Иван Александр патшаның 14 ғасырлық Інжіл қолжазбасы
Gospels of Tsar Ivan Alexander
Иван Александр Евангелиясы – 1356 ж. жазылған, ежелгі болгар мәдениетінің маңызды қолжазбасы. 366 миниатюрасы бар, қазірде Британ кітапханасында сақтаулы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
14 ғасырдағы Ізгі хабарлар қолжазбасы
14th century manuscript of the Gospels
Царь Иван Александрдың Ізгі хабарлары, Иван Александрдың Төрт Ізгі хабар жинағы немесе Иван Александрдың Төрт Ізгі хабары (Chetveroevangelie na (tsar) Ivan Aleksandar) – 1355–1356 жылдары Екінші Болгар империясының патшасы Иван Александр үшін жазылып, суреттелген нұрлы қолжазба Ізгі хабарлар кітабы. Бұл қолжазба ортағасырлық болгар мәдениетінің ең маңызды қолжазбаларының бірі саналады және "1393 жылы түріктер басып алғанға дейін Болгарияда жасалған ең танымал өнер туындысы" деп сипатталған. Қазір Британ кітапханасында сақталып тұр (Add. MS 39627), онда 366 миниатюрамен суреттелген Төрт Ізгі хабардың мәтіні бар. Қолжазба 286 парқтан тұрады, олардың мөлшері 33 x 24,3 см, кейін қарындашпен нөмірленген. Мәтіннің тілі болгар, орта болгар, славян және шіркеу славян тілдері деп әртүрлі сипатталады.
The Gospels of Tsar Ivan Alexander, Tetraevangelia of Ivan Alexander, or Four Gospels of Ivan Alexander (, transliterated as Chetveroevangelie na (tsar) Ivan Aleksandar) is an illuminated manuscript Gospel Book, written and illustrated in 1355–1356 for Tsar Ivan Alexander of the Second Bulgarian Empire. The manuscript is regarded as one of the most important manuscripts of medieval Bulgarian culture, and has been described as "the most celebrated work of art produced in Bulgaria before it fell to the Turks in 1393". The manuscript, now in the British Library (Add. MS 39627), contains the text of the Four Gospels illustrated with 366 miniatures and consists of 286 parchment folios, 33 by 24.3 cm in size, later paginated with pencil. The language of the text is variously described as Bulgarian, Middle Bulgarian, Slavonic, and Church Slavonic.
Мазмұны және міндеттілігі
Кітапта төрт Ізгі хабар және басқа да мәтіндер бар, сондықтан ол евангелиарий емес, шынайы Ізгі хабар кітабы. Бірақ литургияда оқылатын үзінділерді көрсететін белгілер де, кітаптың соңында тізім де бар. Ағаш тақтайшаларға қапталған қызыл былғарыдан жасалған кітап мұқабасы түпнұсқа, бірақ алтын, асыл тастар мен інжу-маржанмен әшекейленген металлдан жасалған қазыналық мұқабаның элементтері жоғалған. Олардың бекітілген жерлерінен сақталған тесіктер көзге көрінеді, бірақ мұқабаның тіпті алдыңғы бөлігін де толық жаппаған, өйткені былғары өрнектермен және гриф бейнесімен мөрленген. Соңғы жинақта, 276–284 беттерде, кішірек өлшемдегі қосымша бөлім бар, онда мейрам күндерінің тізімі немесе литургиялық күнтізбесі және оларға сәйкес келетін Ізгі хабар оқулары, сондай-ақ әулиелердің мейрам күндерін тізімдейтін синаксарий немесе күнтізбе орналасқан. Сондай-ақ, кітапта Жазбаларды зерттеу жөніндегі қысқаша нұсқаулық бар. Бұған дейін, түпнұсқа кітаптың 273v бетінде, 625 шаршыдан тұратын тордағы сиқырлы шаршыны кездестіреміз, онда кітаптың атауы – «Ио Александр Царя Тетраваггель» бірнеше рет жазылған, бұл мұндай қолжазба үшін ерекше ерекшелік. Ортаңғы шаршыда барлық оқулар басталатын «Iῶ» әрпі орналасқан. 74-бетте, бұрын Соңғы сот суреті болған болуы мүмкін, қазіргі уақытта кесіліп, ұрланған.
The book contains the four Gospels and some other texts, so is a true gospel book rather than an evangeliary, but there are markings showing which passages were to be read in the liturgy, as well as a list at the end of the book. The bookbinding of red leather over wooden boards is original, but the elements of a metalwork treasure binding probably decorated with gold, gems and pearls on top of this have disappeared. The nail holes where these were fixed on are evident, but it would not have covered all the binding, even on the front, as the leather is stamped with patterns and a griffin. The last gathering, with ff. 276–284, is a later insertion with a smaller page size, containing a menology or liturgical calendar of feast days and the appropriate gospel readings for them, and a synaxaria or calendar listing saint's feast days. There is also a short guide on studying the scriptures. Before this, at the end of the original book on f. 273v, is a magic square of a grid with 625 squares containing letters, in which the name of the book, as "Io Alexander Tsarya Tetravaggel" is spelled out several times, a unique feature in such a manuscript. The centre square contains the "Iῶ" from which all readings begin. Folio 74, which probably contained a miniature illustrating the Last Judgment, has been cut and stolen in modern times.
Миниатюралар
Евангелиелер Батыс Еуропаның Кейінгі Орта ғасыр стандартымен салыстырғанда өте көп суреттермен безендірілген, Византия дәстүрлерін ұстанған, ерте Византияның сәнді жазбаларына, мысалы, Вена Жаратылысы сияқты қасиетті кітаптарға тікелей байланысты. Көптеген беттерде жазу бетінің енімен бірдей болатын ландшафт пішіндес кішкентай "фриз" сияқты суреттер бар. Бұл суреттер мәтіннің арасында орналасқан, бір бетке бірден үшқа дейін кездеседі, олардың саны мен орналасуы сол кездегі оқиғаға байланысты. Басқа суреттер шаршы пішіндес, мәтін олардың айналасын орап тұрады, ал кейбір маңызды жерлерде ірі немесе толық беттік миниатюралар бар. Көптеген көріністер әртүрлі Евангелиелерде кездесетіндей, бірнеше рет көрсетілген. Көптеген суреттерде бірнеше көрініс қатар орналасқан, кейде бірінің үстінде бірі бейнеленген. Суреттер, бәлкім, XI немесе XII ғасырға жататын, жоғалған грек үлгісін жақыннан ілеседі. Миниатюралар көбінесе XI ғасырда Константинопольдегі ең ірі Стоудиос монастырында (қазір Париждегі BnF, cod grec 74) жасалған грек жазбаларымен өте ұқсас, және олар, мүмкін, осы немесе басқа Византиялық үлгіден көшірілген. Колофонда, ерекше жағдай бойынша, кітапта жұмыс істеген суретшілер (көпше түрінде) есімдері аталмайды, бірақ үш негізгі шебердің қолы, сондай-ақ, тәжірибесі аз оқушылардың жұмысы байқалады. Бәрінің монах болғандығы мүмкін. Патша портреті мен басқа да ірі көріністерге жауапты негізгі шебер өте жаңашыл техника қолданған, ал екінші шебер оның стилін ішінара ұстанса, үшіншісі консервативті болған. Дегенмен, болгар емес тарихшылар бұл стильді "Византия үлгілеріне жақын" консервативті стиль деп санайды. Робин Милнер Гулландтың сөзінше, "Барлық суретшілер қаныққан түстерді қолданады, көркемдегі бөлшектерге құмарлық танытады және он төртінші ғасыр стандартымен салыстырғанда ерекше архаикалық, негізінен XII ғасырға тән византиялық сызықтық стильде сенімді жұмыс істейді".
The gospels are very heavily illuminated by the standards of the West European Late Middle Ages, following Byzantine traditions, going back to Early Byzantine luxury manuscripts of the scriptures such as the Vienna Genesis. Most pages have small "frieze" images in a landscape format taking the width of the written page. These are interspersed in the text, with between none and three per page, the number and placement in the text depending on the story at that particular point. Other images are near squares, with the text wrapping round them, and there are larger or whole page miniatures at a few key points. Several scenes are shown more than once as they appear in the different gospels. Many images contain more than one scene side by side, or sometimes one above the other. The images probably follow closely a lost Greek model, perhaps of the 11th or 12th century. The miniatures are mostly very close to those in a Greek manuscript made in the 11th century in the Monastery of Stoudios, the largest in Constantinople (now in Paris as BnF, cod grec 74), and were probably very largely copied from this or another Byzantine exemplar in the same tradition. The colophon, unusually, refers to but does not name the artists (in the plural) who worked on the book, and the hands of three main masters can be detected, as well as other less competent stretches which were probably the work of less experienced trainees. All would probably have been monks. The main master, responsible for the royal portrait and other major scenes on a larger scale, has been claimed to be very innovative in his technique, while a second master partly followed his style, and the third was more conservative. However non Bulgarian historians regard the style as a somewhat conservative one which "adhered closely to Byzantine models". According to Robin Milner Gulland, "All the painters use saturated colours, relish picturesque details and confidently handle a linear, basically twelfth century Byzantine manner that is distinctly archaic by the standards of the fourteenth century."
Патшалық портреттері
2v және 3r парақшаларында патшаның, оның екінші әйелі мен екі некеден туған бес баласының әйгілі екі беттік миниатюрасы бейнеленген, ал сол жақта оның күйеу баласы тұр, барлығы жазулармен сәйкестендірілген. Олардың барлығы таж киіп, нимбтары бар, билік таяқтарын ұстап тұр, ал патша мен оның әйелінің үстінен екі Құдай қолы бұлттан шығып, оларды баталайды. Бірақ патша мен оның үлкен ұлы, оның сол жағында тұрған, ғана лорос киеді – ол алтын жіппен тігілген және қымбат тастармен әшекейленген мата жолағы, Византия императорларының императорлық белгісінің маңызды бөлігі. Бұл бұрынғы ғасырдан бастап Сербия, Грузия және Киликия Армян патшалығы сияқты басқа православие билеушілерінің императорлық портреттерінде де көріне бастады. Патшаның беті өте мұқият суреттелген және шынайы кескінге ұқсатуға тырысады. Патшаның тағы бірнеше портреті бар; әрбір жақсы хабардың соңында ол евангелистпен бірге аркадада кішкентай мөлшерде бейнеленген, сондай-ақ Соңғы Соттың үлкен көрінісінде де пайда болады. Париж грек Евангелиесінде осыған ұқсас суреттер бар (жоғарыда қараңыз), онда әрбір жақсы хабардың соңындағы суреттер евангелист пен аббатты көрсетеді.
Folios 2v and 3r have a famous double spread miniature of the Tsar, his second wife, and his five children from both marriages, with his son in law on the far left, all identified by inscriptions. All wear crowns, have halos, and carry sceptres, and above the Tsar and his wife a double Hand of God emerges from the cloud to bless them. But only the tsar and his eldest son, standing to the left of him, wear a form of the loros, the cloth strip embroidered with gold thread and studded with gems that was a key part of the imperial insignia of Byzantine emperors. From the previous century this had begun to be shown in imperial portraits of other Orthodox rulers, such those of Serbia, Georgia and the Armenian Kingdom of Cilicia. The face of the tsar is very carefully painted and clearly attempts a realistic likeness. There are a number of other portraits of the tsar; at the end of each gospel he is shown at small size in an arcade with the evangelist, and he appears in a large scene of the Last Judgement. In the Paris Greek gospel book with similar images (see above) the equivalent images at the end of each gospel show the evangelist with the abbot.
Тарих
Қолжазбаның мәтінін 1355–1356 жылдары Иван Александрдың бұйрығымен Симеон есімді монах жазған, бәлкім оның жеке шіркеуінде пайдалану үшін. Симеон өзінің атын 275-беттегі колофонда көрсетеді. Симеон Тетраевангелияны да безендірген бе, әлде тек жазушы және каллиграф болған, немесе тіпті сол сиқырлы шаршыны ойлап тапқан ба, белгісіз. Шағын суреттерде кем дегенде үш түрлі суретші жұмыс істеген болуы мүмкін, бірақ әдеттегідей, есімдері көрсетілмеген. Қолжазбаның жазу стилі сол кездегі Тарново әдеби мектебінің туындысы болған Манассаның жылнамасымен (1344–1345) айқын ұқсастық көрсетеді. 1393 жылы Тарново Осман империясының билігіне өткеннен кейін, қолжазба Молдавияға, мүмкін болгар қашқыны арқылы жеткізілген, бұл оның туған Болгарияда жарты мың жылға жуық уақыт бойы соңғы рет тіркелгені. Ол бірнеше жыл сол жерде сақталды, кейіннен Молдавия князі Александр I (сонымен қатар «Джон Александр») бұйрығымен және қаражатымен сатып алынды, бұл туралы 5-фолиодағы қызыл сиямен жазылған шеттік жазба куәландырады. Қолжазбаның Агиу-Павлу (Изге Пауыл) монастырына, Афон тауына жеткенге дейінгі тағдыры белгісіз, бірақ құжат 17 ғасырда монастырь коллекциясының бір бөлігі ретінде тіркелген. 1837 жылы монастырға келген ағылшын саяхатшысы және коллекционер Роберт Курзонға (кейін 14-ші барон Зуч, 1810–1873) абат Тетраевангелияны сыйға берді. Оның өзінің айтуынша, бұл оны қатты таңқалдырды және қуантты; Милнер Гулланд оны абаттан «ашкөздікпен алған» деп сипаттайды. Бұл, әрине, 1905 жылы монастырь кітапханасын өртеп жіберген өрттен қолжазбаны сақтап қалған болуы мүмкін. Курзон 1849 жылы өзінің қолжазбалар жинағының тізімін жариялады, осылайша Тетраевангелия алғаш рет ғылыми қауымға таныстырылды. Дегенмен, түпнұсқамен тікелей жұмыс істеу мүмкін болмады, бұл қолжазбаға қатысты түрлі болжамдар мен әңгімелерге әкеп соқты. Оның ұлы 1876 жылы жинағын Британ мұражайына тұрақты негізде тапсырды, ал оның қызы Дарея, 16-шы баронна Зух (1860–1917) оның қайтысынан кейін 1917 жылы жинақтың барлығын мұражайға берді, бұл кітапты толық зерттеуге мүмкіндік берді. 1973 жылы Британ кітапханасы құрылғанда, қолжазба Британ кітапханасына ауыстырылды. 2017 жылы қолжазба ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік мұра» тізіміне, әлемдік естелік ретінде енгізілді.
The text of the manuscript was all written by a monk named Simeon in 1355–1356 on the orders of Ivan Alexander, probably for use in his private chapel. Simeon gives his name in the colophon on f. 275. It is not certain whether Simeon also illuminated the Tetraevangelia or simply was a scribe and calligrapher, or indeed whether he devised the magic square. Probably at least three different artists worked on the miniatures, but as was usual no names are given. The handwriting of the manuscript shows definite similarity with that of the Manasses Chronicle (1344–1345), a product of the Tarnovo Literary School of the time. After the fall of Tarnovo to the Ottomans in 1393, the manuscript was transported to Moldavia possibly by a Bulgarian fugitive, marking the last time for nearly half a millennium it would be in its native Bulgaria. It spent a number of years there and was later bought on the orders and with the resources of Prince Alexander I of Moldavia (also a "John Alexander"), which is evidenced by a red ink marginal note on folio 5. The later fate of the manuscript until its arrival in monastery of Agiou Pavlou (St Paul) on Mount Athos is uncertain, but the document was recorded as part of the monastery's collection in the 17th century. The English traveller and collector Robert Curzon (later 14th Baron Zouche, 1810–1873), who visited the monastery in 1837, was given the Tetraevangelia as a present by the abbot. This was to his surprise and delight, according to his own account; Milner Gulland describes it as "shamelessly cadged" from the abbot. This probably saved the manuscript from being destroyed by the fire that burnt down the monastery library in 1905. Curzon released an inventory of his collection of manuscripts in 1849, the first time the Tetraevangelia was presented to the academic world. Direct work with the original was, however, impossible, which caused speculation, supposition and rumours related to the manuscript. His son placed his collection on permanent loan in the British Museum in 1876, and after her death, his entire collection was given to the museum in 1917 by his daughter Darea, 16th Baroness Zouche (1860–1917), which enabled more detailed examination of the book. When the British Library was created in 1973, the manuscript was transferred to the British Library. In 2017 the manuscript has been added to UNESCO's Memory of the World register as a world heritage document.