Кіріспе
Памела; немесе, ізгілік сыйланған – ағылшын жазушысы Сэмюэл Ричардсонның 1740 жылы алғаш жарияланған хаттар арқылы баяндалатын романы. Ағылшын тіліндегі тұңғыш романның бірі саналатын бұл шығарма, Ричардсонның некеге қатысты әдебиеттің мінез-құлық тұрғысынан жасалған нұсқасы болып табылады. «Памела» романы он бес жасар Памела Эндрюс есімді қызметші қыздың тағдырын суреттейді. Оның жұмыс берушісі, бай жер иесі, мырза Б, анасы қайтыс болғаннан кейін оған ұнамсыз және жөнсіз қылықтар жасауға тырысады. Памела діни тәрбиесінің қатаң талаптары мен жұмыс берушісінің құрметін алу ниетінің арасындағы қайшылықты шешуге тырысады. Ол бұл күресін бірқатар хаттарда, ал кейін романның соңына жақын күнделік жазбаларында, өкіметсіз ата-анасына баяндайды. Әртүрлі сәтсіз әрекеттерден кейін, жыныстық шабуылдар мен ұзақ уақыт бойы тұтқындыққа алынудан соң, еріншегі бар Мистер Б ақырында өзгереді және Памелаға неке ұсынысын жасайды. Романның екінші бөлімінде Памела Мистер Б-ге үйленеді және жоғарғы сыныптағы қоғамдағы жаңа өміріне бейімделуге тырысады. «Памела; немесе, ізгілік сыйланған» деген толық атауы Ричардсонның моральдық мақсатын аңғартпайды. Заманының бестселлері болған «Памела» романы кеңінен оқылды, бірақ оның ықпалдылығы және әлеуметтік жіктерді елемегені үшін де сынға ілікті. Бұдан өзге, «Памела» тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы алғашқы пікірлердің бірі болды және ер адамдардың агрессиясы мен махаббатқа қатысты қазіргі заманғы көзқарас арасындағы шекараны күмәндандырды. «Памела» романындағы оқиғалар, дау-дамайларға қарамастан, он сегізінші ғасырдағы гендерлік рөлдер, жалған айыптаулар және әлеуметтік жіктер сияқты романнан тыс әлеуметтік мәселелерге жарық салды. Романның оқиғасы Памеланың ата-анасына жазған хаттары мен күнделік жазбалары арқылы баяндалады. Ричардсон Памеланың көзімен қарағандағы қарапайымдылық тақырыбын ерекше атап көрсетеді. Ричардсон Памеланың өзін әдемі және қарапайым қыз ретінде бейнелейді, оның балалық шақтағы тазалығы мен қарапайымдылығы туралы идеяны күшейту үшін оның көзқарасының шешімді еместігін көрсетеді. «Памела; немесе, ізгілік сыйланған» романы жарық көргеннен екі жыл өткен соң Ричардсон оның жалғасын – «Памела өркендеген жағдайда» (1742) романын жариялады. Ол «Кларисса» (1748) романында еркектердің мінез-құлқы тақырыбына оралып, «Сэр Чарльз Грандисон» (1753) романында «еркек Памела» жасауға тырысты. Иан Уатт 1957 жылы «Романның өрлеуі: Дефо, Ричардсон және Филдинг зерттеулері» еңбегінде талқылағаннан бері, әдеби сыншылар мен тарихшылар «Памеланың» ағылшын тіліндегі романның дамуында маңызды рөл атқарғаны туралы келіседі.
Pamela; or, Virtue Rewarded is an epistolary novel first published in 1740 by the English writer Samuel Richardson. Considered one of the first true English novels, it serves as Richardson's version of conduct literature about marriage. Pamela tells the story of a fifteen year old maidservant named Pamela Andrews, whose employer, Mr. B, a wealthy landowner, makes unwanted and inappropriate advances towards her after the death of his mother. Pamela strives to reconcile her strong religious training with her desire for the approval of her employer in a series of letters and, later in the novel, journal entries all addressed to her impoverished parents. After various unsuccessful attempts at seduction, a series of sexual assaults and an extended period of kidnapping, the rakish Mr. B eventually reforms and makes Pamela a sincere proposal of marriage. In the novel's second part, Pamela marries Mr. B and tries to acclimatise to her new position in upper class society. The full title, Pamela; or, Virtue Rewarded, makes plain Richardson's moral purpose. A best seller of its time, Pamela was widely read but was also criticised for its perceived licentiousness and disregard for class barriers. Furthermore, Pamela was an early commentary on domestic violence and brought into question the dynamic line between male aggression and a contemporary view of love. Moreover, Pamela, despite the controversies, shed light on social issues that transcended the novel for the time such as gender roles, early false imprisonment, and class barriers present in the eighteenth century. The action of the novel is told through letters and journal entries from Pamela to her parents. Richardson highlights a theme of naivety, illustrated through the eyes of Pamela. Richardson paints Pamela herself as innocent and meek and further contributes to the theme of her being short sighted to emphasize the ideas of childhood innocence and naivety. Two years after the publication of Pamela; or, Virtue Rewarded, Richardson published a sequel, Pamela in her Exalted Condition (1742). He revisited the theme of the rake in his Clarissa (1748), and sought to create a "male Pamela" in Sir Charles Grandison (1753). Since Ian Watt discussed it in The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding in 1957, literary critics and historians have generally agreed that Pamela played a critical role in the development of the novel in English.
1- том
Памела Эндрюс - 15 жастағы пәк, ізгі қыз, кедей жұмысшылардың қызы, Бедфордширдегі леди Б-дің үйінде қызметші болып жұмыс істейді. Леди Б-дің өлімінен кейін оның ұлы Мистер Б. мұрагерлікке ие болады және Памелаға романтикалық көңіл бөле бастайды: алдымен оған анасының әдемі киімдерін сыйлайды, содан кейін оны азғыруға тырысады. Памела бірнеше рет қоныс аударудан бас тартып, бөлмесіне қашып кіреді. Бірде ол ұйқыға түсіп, аяқ киімінің байламдары кесілгенін байқады. Мистер Б. оны азғырудың сәтсіздігін жасыру үшін ақша төлеуге тырысқанда, ол өзінің ең жақсы досы және үй шаруасын жүргізуші миссис Джервиске сенім білдіреді. Кейіннен, Мистер Б Памеланың шкафына жасырынып, ол төсегінен шығып, төсекке жатар алдында оны сүйгенге тырысады, бұл Памеланың өз орнын тастап, кінәсіздігін сақтау үшін ата-анасына қайтуды ойластыруына себеп болады. Ол мырза Б-ге жилет тігуді аяқтап, онымен татуласып кетуге мүмкіндік береді деп үміттеніп, үйде қалуға мәжбүр. Памеланың Джервис ханымға азғыру әрекеттері туралы айтқанына ашуланған Б мырза Памеланы Линкольнширдегі капелланы Уильямс мырзаға үйлендіруге ниетті екенін айтады және олардың ата-аналарына келісім беруге көндіру үшін ақша береді. Памела қызбен қиысудан бас тартып, үйден кетуге шешім қабылдайды, бірақ Мистер Б оның ата-анасына жазған хаттарын тыңдап, оларға кедей дін қызметкерімен қарым-қатынаста екенін және оны пәктігін сақтау үшін қауіпсіз жерге жіберемін деп айтады. Памеланы мырза Б-нің қызметшісі месье Колбранд мырзаның Линкольнширдегі қожалығына күшпен алып кетеді, онда ол ата-анасына жіберу ниетімен күнделікті бастайды. Линкольнширдің үй шаруасын басқарушы миссис Жьюкс "жаман" және "әйелге тән емес", Мистер Б-ге берілген және Памеланы өзінің төсегі ретінде ұстайды. Мистер Б Памелаға оның рұқсатысыз жақындамауға уәде береді және біраз уақыт бойы үйден қашады. Памела ханым Жьюкспен жаман қарым-қатынаста болғандықтан, ол мистер Уильямспен хаттар арқылы қарым-қатынас жасай бастайды, олар бақшада бір-біріне қалдырады. Миссис Жьюкс Памеланы "Изебел" деп атағаннан кейін ұрып-соққаннан кейін, мистер Уильямс ауылдың ақсүйектеріне көмек сұрайды. Олар Памелаға жаны ашиды, бірақ олар да Мистер Б-ге адал және Памеланың төмен әлеуметтік жағдайына байланысты азғырудың орын алмауына немесе маңызды емес екеніне сенімді. Мистер Уильямс оған үйленуді ұсынады, бұл оған иемденуден және Мистер Б-нің ұсыныстарынан қашуға көмектеседі, бірақ көп ұзамай оған қарақшылар шабуыл жасап, ұрып-соғады. Памела ата-анасына қашып кетуге тырысады, бірақ екі сиырдан қорқады, оларды бұқалар деп қате қабылдайды. Мистер Уильямс Памеламен хат алысуын Миссис Жьюкске кездейсоқ ашады, сондықтан Мистер Б оны тұтқындатып, Памеланы өзінің қызметшілерінің біріне үйлендіретінін хабарлайды. Өкінішке орай, Памела қабырғаға көтеріліп қашып құтылуға тырысады, ал жарақаттанғаннан кейін, беріліп кетеді. Мистер Б қайтып келіп, Памелаға оның қолын қабылдаса, ол орындайтын шарттардың тізімін ұсынады, бірақ ол өзінің әлеуметтік дәрежесінен жоғары ойлауға қарсылық білдіріп, оның сүйіктісі болудан бас тартады. Мистер Б. Миссис Жьюкспен бірге Памеланы төсекте жатқанда және үй қызметшісі Нэннің киімін киіп қорлайды. Памела истерияға ұшырап, өлімге ұшырайды. Мистер Б. өкінді және азғыруларында мейірімді болды, бірақ Памела оны мүлдем тоқтатуды өтінді. "Б" мырза Памеланы жақсы көретінін, бірақ әлеуметтік жағдайына байланысты оған үйленбейді. Памела бақшада ата-анасына хаттар пакетін жасырып қойды, бірақ оларды миссис Жьюкс ұстап алады, ол оларды мистер Б-ге береді. Ол Памеланың қарым-қатынасы туралы жазбасын оқып, оған жанашырлық танытады және тағы да ұсыныс жасайды. Памела оның ниетіне әлі де күмәнданып, оған қайта оралуға рұқсат етуін сұрайды. Ол ашуланса да, әйелінің таңғалуы үшін, онымен сөйлеседі.
2-томы
Үйге кетіп бара жатқанда Памела ерекше қайғыға батып, үй жолында ол оған кешірім сұрап хат жібереді, соның арқасында ол шын мәнінде ғашық екенін түсінеді. Ол Мистер Б науқас екенін естігенде, оның қасына қайта оралады. Екеуі қайта қосылып, никелеседі, Памела Мистер Б-нің ұсынысын қабылдамауының себебін түсіндіреді – ол оның үйленбей-ақ өзін пайдалануынан қорқыпты. Мистер Уильямс түрмеден босатылып, көрші дворяндар меншікке келіп, Памелаға қызығады. Әкесі келгенде, Памела Мистер Б-нің ұсынысын күшпен қабылдады деп алаңдайды, бірақ оның бақытты екенін көргенде көңілі толады. Памела мен Мистер Б үйленеді. Мистер Б науқасқа көмектесу үшін кеткенде, оның әпкесі, Леди Дэверс, меншікке келіп, Памеланы қорқытып, олардың некесі жалған екенін айтады. Памела терезеден қашып, Колбранд оны Мистер Б-ге жеткізеді. Ертесі күні Леди Дэверс рұқсатсыз олардың жатын бөлмесіне кіріп, Мистер Б бұрын Салли Годфри деген қызды азғытып, одан баласы болғанын жариялайды. Памела ашулы туыстарды татуластырып, олар Бедфордширге оралады. Памела достары мен қызметшілеріне сыйлықтар береді және оның никесіне бөгет қойған әкесін кешіреді. Олар фермаға сапар шегіп, Мистер Б-нің қызымен танысып, анасының қазір Ямайкада тұрмысқа шыққанын біледі. Памела қызды өздерімен бірге үйлеріне алып кетуді ұсынады. Бұрын Памеланы жек көретін көршілер енді оны мақтайды.
Кейіпкерлер
Памела Эндрюс: Романның он бес жасар пәк қаһарман, романның баяндауышы. Ол өзінің қайтыс болған жұмыс берушісі арқылы оның ұлына, мырза Б-ға беріледі, ол оны көптеген жыныстық қатынасқа және тіпті шабуылға ұшыратады, содан кейін ол ақырында онымен некеге отырады. Памела елордаға жас қызметші ретінде келіп, ата-анасына ақша жібергісі келеді. Памела өзінің ізгілігін басқа нәрселерден жоғары бағалайтыны белгілі. Оның ізгілігі мен моральдық нанымдары оны басқару мақсатына айналады, бұл оған және оған көптеген қадамдар жасайтын жұмыс берушісіне байланысты шиеленісті тудырады. Джон мен Элизабет Эндрюс: Памеланың хаттары жіберілген Памеланың әкесі мен анасы. Памела тек әкесі туралы ғана біледі, ол романда ата-анасының жалғыз көрінеді. Мистер Уильямс: Памелаға Мистер Б-нің мүлкінен құтылуға көмектесуге тырысатын жас дін қызметкері және оның отбасына хаттар жеткізеді. Ол Памелаға өзін Мистер Б-нің жақындасуынан қорғау үшін үйленуге ұсыныс жасайды, бірақ ол оны қабылдамайды. Мистер Б. Уильямсты борышкерлер түрмесіне алып кетті. Мистер Б: Памеланың азғын әрі қатыгез жұмыс берушісі, оған ғашық болып, ақырында үйленеді. Б-ханым: қайтыс болған, Б-ханым мен Дейвер ханымның анасы, Памеланың марқұм жұмыс берушісі. Леди Даверс: мырза Б-ның әпкесі. Бастапқыда ол Памеланың төменгі тапқа жататын Мистер Б-мен қосылуын мақұлдамайды, бірақ ақыр соңында қарапайым қызға жылылық танытады. Джервис ханым: Бедфордширдегі Б-нің үйінің қарт үй басқарушысы. Ол Памеланың ең жақын достарының бірі болады, бұл туралы оның ата-анасына жазған хатында айтылған. Оның жақсы ниеттеріне қарамастан, ол Памелаға қатысты Б мырзаның жақындауына кедергі жасауға мүлдем қабілетті емес. "Б" мырзаның Линкольнширдегі үйінің басқарушысы. Памеланы мырза Б-нің қалауы бойынша мұражайда ұстап отыр. Ол Памелаға қызу қосылады, ол Мистер Б. Сали Годфриге тұрмысқа шыққаннан кейін. Оның Б. мырзамен бірге қызы бар, бірақ ол Ямайкаға көшіп барып, басқаға тұрмысқа шықты. Мсье Колбранд Памеланы Линкольнширдің қонысында ұстауға көмектеседі, бірақ оны қорғап, Леди Дэверстен қашуға көмектеседі. Мисс Гудвин: Мистер Б. мен Салли Годфридің қызы.
Sally Godfrey: Mr. B's mistress from his college days. She has a daughter by Mr. B but removed to Jamaica and married another. Monsieur Colbrand: Helps in keeping Pamela at the Lincolnshire estate but proves to be protecting her and helps her escape from Lady Davers. Miss Goodwin: The daughter of Mr. B and Sally Godfrey.
Кітаптар мен романның жүрісі
Ричардсон екі кітап сатушының хат үлгілерінен кітап жасау туралы өтінішінен кейін «Памела» жазуға кірісті. Ричардсон бұл өтінішті қабылдады, бірақ хаттардың моральдық мақсаты болған жағдайда ғана. Ричардсон хаттар сериясын жазып жатқанда, олар әңгімеге айналып кетті. Роман деп аталатын жаңа формада жазған Ричардсон, оқытуға да, көңіл көтеруге де тырысты. Ричардсон «Памела» кітабын мінез-құлық туралы нұсқаулық ретінде жазды, ол ерлер, әйелдер және қызметшілердің әлеуметтік және отбасылық мінез-құлқын қалыпқа келтіріп, жас оқырмандарға моральдық тұрғыдан ой салуға мүмкіндік беретін әдебиеттің бір түрі болды. Алайда, кейбір оқырмандар Ричардсонның романындағы ұяң мәліметтерге көбірек назар аударды, бұл жағымсыз пікірлерге және тіпті «Памела» романының пародийалық әдебиеттерінің пайда болуына әкелді. Сондықтан 1755 жылы ол «Памела», «Кларисса» және «Сэр Чарльз Грандисон» тарихтарындағы моральдық және нұсқаулық сезімдер, нақыл сөздер, ескертулер мен ойлар жинағын жариялап, түсіндірме берді. 18 ғасырдың ортасынан бастап 19 ғасырға дейінгі көптеген романдар Ричардсонның жолын қуды және оқытумен қатар көңіл көтеру арқылы өзінің құндылығын дәлелдеді.
Хаттық
Хаттар түрінде жазылған романдар XVIII ғасырда кең таралды, бірақ XIX және XX ғасырларда да танымалдылығын жоғалтпады. Осындай шығармалар 16 ғасырда Англияда пайда болды, алайда Ричардсонның «Памела» романы жарық көргеннен кейін оларға үлкен мән берілді. Романда Памела екі түрлі хат жазады. Алғашқыда, мырза Б-дің анасы қайтыс болғаннан кейін оның үйінде қанша уақыт қалу керектігін шешкенде, ол ата-анасына әртүрлі моральдық тұйыққа қақтығып, олардан кеңес сұрайды. Мистер Б оны ұрлап, шалғайдағы үйіне қамағаннан кейін де ол ата-анасына хат жазуын жалғастырады, бірақ олар хаттарын алатынына сенімсіз болғандықтан, жазғандары күнделік ретінде де қарастырылады. Соңында Мистер Б Памеланың ата-анасына жазған хаттарын біліп алып, оларды жіберуге тыйым салып, оның жеке өміріне қол сұғады. «Памела, немесе, Ықыласқа лайықты сыйлық» романының сюжеті Памела мен Мистер Б арасындағы тартысқа толы әрекеттермен байланысты: Памела Мистер Б-нің әрекеттерінен қашып, ал ол көңілі толып, оны жалғастыра береді. Барбара Белияның айтуынша, Памеланың «оған қарсы тұру міндеті, сұрақсыз бағыну міндетіне айналды» (411). Басқаша айтқанда, «Памела» романын оқитын адамдар сюжеттің дамуын, кейіпкерлер арасындағы махаббатты маятниктей алға-артқа қозғалыс ретінде сезінеді. Белия бұл құбылыстың оқырмандардың түсінігінде де жалғасатынын айтады, себебі Памела өзінің қиын жағдайын егжей-тегжейлі баяндайтын хаттары арқылы сюжеттің қалыптасуына ықпал етеді: «Романдағы жағдайға қарағанда, ата-аналардың балаларының хаттарына деген көзқарасы Ричардсонның оқырманына ең жақын. Ата-ананың қаһарманға деген қайырымдылығы мен бақытты аяқталуға деген үміті оқырманның оқиғаға деген көзқарасын болжайды» (413). Роман үлгі ретінде уағыздарға да енгізілді. Бұл тіпті алғашқы «мультимедиялық» оқиға болды, нәтижесінде Памела тақырыбында мәдени заттар – гравюралар, суреттер, балауыз мүсіндер, жақтау және Ричардсонның шығармаларынан алынған тіркестермен безендірілген карталар жасалды. 1742 жылы «Памела» Бенджамин Франклиннің Филадельфияда басып шығарғаннан кейін Америкада басылған алғашқы роман атанды. Алайда, бұл роман онда жақсы сатылмады. Сол кездегі авторлық құқық заңдарының әлсіздігіне байланысты, Ричардсонның рұқсатынсыз көптеген жалғаулар жазылып, жарияланды, мысалы, «Памеланың жоғары қоғамдағы мінез-құлқы» (1741), кейде Джон Келлиге (1680?–1751) жатқызылады. Сондай-ақ, Генри Филдингтің «Мистер Конни Кейбер» псевдонимімен жарияланған «Шамела Эндрюс ханымның өміріне қатысты кешірім» сияқты бірнеше сатиралар да болды. «Шамела» басты кейіпкерді «Сквайр Бубиді» өзіне үйлендіру үшін әдейі түрде кінәсіздік танытып, оны алдауға тырысатын аморальды әлеуметтік жорықшы ретінде бейнелейді. Бұл нұсқада автор кейіпкерлер мен сюжет арасындағы қайшылықтарды көрсету арқылы Памеланы жарамсыз етуге тырысады және оның көрінетіндей адал болмағанын айтады. Тағы бір маңызды сатира – Элиза Хейвудтың «Анти Памела, немесе, Қойылған әдемілік ашыққа шығарылды» (1741) романы. Бұл шығарма тікелей сатира болмаса да, маркиз де Садтың «Жустин» романы «Адалдықтың бақытсыздығы» деген кіші тақырыбының арқасында Памелаға жауап ретінде қарастырылады. Кем дегенде бір заманауи сыншы сатиралардың көбеюін сыныптық, әлеуметтік және гендерлік рөлдерді сұраққа шақырған романға консервативті реакция ретінде қарастыруға болатынын айтады.
Ричардсонның түзетулері
Ричардсонның романының танымалдылығы оның мазмұны мен стиліне байланысты көптеген қоғамдық пікірталастарға әкелді. Ричардсон қолөнершілер класына жататын, ал Англияның орта және жоғарғы топтары арасында роман танымал болғандықтан, кейде оның қарапайым стиліне наразылық білдірілді. Көрсетілген кейбір әйелдер өздерінің романдағы бейнеленген образдарына қарсы шықты. Ричардсон бұл сынға жаңа басылымдар үшін романды қайта жөндеу арқылы жауап берді. Ол сондай-ақ, оған кеңес беру үшін осындай әйелдерден "оқу тобы" құрды. Оның жасаған ең маңызды өзгерістерінің бірі – Памеланың сөздік қорын өзгерту болды. Алғашқы басылымда оның тілі еңбекші топқа тән болса, кейінгі басылымдарда Ричардсон жұмысшыларға тән тіркестерді алып тастап, оны тілдік жағынан орта топқа жақындастырды. Осылайша, ол Мистер Б-мен некесін азырақ даулы етті, себебі ол білім деңгейі жағынан оған тең болып көрінді. Ең үлкен өзгеріс – оның ата-анасын бұрынғы ақсүйектер ретінде көрсету үшін оқиғаны қайта жазу арқылы оны тегі жағынан да теңестіру болды. Нәтижесінде, Ричардсон Памеланың он төрт басылымын қайта жөндеді, соңғысы оның қайтысынан кейін 1801 жылы жарық көрді. Авторлық ниетті ескере отырып, кейбіреулер Памеланың Ричардсонның әйелдерге қатысты қиялдаған фантазиялары мен сенімдерінің жасырын құмарлығы болғанын айтады. Ричардсон Памеланы бірнеше рет ашық түрде қайта жөндегенімен, Памела мен Мистер Б арасындағы "сүйіспеншілік" қарым-қатынастағы еркек агрессиясын ақтау бүгінгі күнге дейін даулы мәселе болып қала береді.
Бастапқы көздер
"Lady H, the Celebrated Pamela" (1741 ж.) атты жарияланымда Ричардсонның "Памела" шығармасына шабыттанған нәрсе 1725 жылы каретшінің қызы Ханна Стерджестің баронет сэр Артур Хесилриджге үйленуі болғаны айтылады. Сэмюэл Ричардсон бұл оқиғаның 25 жыл бұрын досынан естіген нақты оқиғаға негізделгенін мәлімдеді, бірақ оқиғаның басты кейіпкерлерін атамады. Профессор Хьюберт Макдермот 1693 жылы ирланд тілінде жазылған, авторсыз "Vertue Rewarded" романын ықтимал ықпал етуші деп санайды. Екі кітаптың сюжеттері ұқсас: "әлеуметтік жағдайы төмен немесе мүлдем жоқ, әдемі және ізгі жас әйел, байлығы, мәртебесі және амбициясы бар ханзадаға немесе еркекке ғашық болады, бірақ ол оған үйленбей, тек оның тазалығын бұзуды және оны адастыруды қалайды". Сонымен қатар, "Vertue Rewarded" аталымы дәл сол кезеңдегі басқа ешбір шығармада кездеспейді.
Ширин мен Памела
Памеланың парсы ақыны Низами Гянджевидің "Хосров пен Ширин" атты белгілі парсы трагедиялық романсына айқын ұқсастығы бар. Екі әңгімеде де бай, әйгілі және ләззатқа құмар ер адам басты әйел кейіпкерді баурап алуға тырысады. Әйел кейіпкер еркекке шын сүйіспеншікпен қараса да, оның әрекеттеріне тойтарыс береді және үйленуді талап етеді. Соңында, ер адам сүйген әйеліне үйленеді, ал бұл махаббат оның мінез-құлқында жайлы өзгерістерге алып келеді. Екі әңгіменің де негізгі ойы – сабыр, адалдық және қарапайымдылықтың зұлымдық пен ләззатқорлыққа қарсы жеңісі.
Памеладағы феминизм
Кейбіреулер Ричардсон роман жазып жатқанда феминистік көзқарас танытқан алғашқы ер жазушылардың бірі болды деп санайды. «Памела» әдебиетте феминистік туынды ретінде қарастырылады, себебі ол әйелдерге қатысты дәстүрлі көзқарастарды қабылдамай, қоғамдағы әйелдердің жаңа және өзгеретін рөлін қолдайды. Феминизмнің мәтінде көрініс табатыны – оқырмандарға әйелдерді сырттай ғана емес, олардың ішкі әлемін (эмоцияларын, сезімдерін, ойларын) көруге мүмкіндік беру. Дегенмен, Памелаға қатысты нашар қарым-қатынас және оның ізгілігіне артық көңіл бөлгені, моральдық дінге негізделген әлеуметтік құрылым, керісінше де болуы мүмкін. Ричардсонның өзі феминист болмаған, «Памела» он бес жастағы Памеланың наивтігімен безендірілген дәстүрлі, мінсіз батыр қызының бейнесін көрсетеді. Авторлық ниет тұрғысынан алғанда, Памеланың негізгі қозғаушы күші – ізгілігіне нұқсан келтіруден қатты қорқуы болды, ал оның ізгілігін сақтауға ұмтылысы әйелдік пен жалпы адамзатты өте шектеулі аяда қарастырды. Романға қатысты пікір таластар әлі де жалғасуда. «Памела» хаттар түрінде жазылғандықтан, оқырмандар Памеланың ішкі әлеміне терең бойлап, оның жеке басын және төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайындағы әйел ретіндегі өзіндік ерекшеліктерін жақсырақ түсіне алады. Кейси Тиллман жазбаша «хатты» жазушының денесімен (немесе хат жазушылар мен оқырмандар бақылау үшін күрескен «қағаз денесімен») салыстырады. Тиллманның пікірінше, «алғашқы американдық романдарда хат – қағаз дене рөлінде болды, бұл әйел жазушылар мен олардың оқырмандары әйел денесіне билік ету үшін күрескен кең мәдени күресті бейнелейтін белгілі бір кеңістік болды, және бұл күрес Революция кезінде және одан кейін де жалғасты» (124). Тиллманның мақаласында ол «алғашқы американдық романдардағы эпистолярлық және гендерлік құрылым арасында байланыс бар екенін айтады: әйелдер этиканың эпистолярлық кодексін ұстануға міндетті болды, ал ерлер оны бұзуға немесе қалауынша манипуляциялауға құқылы болды: қағаз денесін бақылау – физикалық денеге бақылаумен байланысты болды; және ережелерді сақтауға тырысқанына қарамастан, сәтсіздікке ұшыраған әйелдер құрып кету қаупіне тап болды» (125). «Памеланың ізгілігі сыйланады» романының алғашқы тарауларында Памела жоғалған хаты үшін алаңдайды. Сонымен қатар, мырза Б. Памеланың хат жазып жатқанын байқағанда, оны оқып беруді сұрайды, және ол оның қожайыны болғандықтан, оған рұқсат береді. Әрине, мырза Б. хатта өзіне ұнамайтын ештеңе таппайды, бірақ оның Памеланың жеке өміріне қол сұғуы оның денесіне қол сұғуымен паралель, өйткені ол оны қайта-қайта азғыруға тырысады. Тиллманның пікірінше, хат жазу маңызды және танымал қарым-қатынас құралы болған заманда, «еркек хат оқырмандары әйелдердің бейнелеуін өздеріне қалай қажет болса солай түсіндіріп, олардың еркіндігін жоя алатын» (125), ал «хаттар – өзіндік көрінісінің бір бөлігі» (Тиллман 126) болғандықтан, Памеланың жеке өмірі көптеген тәуекелге ұшырайды. Тиллманның мақаласының соңында ол хат жазу тәжірибесі мен жазылған хаттарды бөлісу тәжірибесі арасындағы байланысты қарастырады: «Әйелдер өз әлеуметтік статусына сәйкес киінуі керек болғандай, хаттар да олардың жағдайына сәйкес келетін стильде жазылуы керек. Әйелдер өз денесін азғырудан қорғауы керек болғандай, хаттар да өздерінің талапкеріне айтқан сөздерін мұқият реттеуі керек» (127). Хат – «қолжазбадан бастап қағазға, мазмұнына дейін, барлық бөлігі тексеруге және бағалауға ұшырауы мүмкін, мұқият дайындалған және реттелген қағаз денесін» (Тиллман 126) құрайтын өнер. Осылайша, хат жазушылардың жеке басын және жазушылар мен оқырмандар арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға көмектеседі. «Памела» жыныстық рөлдер, ерлердің агрессиясы, жалған тұтқындау, таптық және билік иерархиясы сияқты қазіргі заманғы тақырыптарға толы, бұл мырза Б-нің үйінде мәжбүрлі түрде тұруы және оның ұрлануы арқылы көрінеді. Памеланың бұл келісімге қатысуда таңдау құқығы болмады және ол мырза Б-нің жыныстық шабуылының құрбаны болды. Мырза Б Памеланы сүйіспеншіліктің нысаны және өзінің ойынының құралы ретінде қарастырды.
Суреттер
1742 жылы Фрэнсис Хейман романнан алынған сахналар мен тақырыптарды бейнелейтін екі сурет жасады, олар Vauxhall Gardens-тегі 12 және 16-шы кешкі ас бөлмелері үшін арналған еді. 12-ші бөлмедегі сурет қазір жоғалып кеткен, бірақ ол XXIX хаттан кету сахнасын көрсеткен, ал 16-шы бөлмеде Памеланың Леди Даверс пен мырза Б.-ға үйленгенін айтқаннан кейін мырза Б.-ның каретасына қашуы бейнеленген. Сол кезде мырза Б.-ның қызметшісі Колбранд оны Леди Даверстің екі қызметшісінен күшпен қорғайды. Бұл сурет 1841 жылы Уильям Лоутер, 1-ші Лонсдейл графынан Vauxhall Gardens-тен сатып алынып, оның мұрагерлері 1947 жылы Генри Хорниолд Стриклендке сатты, ал ол 1950 жылы Сайзерг замкісінің үйі, жинақтары және бақтарының бір бөлігі ретінде Ұлттық трастқа сыйлады. Одан көп ұзамай, 1743 жылы Джозеф Хаймор он екі картинадан тұратын серия жасады, ол гравюралар жинағының негізі болды. Бұл романның еркін бейімделуі және көбінесе бірінші кітапқа назар аударады. Қазір олар Тейт Британия, Виктория Ұлттық галереясы және Фицвильям мұражайы арасында тең бөлінген, олардың әрқайсысында сериядан төрт сурет бар.
Сахна
Оның табысы Франция мен Италияда бірнеше сахналық бейімделулерге әкелді. Италияда оны Киари мен Голдони бейімдеді. Францияда Бойси «Памела немесе ең жақсы сыналған мінез» атты үш актілі өлеңмен жазылған комедияны (Comédiens italiens ordinaires du Roi, 4 наурыз 1743) қойды, одан кейін Нойфатоның бес актілі «Памела немесе сыйланған мінез» комедиясы (Comédiens Français, 1 тамыз 1793) пайда болды. Француз төңкерісі кезінде пайда болған Нойфатоның бейімделуі Қоғамдық қауіпсіздік комитеті тарапынан тым роялистік көзқарасты білдіргендіктен, оның авторы мен актерлер құрамы (Анн Франсуаза Элизабет Ланге мен Дазинкуртты қоса) Маделоннет және Сент-Пелагия түрмелеріне қамалды. Мадемуазель Лангтың осы пьесадағы сабаннан тоқылған шляпасы Памела шляпалары мен кәлiптерiнiң сәнге енуіне себеп болды, олар он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысына дейін танымал болды. «Памела» Никколо Пиччинидің «La buona figliuola» комикалық операсының либреттосының негізі болды. Драматург Мартин Кримп осы мәтінді өзінің «Біз бір-бірімізді жеткілікті түрде азаптағанда: Сэмюэл Ричардсонның «Памела» романы бойынша 12 вариация» атты сахналық пьесасы үшін «шақыру» ретінде пайдаланады, ол 2019 жылы Корольдік ұлттық театрда Кейт Бланшетт пен Стивен Дилленнің қатысуымен, Кейт Митчеллдің режиссерлігімен көрсетілді.
Романдар
Памеланың табысы көп ұзамай оны басқа тілдерге аударуға, ең әйгілісі – Аббе Превосттың француз тіліне аудармасына әкелді. Роберт Мартин Лесуир де өзінің «Ла Памела Франсуазе, или Жас шаруа қызы мен жас кісінің басынан өткен оқиғалары» романында оған еліктеді. Соңғы кезде, Сан-Франциско аймағының авторы Памела Лудың «Памела: Роман» атты тұңғыш кітабы Ричардсонның атауын еске түсіреді және Publishers Weekly басылымының мәліметінше, Ричардсоннан бір әріптен тұратын есімдерді қолдану арқылы өте ерекше «жартылай өсу романын» жасайды.
Кино және теледидар
1974 жылы Ұлыбританияда Джим О'Коннолли түсірген «Памела ханым» фильмінде Энн Мишель Памела Эндрюс рөлінде, ал Джулиан Барнс Лорд Роберт Девениш (Мистер Б) рөлінде ойнады. 2003 жылы Синзия Т.Т. Торринидің «Элиса ди Ривомброса» атты итальяндық телесериалы «Памелаға» еркін негізделген. Оқиға XVIII ғасырдың екінші жартысында Туринде (Италия) өтеді. Сериалда Памела рөлін Элиза Скальци (Витория Пуччини ойнады), ал Мистер Б рөлін граф Фабрицио Ристори (Алесандро Презиози ойнады) сомдады.
Басқа шығармалардан сілтемелер мен сілтемелер
Джейн Бессидің балалық шақтағы оқиғаларын және олардың кейбіреулерін Памеладан қалай алғанын айтады. : Аманда өзін әйелдің қызметшісі ретінде көрсетуге тырысып, бұрынғы жұмысынан босатылуының себебін ойлап табу үшін Памеланы шабыт көзі ретінде пайдаланады – оның жұмыс берушісі оған жөнсіз ұсыныс жасаған. : Доктор Монтегю кейіпкері Памеланы оқып жатқанын бірнеше рет айтады. : Кейбіреулер бұл романды «Памела, немесе Әдептілік сыйланған» романының заманауи нұсқасы деп санайды, себебі екеуі де жас, әдемі әйелдің мақтаншыл ер адамға түсуі сияқты маңызды элементтерді бөліседі. Дегенмен, Амис кейіннен классикалық әдебиетке қызығушылығы шамалы екенін мәлімдеді, бұл болжамды азырақ ықтимал етеді. : Капитан Йорк кейіпкері кеш қонақтарына «Памела» романын ұсынады. , «Аутлендер» сериясының үшінші романы: «Торремолиностың гамбиті» тарауында Джейми Фрейзер мен Лорд Джон Грей кейіпкерлері Сэмюэл Ричардсонның алып «Памела» романын талқылайды. Тағы бір еске алу Габалдонның сериядағы бесінші романы «Отты крест» романында кездеседі, онда Роджер Уэйкфилд Фрейзер кітапханасын қарап, бірнеше закладкалар қойылған «үлкен» «ғажайып» романды табады, олар әртүрлі оқырмандардың романды уақытша немесе толығымен тастап кеткенін көрсетеді. Бұл, мүмкін, Памеланың Ричардсонның кейінгі романы «Клариссамен» шатасуы. 2007 жылдың 9 қаңтарында BBC Radio 4 арнасы «The Long View» бағдарламасын эфирге шығарды, ол 18 ғасырдағы қоғамға Памеланың әсерін 20 ғасырдағы қоғамға бейне ойындардың әсерімен салыстырды. : Элизабет Беннет «Памеланың» екі томын да оқып, кітаптарды қызметшілердің біріне тапсырады. Қызметші кейіпкерлердің мінез-құлқын ойлап, егер оның орнында болса, өзі қалай әрекет ететінін зерделейді.
Сын
Армстронг, Нэнси. Ықылым мен үй шаруашылығы әдебиеті: Романның саяси тарихы. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1987. Доди, Маргарет Энн. Табиғи құмарлық: Сэмюэл Ричардсонның романдарын зерттеу. Оксфорд: Кларендон баспасы, 1974. МакКин, Майкл. Ағылшын романының бастауы: 1600–1740 ж. Балтимор: Джон Хопкинс университетінің баспасы, 2002. Таунсенд, Алекс, Автономды дауыстар: Сэмюэл Ричардсонның романдарындағы полифонияны зерттеу, 2003, Оксфорд, Берн, Берлин, Брюссель, Франкфурт/М., Нью-Йорк, Вена, 2003. Уотт, Ян. Романның дамуы: Дефо, Ричардсон және Филдинг туралы зерттеулер. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1957.
Watt, Ian. The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding. Berkeley: University of California Press, 1957.