Кіріспе
Аналгетикалық нефропатия – аспирин, буцетин, фенацетин және парацетамол сияқты анальгетиктердің салдарынан бүйрек зақымдануы. Бұл термин көбінесе осы дәрілердің қоспаларын, әсіресе фенацетин кіретін қоспаларды артық пайдаланудан туындаған зақымдануды білдіреді. Кез келген анальгетик тудырған бүйрек зақымдануын сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. Аналгетиктердің салдарынан болатын нақты бүйрек зақымдары – бүйрек папилларының некрозы және созылмалы интерстициалдық нефрит. Олар бүйрекке қан ағынының азаюынан, антиоксиданттардың жылдам жұмсалуынан және одан кейін бүйректің окислик зақымдануынан туындайды. Бұл бүйрек зақымдануы прогрессивті созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне, қалыптан тыс зәр анализі нәтижелеріне, жоғары қан қысымына және анемияға алып келуі мүмкін. Аналгетикалық нефропатиясы бар адамдардың шағын бөлігінде бүйрек ауруының соңғы сатысы дамуы мүмкін. Аналгетикалық нефропатия бір кезде Еуропа, Австралия және АҚШ-тың кейбір аймақтарында бүйрек зақымдануының және бүйрек ауруының соңғы сатысының жиі кездесетін себебі болды. Көптеген аймақтарда 1970 және 1980 жылдары фенацетин қолданылуы төмендегеннен кейін, оның таралуы күрт азайды.
Асқынулар
Аналгетикалық нефропатияның асқынулары пиелонефрит және бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысын қамтиды.
Патофизиология
Шағын қан тамырларының қатаюы, капиллярлық склероз деп аталады, және бұл анальгетикалық нефропатияның алғашқы зақымдануы болып табылады. Бүйрек тостағаншасында, зәр жолдарында және нефрондарға қан жеткізетін капиллярларда кездесетін капиллярлық склероз бүйрек папиллярлық некрозына, ал одан әрі созылмалы интерстициалдық нефритке алып келеді деп саналады.
Аспирин және НСАЖ
Бүйректің қалыпты жұмыс істеуі, бүйрекке жеткілікті қан ағынына байланысты. Бүйректегі қан ағыны – күрделі, қатаң реттелетін процесс, ол бірқатар гормондар мен кішкентай молекулаларға, мысалы, простагландиндерге тәуелді. Қалыпты жағдайда, бүйрек өндіретін простагландин E2 (PGE2) бүйрекке жеткілікті қан ағынын қамтамасыз ету үшін қажет. Барлық простагландиндер сияқты, PGE2 синтезі циклооксигеназаларға тәуелді. Аспирин және басқа да НҚҚҚ (стероид емес қабынуға қарсы препараттар) циклооксигеназалардың ингибиторлары болып табылады. Бүйректе бұл ингибиция PGE2 концентрациясының төмендеуіне алып келеді, нәтижесінде қан ағыны азаяды. Бүйрекке қан ағыны бірінші кезекте бүйрек қабығына (сыртқы бөлігіне), содан кейін бүйрек мойыншағына (ішкі бөлігіне) жететіндіктен, бүйректің тереңде жатқан құрылымдары қан ағынының азаюына көбірек сезімтал. Осылайша, бүйректің ең ішкі құрылымдары, бүйрек папиллалары деп аталатындар, жеткілікті қан ағынын сақтау үшін простагландин синтезіне ерекше тәуелді. Циклооксигеназаларды ингибициялау, осылайша, бүйрек папиллаларына селективті зақым келтіреді, бүйрек папиллярлы некрозының қаупін арттырады. Көптеген сау бүйректерде осы НҚҚҚ тудырған қан ағынының азаюын өтеуге жететін физиологиялық резерв жетерлік. Алайда, фенацетин немесе парацетамолдан қосымша зақым алғандарда анальгетикалық нефропатия дамуы мүмкін.
Фенацетин және парацетамол
Фенацетиннің бүйрекке қалай зиян келтіретіні белгісіз. Парацетамол – фенацетиннің негізгі метаболиті және ол нақты механизм арқылы бүйрек зақымдануына себеп болуы мүмкін. Бүйрек жасушаларында циклооксигеназалар парацетамолды N-ацетил-п-бензохинониминге (NAPQI) айналдыру процесін катализдейді. NAPQI, табиғи антиоксидант – глютатионмен ферменттік емес бірігу арқылы глютатионды азайтады. Глютатион деңгейі төмендеген кезде, бүйрек жасушалары тотығу зақымдануына өте осал болады.
Диагностика
Диагноз дәстүрлі түрде жоғарыда аталған клиникалық белгілерге және анальгетиктерді шектен тыс қолдануға негізделеді. Күдік туған жағдайда, анальгетикалық нефропатияны контрастсыз компьютерлік томография (КТ) суреті арқылы салыстырмалы түрде дәл растауға болады. Бір зерттеуде КТ суретіндегі папиллярлық кальцификациялардың анальгетикалық нефропатияны диагностикалауда 92% сезімталдықпен және 100% нақтылықпен анықталатыны көрсетілді.
Емдеу
Аналгетикалық нефропатияны емдеу анальгетиктерді қолдануды тоқтатумен басталады, бұл көбінесе аурудың прогрессиясын тоқтатады және бүйрек функциясының қалыпқа келуіне әкелуі мүмкін. 5-сатыдағы созылмалы бүйрек ауруы бар пациенттерге бүйрек алмастыру терапиясы қажет болуы мүмкін.
Тарих
Аналгетиктер – ауырсынуды емдеуде кеңінен қолданылатын дәрілік заттардың бір класы. Оларға аспирин және басқа да стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСАҚ), сондай-ақ парацетамол (АҚШ-та ацетаминофен деп аталады) және фенацетин жатады. 19 ғасырдың соңында енгізілген фенацетин, бір кезде Еуропаның, Австралияның және АҚШ-тың кейбір аймақтарында аралас анальгетиктердің құрамына жиі қосылатын компонент болды. Бұл анальгетиктер аспирин немесе басқа НСАҚ-ты фенацетинмен, парацетамолмен немесе салициламидпен, сондай-ақ кофеинмен немесе кодеинмен біріктірген. 1950 жылдары Шпюлер мен Цоллингер бүйрек зақымдануы мен фенацетиннің ұзақ мерзімді қолданылуы арасындағы байланысты хабарлады. Олар фенацетинді үнемі қолданушыларда бүйрекке тән зақымданулардың – бүйрек папиллярлық некрозы және созылмалы интерстициалдық нефрит даму қаупінің артуын байқады. Бұл жағдай анальгетикалық нефропатия деп аталды және оның себебі фенацетинге байланысты деп есептелді, бірақ нақты себептік ролі дәлелденбеді. Дегенмен, фенацетинді ұзақ және шамадан тыс қолдану бүйрек зақымдануының қаупін артыратыны туралы қосымша хабарламалар пайда болғаннан кейін, 1960-80 жылдары бірнеше елде фенацетинге тыйым салынды. Швейцарияда жүргізілген аутопсиялық зерттеу көрсеткендей, анальгетикалық нефропатияның таралуы да төмендеді; 1980 жылы ол 3% құрады, ал 2000 жылы – 0,2%. Михельсен мен де Шеппер анальгетикалық нефропатия Бельгияда диализдік ем қабылдап жүрген адамдар арасында фенацетин емес анальгетиктерге байланысты емес, Бельгияның диализдік емге қарт адамдарды қабылдау үлесінің жоғары болуына байланысты сақталып келеді деп санайды. Бұл авторлардың пікірінше, Бельгияда диализдік ем қабылдап жүрген адамдардың үлкен пайызы фенацетинді ұзақ мерзімді қолданғандықтан анальгетикалық нефропатияның көбірек жағдайлары тіркеледі.
Терминология
Аналгетикалық нефропатия термині көбінесе осы дәрілік заттардың қоспаларын, әсіресе фенацетин кіретін қоспаларды артық пайдаланудан туындаған бүйрек зақымдануын білдіреді. Сондықтан оны анальгетиктерді теріс пайдаланудан туындаған нефропатия деп те атайды. Мюррей анальгетиктермен байланысты нефропатия терминін қолдануды жөн көреді. Екі термин де AAN аббревиатурасымен белгіленеді, және осы жағдай осы аббревиатурамен де жиі таныс.