Кіріспе

Ирактағы цензура әр түрлі үкіметтер кезеңінде өзгерістерге ұшырады, соңғы өзгеріс 2003 жылғы Иракқа басып кіру салдарынан болды.

Қылмыстық кодекс пен цензура

Ирактың қылмыстық кодексінде цензура мәселесін қарастыратын ережелер бар. 2003 жылы Ирактың қылмыстық кодексі 1988 жылғы нұсқасына қайтарылды, кейбір түзетулер Пол Бремер және кейіннен Ирактың ұлттық үкіметі тарапынан жасалды. Қазіргі қылмыстық кодекстің бірнеше ережелері баспасөз және коммуникациялық құралдардың бостандығына шектеулер қоюға қатысты, атап айтқанда:

215-бап. Кез келген адам, егер ол адал ниетпен әрекет етпесе, қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндіретін немесе елдің беделін түсіретін сурет, жазбаша материал немесе белгіні саудалау, тарату, көрсету немесе иелену, импорттау, экспорттау мақсатымен жасаса, онда оған қамау және 300 динардан аспайтын айыппұл салынады немесе осы жазалардың бірі тағайындалады.

220-бап. Егер бес немесе одан көп адам қоғамдық орында жиналса, соның салдарынан қоғамдық қауіпсіздікке қауіп туса және мемлекеттік органдар оларды таратуға бұйрық берсе, бұйрыққа бағынбаған адам 1 жылға дейін бас бостандығынан айырылуға және 100 динардан аспайтын айыппұл төлеуге немесе осы жазалардың біріне жазаланады.

403-бап. Қоғамдық абырой мен әдептілікті бұзатын кітапты, баспаны немесе басқа жазбаша материалды, суретті, фильтті, белгіні немесе басқа да затты пайдалану немесе тарату мақсатымен шығаратын, импорттайтын, жариялайтын, иеленетін, алатын немесе аударатын кез келген адам 2 жылға дейін қамауға алынып, 200 динардан аспайтын айыппұл төлейді немесе осы жазалардың біріне жазаланады. Осындай материалды жарнамалаған немесе оны көпшілік алдында көрсеткен, сатқан, жалға берген немесе жалға алуға ұсынған, тіпті ол көпшілік орында болмаса да, сондай-ақ оны кез келген жолмен таратқан немесе таратуға ұсынған адамға да осы жаза қолданылады. Егер қылмыс адамды іздестіру мақсатымен жасалса, ол ауырлататын жағдай болып есептеледі.

404-бап. Қоғамдық орында әдепсіз немесе ұятсыз әндерді немесе сөздерді өзі немесе механикалық құралдар арқылы орындаған немесе таратқан кез келген адам 1 жылға дейін қамауға алынып, 100 динардан аспайтын айыппұл төлейді немесе осы жазалардың біріне жазаланады.

434-бап. Қорлау – басқа біреуге арсыз немесе құрметсіз нәрселерді таңу немесе оның сезімдерін ренжіту, тіпті оған нақты бір мәселені таңуды қамтымаса да. Басқа біреуді қорлаған кез келген адам 1 жылға дейін қамауға алынып, 100 динардан аспайтын айыппұл төлейді немесе осы жазалардың біріне жазаланады. Егер мұндай қорлау газетте, басылымда немесе бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланса, ол ауырлататын жағдай болып есептеледі.

438-бап. Мынадай адамдар 1 жылға дейін қамауға алынып, 100 динардан аспайтын айыппұл төлейді немесе осы жазалардың біріне жазаланады: (1) Кез келген адам, егер ол басқа адамның жеке немесе отбасылық өміріне қатысты суретті, ескертуді немесе ақпаратты жарияласа, тіпті осындай ақпарат шын болса да және мұндай жариялау оны ренжітсе. (2) 328-бапта аталғандардан басқа, хат, телеграмма немесе телефон арқылы сөйлесуде қамтылған ақпаратты білетін және оны оған арналмаған басқа адамға ашқан, сондай-ақ мұндай жариялау басқа адамға зиян келтірген кез келген адам.

Конституция және цензура

2005 жылы ирактық сайлаушылар жаңа Конституцияны бекітті, ол Ирактағы конституциялық құқықтар мен цензураға әсер етеді. Конституцияда кепілдендірілген азаматтық бостандықтардың қатарына мыналар жатады:

1-бөлім. 7-бап. Ешбір ұйым немесе бағдарлама, қандай атаумен болмасын, расизмді, терроризмді, басқаларды кәпірлікке шақыруды, этникалық тазалауды қабылдамайды, сондай-ақ осыған итермелеуге, көмектесуге, мақтан етуге, насихаттауға немесе ақтауға болмайды, әсіресе Ирактағы Саддам Хусейннің Баас партиясы мен оның символдарына қатысты, қандай атаумен болмасын. Бұл Ирактағы саяси көп түрліліктің бөлігі бола алмайды. Бұл заңмен реттеледі.

2-бөлім. 36-бап. Мемлекеттік тәртіп пен моральдық нормаларға қайшы келмейтін жағдайда мемлекет кепілдік береді:
а. Сөз бостандығы, барлық құралдар арқылы.
b. Баспасөз, баспа, жарнама, бұқаралық ақпарат құралдары және басылымдар бостандығы.
c. Жиналу және бейбіт демонстрация бостандығы. Бұл заңмен реттеледі.

2-бөлім. 38-бап. Мемлекет қоғамдық тәртіп пен моральдық нормаларға қайшы келмейтін кепілдік береді:
Бірінші. Сөз бостандығы, барлық құралдарды пайдалану арқылы.
Екінші. Баспасөз, баспа, жарнама, бұқаралық ақпарат құралдары және басылымдар бостандығы.
Үшінші. Жиналу және бейбіт демонстрация бостандығы, және бұл заңмен реттеледі.

2-бөлім. 40-бап. Байланыс, пошта, телеграф, электрондық, телефондық және басқа да хат алмасу бостандығы кепілдендіріледі және заңдық және қауіпсіздік қажеттілігі мен сот шешімі болған жағдайда ғана бақылауға, тыңдауға немесе жария етуге болады.

Интернет-цензура

2013 жылдың соңында Ирак халқының барлық 17,6 пайызы ғана интернетке қол жеткізді. ONI 2009 жылдың тамызында үкімет саяси, әлеуметтік, қақтығыстар мен қауіпсіздік және интернет құралдарын бақылау салаларында сынақтан өткізген төрт аймақтың ешқайсысынан Ирактан фильтрлеудің ешқандай белгісін таппады. Ирактың конституциясы сөз және баспасөз бостандығын қамтамасыз етеді, және үкімет бұл құқықтарды іс жүзінде сақтайды. Интернеттегі чаттарды немесе электрондық поштаны үкімет бақылайтынына ешқандай анық шектеулер жоқ. Бұл бостандықтар қоғамдық тәртіп пен моральға қайшы келмесе, немесе тыйым салынған Баас партиясын қолдамаса, немесе күш қолдану арқылы елдің шекарасын өзгертуге бағытталмаса беріледі.

Ирактағы цензура: 1979 - 2003 жылдар

Саддам Хусейн 1979 жылдан 2003 жылға дейін Иракты бір партиялық диктатура ретінде басқарды, Баас партиясы Ирактағы жалғыз заңды партия болатын. Осы кезеңде Ирак үкіметін саяси сынға алу немесе оған қарсы пікір білдіру заңсыз болды. Саяси өрнек беруге қатысты осындай шектеулер Ирак Конституциясында да кездесті. Бұл кезеңде Иракта кейде сайлаулар өткізілгенімен, олар негізінен Саддам Хусейнді жалғыз кандидат ретінде көрсететін "құрамындағы" сайлаулар болды. Иракта заңды, еркін және әділ сайлаулар өткізілген жоқ. Ирак Ұлттық үкіметі (1990 жылғы Конституцияның 37-бабына сәйкес) Революциялық командалық кеңесінің құрамымен шектелді. Басқа да өкілеттіктердің ішінде, бұл кеңеске (36-бап) "ұлттық бірлікке", "Халықтың мақсаттарына" немесе олардың "жетістіктеріне" зиян келтіретін деп санайтын кез келген нәрсені тыйым салу құқығы берілді.

Ирактағы цензура 1950-1979 жылдар аралығында

1950 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың аяғында Ирак үкіметін бақылау үшін бірнеше түрлі саяси топтар күресті. Алғашқыда 1958-1968 жылдар аралығында Иракты бірнеше әскери жетекшілер басқарды. Содан кейін Ирактың Баас партиясы билікті қолға алып, Саддам Хусейн 1979 жылы билікке келгенге дейін партия жетекшілерімен басқарылды. Бұл түрлі үкіметтердің ешқайсысы Саддамның қатаң үкімшілігі салдарынан сөз бостандығын, баспасөзді, жеке өрнек беруді және басқа да коммуникация түрлерін қолдау көрсетпеді.