Кіріспе

Жыныстық бинарлық (сонымен қатар жыныстық екіұстау деп те аталады) – жынысты екі бөлек түрге жіктеу, яғни еркек және әйел, бұл жіктеу әлеуметтік жүйе, мәдени сенім немесе олардың екеуінің бірігуі арқылы жүзеге асырылады. Бұл контексте "бинарлық" сөзі көбінесе зат есім ретінде қолданылады, көптеген басқа бинарлық түрлерден өзгеше. Көптеген мәдениеттер жыныстық бинарлықты қолданады, онда екі жыныс бар (ерлер/ұлдар және әйелдер/қыздар). Бұл екіұстау модельде жыныс пен сексуалдық бағдар туған кезде анықталған жынысқа сәйкес келеді деп есептелуі мүмкін. Бұл киім кию, мінез-құлық, сексуалдық бағдар, есімдер мен жалғаулы есімдер, қай дәретхананы пайдалану және басқа да сипаттамаларға қатысты белгілі бір күтулерді қамтиды. Мысалы, еркек бала туғанда, жыныстық бинарлық оның сыртқы келбеті еркектік болады, еркектік қасиеттері мен мінез-құлқы болады, сондай-ақ әйелдерге деген гетеросексуалдық тартымдылығы болады деп болжауы мүмкін. Мұндай күтулер жыныстық өзгешелік немесе сәйкессіздік көрсететін немесе туған кездегі жынысымен сәйкес келмейтін адамдарға қатысты теріс көзқарастарды, көзқарастықтарды және кемсітушілікті күшейтуі мүмкін. Трансгендерлерге немесе жыныстық нормадан тыс адамдарға қатысты кемсітушілік физикалық немесе сексуалдық шабуыл, кісі өлтіру, қоғамдық орындарға қол жеткізудің шектелуі, денсаулық сақтау және басқа да түрлерде болуы мүмкін. Жыныстық бинарлық интерсекционалдық зерттеушілер тарапынан гендер мен нәсілдің өзара байланысты иерархиялық жүйесінің бір бөлігі ретінде патриархалды және ақ үстемдік нормаларын сақтайтын құрылым ретінде сынға алынған.

Жалпы

Гендерлік бинарлық термині – қоғам мүшелерін екі гендерлік рөл және гендерлік идентиті топтарының біріне бөлетін жүйені сипаттайды, олар биологиялық жынысына (хромосомалық және жыныс мүшелеріне) сәйкес қасиеттерді тағайындайды. Интерсекс адамдар үшін гендерлік бинарлық жүйе шектеулі. Интерсекс адамдарда сирек кездесетін генетикалық айырмашылықтар болады, олар екі жыныстың да жыныс мүшелеріне немесе әдеттен тыс жыныс мүшелеріне ие болуы мүмкін, сондай-ақ гендерлік бинарлық жүйеге сәйкесуде қиындықтар туындауы мүмкін. Интерсекциялық феминистік және сыншыл нәсіл теориясы тұрғысынан гендерлік бинарлықты зерттейтін ғалымдар Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы еуропалық отарлау кезеңінде гендерлік бинарлық жүйенің патриархалдық нормаларды сақтау және еуропалық ұлтшылдықты нығайту құралы ретінде күштеп енгізілгенін айтады. Бинарлық жүйе сондай-ақ сынға ұшырады, себебі ғалымдар биологиялық жыныс пен гендер бір-бірінен өзгеше екенін мәлімдейді: жыныс – ерлер, әйелдер және интерсекс адамдар арасындағы биологиялық және хромосомалық айырмашылықтармен байланысты, ал гендер – әлеуметтік-мәдени тәрбиелеудің нәтижесі. Медиа, дін, жалпы білім беру, саяси жүйелер, мәдени және әлеуметтік жүйелер дәстүрлі гендерлік рөлдерге әсер етеді және оларды сақтап қалады.

Тіл

Ағылшын тілінде кейбір есімдер (мысалы, жігіт), құрметті атаулар (мысалы, Miss), кәсіби атаулар (мысалы, актриса) және жеке жалғаулы сөздер (мысалы, ол, оның) жыныстық белгілі болып табылады және еркек/әйел екіұштылығына жатады. Ағылшын тіліндегі жеке жалғаулы сөздер әдетте ерлермен (ол/оның) немесе әйелдермен (ол/оның) байланыстырылады, бұл өзін ер немесе әйел ретінде таныстармайтын адамдарды қалыптастырады. Дегенмен, гендерлік бейтарап жалғаулы сөздер, мысалы, жекеше «олар» (олар/олардың) кейде гендерлік емес және гендерлік сәйкестігі жоқ адамдар қолданады. 2019 жылғы зерттеуде «шамамен әр 5 американдықтан 1-і «ол» немесе «оның» орнына «олар» деген гендерлік бейтарап жалғаулы сөзді қолданатын адамды жеке таниды» делінген. Сонымен қатар, адамдар басқа жеке жалғаулы сөздердің орнына неопроноумдарды қолдануы мүмкін. Олардың айтуынша, АҚШ-та ағылшын тілін негізгі тіл ретінде оқитын балалар үшін ересектердің жыныстық екіұштылықты жеке тұлғаларды нақты жіктеу үшін қолдануы (яғни, «ұлдар» және «қыздар» дәретханалары мен спорт командалары), тек жыныстық белгілердің болуы ғана емес, гендерлік көзқарастарға әкеледі. Мысалы, жұмыс сипаттамалары мен жарнамалардағы жыныстық тілді қолдану: қолданылған тілге байланысты шеттетілгендер лауазымға үміткер бола алмайды, бұл жұмыс саласын бөліп қарауға алып келеді. Бұл мақала түрлі реакциялармен қарсы алынды. Көптеген адамдар оны қолдап, «олар» жалғаулы сөзінің гендерлік емес адамдар үшін қолданылуы мүмкін, тілді гендерлік теңдікке жақындатады және жұмыс орнындағы жарнамалар сияқты нәрселерге таңбалар қоюдан сақтауға көмектеседі деп мәлімдеді.

Білім

Гендерлік бинарлық жас кезінде, көбінесе отбасы және мектеп ортасында әңгіме болмай, беймәлім түрде қалыптасады. Мысалы, қыздар эмоционалды, мейірімді, көп сөйлейтін, орташадан көп шағымданатын, айналасы мен сыртқы түріне талапкер болуы керек деп есептеледі, ал ұлдар қатыгез, үстемдік танытуы және топта көшбасшы болуы күтіледі. Бұл сипаттамалар стереотип болғанымен, ойыншықтар (мысалы, аналық сезім мен үй шаруасын үйрететін қуыршақтар) сияқты заттар арқылы және мектептерде де қолдауға және әсер етуге болады. Қыздар көбінесе ағылшын тілінен жақсы үлгеруі, ал ұлдар дене тәрбиесі мен STEM пәндерінде табысқа жетеді деп күтіледі. STEM саласына қыздардың қатысуын арттыру және балаларға бұқаралық ақпарат құралдары арқылы сіңірілген гендерлік стереотиптерді жою мақсатында қыздарға арналған балалар кітаптарының шығарылуы көбейді. Кэрол С. Виммер Жаратылыс туралы айтқан оқиғаның "форма, мән немесе рөлдің мақсаты" тұрғысынан лингвистикалық гендерлік бинарлық екілік екенін, бірақ "сексуалдық қатынас, сексуалдық функция немесе сексуалдық белсенділік" тұрғысынан емес екенін айтады.

ЛГБТК+ қауымдастығында

Гендерлік бинарлық институционалды билік құрылымдарын қалыптастыруы мүмкін, ал дәстүрлі гендерлік бинарлықтан тыс өзін анықтайтындар кемсіту мен мазақтауға ұшырауы ықтимал. Көптеген ЛГБТҚ+ адамдары, әсіресе жастар белсенділері, гендерлік бинарлыққа қарсы күреседі. ЛГБТҚ+ қауымдастығының көптеген өкілдері ішкі билік иерархиясы бар екенін айтады. Бинарлық жүйеде өзін танымайтындар иерархияның төменгі сатысында сезінеді. Раса, ұлты, жасы, жынысы және басқа да факторлар адамның қабылданатын билігін арттыруы немесе төмендетуі мүмкін. Әлемде гендерлік бинарлықтан немесе нақты трансгендерлік идентитілерден ерекшеленетін көптеген адамдар мен субмәдениеттер бар. Табиғи түрде интерсекс болып туғандардан өзге, үшінші гендер ретінде қарастырылатын арнайы рәсімдік және әлеуметтік рөлдер де кездеседі. Оңтүстік Азияның хиджралары мен Солтүстік Американың кейбір Екі Рухты (Two Spirit) халықтары осыған мысал ретінде келтіріледі. Феминист философ Мария Лугонес батыстық отарлаушылардың жергілікті халықтарға олардың дуалистік гендерлік көзқарастарын таңу арқылы бұрыннан бар жергілікті ұғымдарды жойғанын айтады. Қазіргі Батыста, гендерлік бинарлық емес немесе гендерлік сұйық (genderqueer) адамдар "еркек" және "әйел" сияқты терминдерден бас тартып, гендерлік бинарлыққа мойын бұрмайды, себебі олардың ешқайсысына жатпайды. Трансгендер адамдар гендерлік бинарлыққа қатысты ерекше орынға ие. Кей жағдайларда, қоғамдық күтулерге сай болуға тырысып, трансгендер адамдар операция жасауға, гормондар қабылдауға немесе екеуін де таңдауы мүмкін. Бал мәдениеті ЛГБТҚ+ қауымдастығының гендерлік бинарлықты қалай түсіндіріп, қабылдамайтынының мысалы. Женни Ливингстонның "Париж жанып тұр" (Paris is Burning) фильмі 1980-жылдардың соңындағы Нью-Йорк балуандық ортасын көрсетеді. Билерге қатысу үшін ерлер, әйелдер және олардың арасындағылар костюмдер жасап, сәйкес санаттарда өнер көрсетеді: Бутч Куин, Трансмальдық реализм және Фем Куин сияқты.

Бинарлық жүйеге сын

Кейбір ғалымдар жыныстық бинарлықтың болуын жоққа шығарады. Джудит Лорбер адамдарды осы екі топқа бөлуді сұрақсыз қабылдау мәселесін түсіндіреді, "олар көбінесе топ ішіндегі айырмашылықтарды топтар арасындағы айырмашылықтардан гөрі маңыздырақ деп табады". Лорбердің пікірінше, бұл жыныстық бинарлықтың кездейсоқ екенін және ерлер мен әйелдер туралы қате үміттерге алып келетінін көрсетеді. Оның орнына, адамдарды "кім кімге ұқсайды деген алдын ала пікірлерсіз" салыстыруға мүмкіндік беретін қосымша санаттарды қолдануға қолдау артып келеді.

Стереотиптер

Гендерлік стереотиптер гендерлік бинарлықты және оның ішіндегі билік жүйелерін нығайтады. Гендерлік бинарлықтан тыс адамдар да зиянды стереотиптерге ұшырайды, сонымен қатар трансгендерлік немесе гендерлік нормадан тыс болуға қатысты стереотиптер мен көзқарастардың салдарына да тап болады. Мысалы, "ақыл-сақасы ауыру" және "сан-саққасы дұрыс емес" сияқты атаулар – трансгендер адамдарға ғана цисгендерлер тарапынан тағайындалатын ерекше стереотиптер. Қызығы, трансгендер балалар өте ерте жастан гендерлік стереотиптерді аз қабылдайды және гендерлік нормадан тысқары мінез-құлыққа көбірек төзе алады. Бұл идеологияда бинарлық және бинарлық емес трансгендер адамдардың ешқайсысы да ескерілмейді.

Азық-түлік

Гендерлік бинарлық, әсіресе оған деген мызғымас сенім, гендерлік нормадан тыс, трансгендерлік, бинарлық емес және т.б. адамдарды патологияландыратын, оларды аномалия деп қарап, "әдеттегі жағдайды" бұзатын және осының салдарынан кемсітуге және зиян келтіруге себеп болатын иерархиялық жүйе құрайды. Денсаулық сақтау қызметкерлерінің бинарлық емес гендерлік үлгілер туралы мәдени білімі жеткіліксіз болғандықтан, олар бинарлық трансгендерлік және цисгендерлік адамдарға қарағанда денсаулықтағы теңсіздіктерге көбірек бейім келеді.

Медиада

Көптеген қоғам қайраткерлері жыныстық бинарлыққа қарсы шығып, әдетте олардың қабылданатын жынысына немесе гендерлік идентитігіне сәйкес келмейтін киім киген, мысалы Принс, Дэвид Боуи, Курт Кобейн, Джейден Смит, Руби Роуз, Рейн Доув, Билли Портер және Гарри Стайлз. Өздерін бинарлық емес гендерлі тұлғалар деп танитын қоғам қайраткерлеріне Сэм Смит, Индия Мур, Бриджет Ланди Пэйн, Король Принцесса, Джонатан Ван Несс, Бекс Тейлор Клаус, Амандла Стенберг, Деми Ловато және тағы да басқалар кіреді. Музыка индустриясының танымал өкілі Гарри Стайлз 2020 жылы American Vogue журналының мұқабасында гендерлік киім нормаларын қабылдамауымен көзге түсті. Стайлз әйелдерге және еркектерге қатысты ықпалдас бөліністі қабылдамады, ол әйелдермен байланысты көйлек пен Vogue мұқабасы үшін еркектермен байланысты блейзерді киді. Оның әйелдерге де, еркектерге де тән киімді қабылдауы – жыныстық бинарлықтан бас тарту болып табылады.