Кіріспе

1935 жылы Рихард Штраустың операсы "Үнсіз әйел" (Die schweigsame Frau), Op. 80 – Рихард Штраустың 1935 жылғы үш актілі комикалық операсы. Либреттосы Бен Джонсонның 1609 жылғы "Эпикене, немесе Үнсіз әйел" комедиясы негізінде Стефан Цвайг жасаған.

Құрастыру тарихы

Электра мен "Розенкавальер" операларынан бастап, "Интермеццоны" қоспағанда, Штраустың барлық бұрынғы опералары 1929 жылы қайтыс болған Уго фон Хофманстальдың либреттолары негізінде жазылған. Өзінен 17 жыл үлкен Штраусты Стефан Цвайг ешқашан кездеспеген, ал ол кезде Цвайг белгілі жазушы еді. Цвайг өзінің "Кешегі әлем" автобиографиясында Хофманстальдың қайтысынан кейін Штраустың оған хабарласып, жаңа опера үшін либретто жазуды сұрағанын баяндайды. Цвайг Бен Джонсоннан бір тақырыпты таңдады.

Опера саясаты

1933 жылдың сәуір айында Германияда билікті басып алған нацистер Штраусты неміс музыкасының маңызды символы деп санады. Штраус өзі нацистермен ынтымақтастыққа түсіп, 1933 жылдың қараша айында Рейхсмузиккаммердің президенті болды. Цвайг Штраусты олардың бірлескен жұмысы арқылы жақсы білген және кейін былай деп жазды: Ұлттық социалистермен ынтымақтастық оған өте қажет болды, себебі ұлттық социалистік көзқарас бойынша ол қаржылық жағдайы нашар еді. Оның ұлы еврей қызына үйленген, сондықтан ол барлық жақсы көретін немерелері мектептерден «қоқыс» ретінде қуылмақ деп қорқып жүрді; оның ерте опералары жартылай еврей Хьюго фон Хофманштальдың әсерінен зардап шекті; оның баспагері еврей болды. Сондықтан оған өзіне қолдау мен қауіпсіздік құру өте маңызды көрінді, және ол оны бар күшімен жасады. Цвайгтың еврей екендігі операның қойылуына кедергі келтіруі мүмкін еді: 1934 жылдың жазында нацистік баспасөз осы мәселе бойынша Штраусты сынап бастады. Цвайг өзінің автобиографиясында Штраустың операны қайтарудан бас тартқанын және тіпті Цвайгтің либретто авторы екенін мойындауын талап еткенін айтады; Дрездендегі алғашқы қойылымға Гитлердің өзі рұқсат берген. Кейінгі зерттеулер Цвайгтің баяндамасы көбінесе дұрыс екенін көрсетті. Нацистік үкімет ішінде ішкі күрес болғанын білеміз. Йозеф Геббельс Штраустың халықаралық беделін пайдалануды және арий емес суретшілермен жұмыс істеуге тыйым салған ережені жеңілдетуге дайын болды. Алайда, Альфред Розенберг Штраустың «еврей мәселесі» бойынша тұрақсыздығына сын көзбен қарады және оны лауазымынан алып тастап, оның орнына партия мүшесі Петер Раабені тағайындағысы келді. Геббельс бұл мәселені Гитлерге жеткізді, ол бастапқыда оның пайдасына шешім шығарды. Бірақ Гестапо Штраус пен Цвайг арасындағы хат алмасуды ұстап алды, онда Штраус нацистік режимге және ондағы өзінің рөліне қатысты сыни пікірлерін ашық білдірген. Бұл хат Гитлерге көрсетілді, ол содан кейін ойын өзгертті. Операны үш рет көрсетуге рұқсат берілді, содан кейін оған тыйым салынды. 1935 жылдың 6 шілдесінде Геббельс жіберген нацистік шенеунік Штраустың үйіне келіп, оған «денсаулығының нашарлауы» себептерімен Рейхсмузиккаммердің президенті лауазымынан кетуін бұйырды, ол осы лауазымды алғаннан екі жыл өткен соң. Оның орнына Петер Раабе тағайындалды, ол нацистік режим құлағанға дейін лауазымда қалды. Германияда тыйым салынған болса да, опера бірнеше рет шетелде, Милан, Грац, Прага және Цюрих сияқты қалаларда қойылды. Бұл оның операларына тыйым салынған алғашқы жағдай емес еді: Кайзер Вильгельм 1902 жылы «Фейерснот» операсына тыйым салған. Шындығында, тоталитарлық режимдердің операға тыйым салуға бейімділігі Германиямен ғана шектелмеді: бірнеше айдан кейін, 1936 жылдың басында Дмитрий Шостаковичтің «Мценсктегі Леди Макбет» операсы Кеңес үкіметімен тыйым салынды. Цвайг пен Штраус құпия түрде (Йозеф Грегормен бірге) жұмыс істеуді жалғастырды, негізінен 1938 жылы премьерасы өткен «Фриденштаг» операсының либреттосы бойынша. Бұл оқиғаның барлық жағынан Цвайгтің туындысы болды, бірақ оның бейбітшілік идеалдары екеуіне де қымбат болды. Штраус нацистік режимнен төрт жыл бұрын қайтыс болды және соғыс аяқталғаннан кейін опера қайта қойылғанына қуанды. Ол операны алғашқы рет қайта қойған Дрезден опера театрының директоры Йозеф Кейльбертке былай деп жазды: «Қазір, он жылдан кейін, құрметті мырза Моросус Рейхстхитеркамердің концлагерінен босатылды және он екі жыл бұрын мен либретто авторының атын бағдарламаға қою үшін көп қиындыққа тап болған туған қаласына оралды». Стефан Цвайг операның орындалғанын естімеді. Ол 1934 жылы Германияда нацистер билікке келгеннен кейін туған Австриясынан Англияға көшіп кеткен (бірақ 1938 жылы Аншлюсқа дейін Австрияға барып тұрды). 1940 жылы, соғыс басталғаннан кейін, ол АҚШ-қа, содан кейін Бразилияға көшті. Адамзаттың болашағына үмітсіздікке түсіп, төзбеушілік пен нацизмнің өркендеуіне наразылық білдіріп, 1942 жылдың 23 ақпанында өзін-өзі өлтірді.

Өнер тарихы

Ол алғаш рет 1935 жылғы 24 маусымда Карл Бём жетекшілігімен Дрезденнің Семероперасында орындалды. Нацистік режим құлағаннан кейін опера Дрезденде (1946) қайта жаңғырылып, содан кейін Берлин, Мюнхен және Висбаден қалаларында қойылды. Германиядан тыс жерлерде бұл туынды 1936 жылғы ақпанда Австрияның Грац қаласында (оның ұлы Франц пен келіні Алиса қатысқан), 8 маусымда Джордж Сзелл жетекшілігімен Прагада және 1942 жылғы қазанда Цюрихте (Штраус 18 қазандағы қойылымды тамашалаған) сахналанды. Бұл операның АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілісі 1958 жылғы 7 қазанда Нью-Йорк қалалық опера театрында өтті. 1987 және 1991 жылдары Санта-Фе операсында, ал 2003 жылы Гарсингтон операсында қойылды. Ұлыбританияда Лондондағы Корольдік опера театры 1961 жылғы 20 қарашада британдық тұңғыш көрсетілісін ұсынды және 1977 және 1979 жылдары Глиндеборн фестивалінің құрамына кірді. Соңғы жылдары 2010 жылы Дрезденнің Семероперасында және Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында 2010, 2014, 2015 және 2017 жылдары қойылымдар болды. 2016 жылғы 22-24 шілдеде Питтсбург фестивалі операсы ағылшын тілінде екі қойылым ұйымдастырды. 2022 жылғы шілдеде Бард колледжіндегі Ричард Б. Фишер атындағы сахналық өнер орталығы Леон Ботштейн жетекшілігімен американдық симфониялық оркестрінің сүйемелдеуімен түпнұсқа неміс тілінде бес қойылымды ұсынды.

Қысқаша мазмұны

Кеңістік: 1760 жылдар шамасында Лондон шетіндегі Сэр Моросстың үйіндегі бөлме.

1-ші акті

Отставкадағы әскери-теңіз капитаны сэр Джон Моросус кемесінде болған жарылыстан аман қалғаннан кейін шуға өте төзімсіздікпен қарайды. Ол бірнеше жылдан бері зейнетке шығып, оған жақсы күтім көрсететін үй шаруасымен бірге тұрады, бірақ оның көп сөйлеуі оны қынжырландырады. Шаштаразы келіп, үй шаруасымен дауласып, Морзусты мазалап, тыныштандыруға тырысады. Ол капитан Моросусқа тыныш жас әйел алу керектігін айтады. Басында Моросус күмәнмен қарайды: тыныш әйел тұзы жоқ теңіз сияқты емес пе? Шаштараз оған өзі сияқты ардақты адамға үйленгісі келетін оншама "тыныш көгершін" бар екенін уәделейді. Моросус идеяға ынталана бастайды, сол кезде ұзақ уақыттан бері жоғалған жүрек туысы Генри пайда болады. Оны жылы күтіп алады: Моросус неке туралы ойын қабылдамай, Генриді өзінің "мұрагері және жалғыз баласы" етеді. Бірақ Генри өзінің, әйелі Аминтаның және достарының опера труппасы екенін айтқанда, Моросус қорқынышқа білінеді, әсіресе Аминта опера әншісі екеніне. Капитан опера труппасын үйінен қуады және Генриден мұрасын айырады. Ол шаштаразға ертең үйлену үшін үнсіз әйел табуды бұйырады, содан кейін жатаққа шегінеді. Шаштараз труппаға Моростың қаншалықты бай екенін айтады ("алпыс, жетпіс мың фунт стерлинг"). Аминта Генри мен оның мұрасының арасына кірмеймін деп, Генриді тастап кетуге дайын екенін білдіреді. Генри Аминтаға, тіпті мұрасын жоғалтса да, одан айырыла алмайтынын айтады. Шаштараз бір идеямен келеді. Егер опера труппасы драмалық қойылым қойып, труппаның әйелдері болашақ күйеулердің рөлін ойнап, жалған неке жасаса қалай болады? Содан кейін күйеу әйел қатты шу шығарып, ажырасуды ойнайды. Генриге идея ұнайды: оның ағасы труппаны қорлаған, енді олар оған өздерінің шеберліктерін көрсетеді, "кім ақымақ болса, сол алданып қалады". Көрініс керемет жоспарды тойлаумен аяқталады.

2-ші акті

Үй шаруасындағы әйел Моросусқа ең әдемі смокингін киюге көмектеседі. Шаштараз келіп, капитанға тойдың барлық мәліметтерін реттегенін айтады. Содан соң ол үш мүмкін болашақ күйеуді таныстырады. Карлотта "Кэтрин" рөлін сомдайды, қарапайым ауыл қызы. Моросусқа ол ұнамайды: ол бұзаулармен тым көп уақыт өткізгендіктен, өзі де бұзау сияқты болып кеткен. Шаштараз келесі кезекте Изоттаны таныстырады, ол көптеген пәндерді білетін ақсүйек әйел рөлін ойнайды. Моросус бұл әйелге де риза болмайды және оның лютняда ойнау қабілетіне күдікпен қарайды. Соңында, шаштараз Аминтаны, тартымды және ұялшақ "Тимидия" рөлінде таныстырады. Моросус "Тимидияға" қатты әуес болады, шаштаразға "осы қыз!" дейді және оған дін қызметкері мен нотариусты шақырып, неке рәсімін өткізуді бұйырады. Вануцци мен Морбио пастор мен нотариус рөлін ойнайды, ал жалған неке тойы өтеді. Фарфалло келіп, үйлену тойын тойлауға келген теңізшілерді ойнайтын топтың қалған бөлігімен бірге көп шу көтеріп, тойға қосылады. Моросус шуға ашуланып, оларды үйден қуады. Аминта Моростың шынайы махаббатына қатты сезімтал болады, ол оның неге алаңдап жүргенін білгісі келеді. Ақырында, ол шаштараздың жоспарын орындауға мәжбүр болады және жасаңқы ашумен Моросусқа айқайлай бастайды. Ол үйде дүрмек шығарады, перделерді жұлып түсіреді және капитанның ең қымбат заттарын еденге лақтырады ("осы ескіліктерді алып кетіңдер!"). Содан кейін Генри келіп, жағдайды құтқарады. Ол Тимидиямен қатаң түрде айналысады және ағасын барлық мәселені өзі шешеді деп сендіреді. Моросус Генриге алғыс айтады: ол көптеген теңіз шайқастары мен дауылдардан аман қалған, бірақ Тимидия сияқты біреуге қарсы тұра алмас еді. Генри капитанды төсекке жібереді, ол ұйықтап қалады. Енді жалғыз қалған Аминта мен Генри бір-біріне деген махаббаттары туралы ән айтады. Моросус оянып, "барлығы жақсы ма?" деп сұрайды. "Иә", - дейді Генри. Моросус терең дем алып қайта ұйықтайды, бұл Амитаның махаббатқа толы демімен үйлеседі, көрініс осымен аяқталады.

3-ші акт

Келесі күні Аминта "шеберлерді" жалдайды, олар шеге соғып, есіктерді жауып, шу көтереді. Ыңғырастырып сөйлейтін шулы тотықұс бар. Одан бөлек, ол Монтевердидің "L’incoronaziane di Poppea" операсын онымен бірге репетициялайтын пианист (Фарфало) және ән оқытушысын (Генри) тағайындайды. Капитан келіп, мүлдем күйзеліске түседі. Шаштараз кіріп, "Бас судья" (Вануцци) және "Екі адвокатты" (Морбио мен Фарфало) таныстырады, олар ажырасу мүмкіндігін талқылайды. Бірақ "Тимидия" ажырасуға қарсы тұрып, барлық ажырасу ісін қабылдамайды. Шаштараз ол сэр Джонмен үйлену алдында қарым-қатынаста болғанын айтады, ал екі "исінбике" (Изотта мен Карлотта) оны куәландырады. Шаштараз сондай-ақ Тимидиямен жақындық құрғанын растайтын "куәгерді" (Генри) ұсынады. Морос жеңіске жеткенін сезініп, қуануға дайын тұрғанда, адвокаттар ажырасуға тағы бір тосқауыл қояды: неке шартында келіншектің тазалығы туралы талап қойылмаған, сондықтан "енді оны өзіңде ұстауың керек". Морос жүйкелік құлауға жақын. Генри бұл әрекетті тоқтатып, бәрі актерлік ойынды доғарып, олардың нағыз бейнесі ашылады. Аминта капитандан кешірім сұрайды. Капитан алданып қалғанын түсінген соң, актерлер тобы оны алдап өткенін көргенде, ашуы күлкіге айналады. Ол қуанышпен актерлер тобымен татуласып, Генри мен Аминтаның одағына бата береді және Генриді қайтадан мұрагері деп жариялайды. Өзіне де, әлемге де риза болған ол, қауіптен мүжілгеннен кейін, аңсаған тыныштығын тапты. Опера Моростың монологымен аяқталады: "Үнсіз, сұлу қызды табу – сирек кездесетін қуаныш, бірақ ол басқа біреуге тиесілі болғанда одан да ләззатты".