімен қоршалып алынған, азаматтар ұзақ айлар бойы электр қуатынан айырылып, тағам, су және дәрі-дәрмек тапшылығына тап болған. Азаматтарға тағам мен медициналық көмекке қол жеткізуге тыйым салынғандықтан, 170-тен астам отбасы эвакуацияланды, бірақ балалар Ливия армиясы күштері тарапынан оларды әскери операцияларына қатыстыру үшін әдейілеп тұтқынға алу және ұзақ тергеу қаупіне тап болды. Олар, демек, бақылау-өткізу бекеттерін өткелі келген жағдайда ұсталғандықтан және ұзақ тергеуге алынғандықтан қауіпте. Сондай-ақ, жер және әуе шабуылдарына байланысты жедел жәрдем бригадалары қалаға кіре алмайды, ал Ливия Қызыл Жарты ай қоғамы халыққа кез келген гуманитарлық көмек көрсете алмайды. 2020 жылдың 21 қыркүйегінде Еуропалық Одақ Кеңесі Ливиядағы адам құқықтарын бұзған және БҰҰ қару эмбаргосын бұзған үш компания мен екі адамға санкция салды. Санкцияларға адамдардың активтерін тоңдыру және сапарға тыйым салу, ал компаниялардың активтерін тоңдыру кірді. 2022 жылдың 25 шілдесінде БҰҰ Саяси істер мен бейбіт операциялар жөніндегі хатшысының орынбасары Марта Ама Акьяа Побби Ливиядағы жағдайдың жалпы ахуалы «өте...» екенін мәлімдеді.

Various states and supranational bodies have condemned the use of military and mercenaries against Libyan civilians during the Libyan Civil War, an allegation that Saif al Islam Gaddafi denies. After an emergency meeting on 22 February, the Arab League suspended Libya from taking part in council meetings and Moussa issued a statement condemning the "crimes against the current peaceful popular protests and demonstrations in several Libyan cities." Libya was suspended from the UN Human Rights Council by United Nations General Assembly Resolution 65/265, which was adopted by consensus and cited the Gaddafi government's use of violence against protesters. A number of governments, including Britain, Canada, Switzerland, the United States, Germany and Australia took action to freeze assets of Gaddafi and his associates. The move was criticised as double standard as numerous similar human right abuses in Bahrain, Yemen or elsewhere produced no action at all. Luis Moreno Ocampo, chief prosecutor of the International Criminal Court, estimated that between 500 and 700 people were killed by Gaddafi's security forces in February 2011, before the rebels even took up arms. "Shooting at protestors was systematic," Moreno Ocampo stated, discussing the Libyan government's response to the initial pro democracy demonstrations. Moreno Ocampo further stated that during the ongoing civil war, "War crimes are apparently committed as a matter of policy" by forces loyal to Gaddafi. On 26 February 2011, the United Nations Security Council voted unanimously in a resolution to impose strict sanctions, including targeted travel bans, against Gaddafi's government, as well as to refer Gaddafi and other members of his regime to the International Criminal Court for investigation into allegations of brutality against civilians, which could constitute crimes against humanity in violation of international law. There are many reports of these sanctions being broken where support against Libyan government forces is the case. Rebel forces have been criticized for a number of human rights violations, with some being accused of being responsible for the torture and killing of African Mercenaries who were targeting civilians in Misrata, Benghazi, and Zawiyah. According to the Amnesty investigation, the number of casualties was heavily exaggerated, and that "some of the protesters may have been armed," "there is no proof of mass killing of civilians on the scale of Syria or Yemen," and "there is no evidence that aircraft or heavy anti aircraft machine guns were used against crowds." It also doubted claims from the media that the protest movement was "entirely peaceful" and "presented no security challenge." However, in a later report from Amnesty International it was found that "al Gaddafi forces committed serious violations of international humanitarian law (IHL), including war crimes, and gross human rights violations, which point to the commission of crimes against humanity. They deliberately killed and injured scores of unarmed protesters; subjected perceived opponents and critics to enforced disappearance and torture and other ill treatment; and arbitrarily detained scores of civilians. They launched indiscriminate attacks and attacks targeting civilians in their efforts to regain control of Misrata and territory in the east. They launched artillery, mortar and rocket attacks against residential areas. They used inherently indiscriminate weapons such as anti personnel land mines and cluster bombs, including in residential areas." In July 2011, Saif al Islam Gaddafi had an interview with Russia Today, where he denied the ICC's allegations that he or his father Muammar Gaddafi ordered the killing of civilian protesters. He pointed out that he is not a member of the government or the military, and therefore has no authority to give such orders. According to Saif, he made recorded calls to General Abdul Fatah Younis, who later defected to the rebel forces, in order to request not to use force against protesters, to which Fatah responded that they are attacking a military site, where surprised guards fired in self defense. In August 2011, Physicians for Human Rights released a report documenting severe violations of human rights and evidence of war crimes and possible crimes against humanity in Misrata. In December 2011, PHR released another report documenting evidence of a massacre at a warehouse in Tripoli in which soldiers of Khamis Qaddafi’s 32nd Brigade unlawfully detained, raped, tortured and executed at least 53 detainees. PHR’s medico legal investigation and resulting report provided the first comprehensive account of the 32nd Brigade massacre, and provided forensic evidence needed to secure accountability for crimes according to international legal standards. In January 2012, independent human rights groups published a report describing the human rights violations committed by all sides, including NATO, anti Gaddafi forces, and pro Gaddafi forces. The same report also accused NATO of war crimes. During and after the war, the National Transitional Council implemented a new Law 37, restricting freedom of speech, where any praise of glorification of Gaddafi or the previous government is punishable with imprisonment, with sentences ranging from three to fifteen years. The law was eventually revoked in June 2012. According to Human Rights Watch annual report 2016, journalists are still being targeted by the armed groups in Libya. One of the victims was Muftah Al Qatrani, who worked for media production company, he was killed in Benghazi in April 2015. In other case, the fate of two Tunisian journalist, Sofiane Chourabi and Nadhir Ktari, is still unknown since September 2014. Later, in April 2015, Groups affiliated with ISIS claimed the responsibility of killing them. In November 2015, the NGO Reporters Without Borders (RSF) claimed that journalists in Libya were targeted in 31 incidents during 2015. The organization added that Libya has very low rank in the 2015 press freedom index as it occupied 154 out of 180 countries. August 2016, Euro Mediterranean Human Rights Monitor warned from the illicit spreading of weapons among Libyan population. According to the monitor, dozens of loosely formed, armed groups have formed, which makes a "chaos of weapons". The spreading of weapons represents a major obstacle to the reconstruction of Libya. It is also paves the way to murder, drug, arm trafficking and kidnapping. The monitor calls central authorities in Libya to act urgently, with the UN support to put an end to this chaos. December 2016, Euro Mediterranean Human Rights Monitor issued a report regarding the violation of human rights in Libya. According to the report, since July 2014, Ganfoda has been besieged by Khalifa Haftar’s Libyan National Army forces; the civilian has suffered long month power cut, resulting in shortage of food, water, and medicine. As the civilians have been prevented from access to food and medical aid, more than 170 families were evacuated, yet the children are being used as bait by the Libyan army forces in order to prevent their families fleeing away to use them as a part of their militant operations. They are, therefore, at risk of detention and prolonged investigation, in case of attempting to cross the checkpoints. It also showed ambulance crews cannot enter the town due to ground and air attacks; and the Libyan Red Crescent Society cannot provide any humanitarian relief for the people. On September 21, 2020, the European Union Council imposed sanctions on three companies and two people, which were responsible for human rights abuses in Libya and violated the UN arms embargo. The sanctions consisted of asset freeze and a travel ban for persons, and asset freeze for the companies. On 25 July 2022, Martha Ama Akyaa Pobee, UN Assistant Secretary General for political affairs and peace operations stated that the overall situation in Libya remains “highly volatile”, while clashes in and around Tripoli surged. Frustrated Libyans demonstrated over the lack of progress on elections and poor State services, prolonging tensions and fuelling insecurity.

Әйелдер құқықтары

Қазіргі заманғы көптеген төңкерістердегідей, әйелдер 2011 жылғы Ливия төңкерісінде де маңызды рөл атқарды. Төңкерістен кейін адам құқықтары жөніндегі ұйымдар Ливияның саяси және экономикалық ортасында әйелдерді ығыстыру әрекеттеріне және жаңа конституцияда әйелдер құқықтарын тиімді қорғаудың болмауына алаңдаушылық білдірді. GNC қарсыластары оның әйелдерге қарсы исламист әрекеттерін қолдағанын айтады. Ливияның Бас мүфтиі Садық Гариани исламист партиялармен тығыз байланыста деп есептеледі. Ол мұсылмандарға GNC-ге бағынуды және Хафтар күштеріне қарсы күресуді бұйырған фетвалар шығарды. Кейін 2013 жылы әйелдер құқығын қорғаушы адвокат Хамида әл-Хади әл-Асфар ұрланып, азапталып, өлтірілді. Ол Бас мүфтидің мәлімдемесін сынағандықтан мақсатқа алынған деп күдіктелді. Ешкім тұтқындалмады. 2013 жылдың маусым айында екі саясаткер – Әли Текбали мен Фатхи Сагер әйелдер құқықтарын насихаттайтын карикатура жариялағаны үшін «Исламды қорлаған» айыбымен сотқа тартылды. Шариғат заңы бойынша олар өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Бұл жағдай кеңінен алаңдатуға себеп болды, бірақ олар 2014 жылдың наурыз айында ақталды. GNC жаңа сайлау өткізуге бағытталған қысымға ыңғайлы болды және 2014 жылдың 30 наурызында жаңа Сайлау заңына қолдау көрсету үшін 133 дауыстың 124-і қолдады. 2014 жылдың 25 маусымында өткен сайлауда Әли Текбали 4777 дауыспен Триполи орталық сайлау округінен жаңа Өкілдер палатасына сайланды. 200 орынның 30-ы Сайлау заңдарының 16-бабы бойынша әйелдерге бөлінді. Нури Абусаһмайннің GNC президенті қызметін атқару кезеңінде және 2013 жылдың желтоқсанында GNC шариғат заңын қолдану туралы шешім қабылдағаннан кейін, 2014 жылдың басынан бастап Ливия университеттерінде жыныстық сегрегация мен міндетті хиджап енгізілді, бұл әйелдер құқығын қорғаушы топтардың күшті наразылығын тудырды. 2020 жылдың 15 шілдесінде Amnesty International Ливия Ұлттық Армиясын бір жыл бұрын үйінен зорлықпен ұрланған ливиялық саясаткер және әйелдер құқығын қорғаушы Сихам Сергиваның қайда екенін анықтауға шақырды.

Ливияның жағалау күзетшілерінің мигранттар құқығын бұзуы

Euro Med Human Rights Monitor Ливияның Сабрата қаласының жанындағы жағалау күзетшілерінің мигранттар тобын қамшымен ұрып жазалауын айыптайтын есеп жариялады. 2014 жылдың қыркүйегінде Жерорта теңізінде 450-ге жуық мигрант мерт болды. 2016 жылы Еуроодақ пен Түркия арасындағы келісімге және Балқан жолының жабылуына байланысты онда 4578-ден астам мигрант мерт болды. Есепте Ливияға контрабанда арқылы әкелінген мигранттар адам саудасына, азаптауға, мәжбүрлі еңбекке, сексуалдық зорлыққа және негіссіз ұстауға ұшырайтыны айтылған. Ливиялық күштер әйелдер мен балаларды қоса алғанда, мигранттарды қорлап жатқан видеоға түсірілді. Human Rights Watch та 2016 жылдың шілдесінде Ливияның жағалау күзетшілері оларға ауызша және физикалық шабуыл жасаған осы сияқты жағдайларды құжаттады. БҰҰ-ның қашқын агенттігінің мәліметтері бойынша, 2019 жылдың наурызына дейін Ливияның жағалау күзеті 2019 жылы 10 операцияда теңізден 879 адамды құтқарып алды. Ливияның ұстау орталықтарында 6000-ға жуық мигрант пен пана іздеуші ұсталып тұр. 3000-нан астам адам Триполи үшін болатын қақтығысқа қатысу қаупі бар. Amnesty International жариялаған есепке сәйкес, Ливиядағы ұстау лагеріндегі мигранттар 2021 жылдың алғашқы жартыжылдығында адам құқықтарын өрескел бұзуға ұшырады. Amnesty-дің Таяу Шығыс және Солтүстік Африка директоры Диана Эльтахави былай деді: "Есепте Еуропалық мемлекеттердің Ливияның жағалау күзетшілеріне теңізде адамдарды ұстауға және оларды Ливиядағы ұстау тозағына күштеп қайтаруға әрекет етуіне, олардың басынан кешетін қорқыныштарды жақсы білсе де, ұятсыздықпен көмектесуі жалғасып жатқаны көрсетілген".

11 қазан 2022 жылы БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі басқармасы Ливиядағы мигранттардың өз елдеріне оралуға «көмектесу» туралы шарттарға жиі мәжбүр болатынын, бұл шарттар халықаралық адам құқықтары заңдары мен стандарттарына сәйкес келмейтінін хабарлады. Сонымен қатар, есепте көптеген мигранттардың олардың қозғалысына себеп болған жағдайлар мен құрылымдық проблемаларға қайта оралғаны, олардың оралуынан кейін осал және қауіпті жағдайға түсіп қалғаны анықталды. Мұндай оралу адам құқықтары тұрғысынан тұрақты болуы екіталай.