Кіріспе
Неврологиялық аурулар тобы. Сұр зат гетеротопиясы – мидың қалыптан тыс орнында сұр заттың орналасуынан туындайтын неврологиялық ауру. Сұр зат гетеротопиясы – ошақтық қыртыс дисплазиясының бір түрі. Гетеротопиядағы нейрондар өзге жағынан сау болып табылады; ядролық зерттеулер глюкоза метаболизмінің қалыпты сұр затқа тең екенін көрсетті. Бұл жағдай түрлі симптомдарға себеп болуы мүмкін, бірақ көбінесе эпилепсияның белгілі бір деңгейі немесе қайталама ұстамалармен сипатталады және мидың жұмыс істеу қабілетіне әсер етеді. Симптомдардың ауырлығы әртүрлі; кейде миді зерттеудің басқа себептермен жүргізілуі кезінде кездейсоқ анома ретінде табылып, науқасқа ешқандай зиян келтірмейді. Ал басқа жағдайларда гетеротопия ауыр ұстамаларға, қозғалыс дағдыларының жоғалуына және интеллектуалдық қабілеттердің бұзылуына алып келуі мүмкін.
Gray matter heterotopia is a neurological disorder caused by gray matter being located in an atypical location in the brain. Grey matter heterotopia is characterized as a type of focal cortical dysplasia. The neurons in heterotopia are otherwise healthy; nuclear studies have shown glucose metabolism equal to that of normally positioned gray matter. The condition causes a variety of symptoms, but usually includes some degree of epilepsy or recurring seizures, and often affects the brain's ability to function. Symptoms vary in severity; the condition is occasionally discovered as an incidentaloma when brain imaging performed for an unrelated problem and has no apparent ill effect on the patient. In other cases, heterotopia can result in severe seizure disorders, loss of motor skills, and intellectual disability.
Өмірбаян
Ұрықтың даму кезінде жүйке материясы гаструланың сыртқы, эктодермалық қабатында пайда болады; демек, ол тері, шаш, тырнақ сияқты жасушалық қабаттарға жауапты қабаттардан гөрі, басқа ішкі органдарға айналатын қабаттардан пайда болады. Жүйке жүйесі нерв түтігі деп аталатын кішкентай, қарапайым ашық түтік ретінде пайда болады; осы түтіктің алдыңғы бөлігі миға (және көздің торлық қабығына) дамиды, ал омыртқа миы артқы бөлігінен қалыптасады. Нейрондар ерте қалыптаса бастайды, бірақ олардың көпшілігі белсенді емес, құрылымдық жүйке жасушаларына айналады. Ми көбінесе іштен сыртқа қарай қалыптасады, әсіресе неокортексте. Процестің ерекшелігіне байланысты, бұзылулар гетеротопияға алып келуі мүмкін, себебі нейрондар өздеріне тиесілі жерге жету үшін көптеген қабаттардан өтуі керек. Сондықтан жүйке тіндері радиалды глиальды жасушалардан құралған «баспалдақтар» құрайды, олар арқылы нейрондар алдыңғы қабаттардан өтіп, өздерінің орнына жетеді. Ми қабығы сияқты кейбір жерлерде тіпті құрылымды қалыптастыру үшін баспалдақпен жоғары көтерілетін «уақытша» нейрондар болады; соңғы нейрондар жетілгенде, дұрыс уақытша нейронды табады, содан кейін уақытша нейрон өледі. Нейрондық дамудың күрделілігі оның қателіктерге бейім болуына себеп болады. Сұр заттың гетеротопиясы осыған бір мысал. Сұр заттың гетеротопиясы нейрондардың ми қабығына көшіп-қону процесінің тоқтауынан туындайды деп саналады.
Түрлері
Сұр зат гетеротопиясы – нейрондық көші-қон бұзылыстары деп аталатын қабықша дамуының жиі кездесетін бұрыс дамулары. Гетеротопиялар екі топқа бөлінеді: түйіндік және тарақтанған. Түйіндік түрлері – субепендимальды және қабық асты; тарақтанған түрлері – ленталық гетеротопиялар деп аталады. Зардап шеккен науқастар, әдетте, формацияның орналасуына байланысты үш топқа бөлінеді: субепендимальды, субкортикальды және ленталық гетеротопия. Сонымен қатар, әсіресе генетикалық байланысты гетеротопияларда, жыныс арасындағы айырмашылықтар байқалады. Еркектерде ұқсас формациялары бар әйелдерге қарағанда симптомдар көбінесе ауыррақ болады. Ленталық гетеротопия, бұл жағдайдың бір түрі (сонымен қатар қос қабықша синдромы деп те аталады), тек әйелдерде ғана кездеседі; байланысты геннің (XLIS немесе DCX деп аталады) мутациясы бар ер адамдар көбінесе жатырда қайтыс болады немесе мидың ауыр аномалиясымен туылады. Зардап шеккен әйелдердегі симптомдар қалыпты дамудан бастап, ауыр дамудан қалуға немесе зиякерлік қабілетінің бұзылуына дейін өзгереді; синдромның ауырлығы тоқтаған нейрондардың лентасының қалыңдығымен байланысты. Дәрігерге жүгінген дерлік барлық науқаста эпилепсия кездеседі, оның ішінде ең көп таралған синдромдар – жартылай күрделі және атипикалық жоғалу эпилепсиясы. Ең ауыр зардап шеккен науқастардың кейбіреулері құлау шабуылдарына ұшырайды.
Перивентрикулярлық немесе субепендималдық
Перивентрикулярлық – қарыншаның жанында орналасқанды білдіреді, ал субепендималдық – эпендиманың астында орналасқанды білдіреді; себебі эпендима – ми қарыншаларын жабатын жұқа эпителийлік қабат, сондықтан бұл екі термин қарыншаның тікелей жанында пайда болатын гетеротопияны анықтау үшін қолданылады. Бұл гетеротопияның ең көп кездесетін орны. Оқшауланған субепендималды гетеротопиясы бар пациенттерде көбінесе өмірдің екінші онжылдығында ұстамалар пайда болады. Субепендималды гетеротопияның әртүрлі нұсқалары бар. Олар кішкентай, жалғыз түйін түрінде немесе көптеген түйіндер түрінде болуы мүмкін, мидың екі жағында да, жоғары қарынша шеттерінің бойында кез келген жерде орналасуы мүмкін, кішкентай немесе үлкен, жалғыз немесе көптеген түйіндерден тұруы мүмкін, сондай-ақ кішкентай түйін немесе үлкен, толқынды немесе иілген масса түрінде кездесуі мүмкін. Субепендималды гетеротопиясы бар симптомдық әйелдерде көбінесе өмірдің екінші онжылдығында жартылай эпилепсия байқалады; осы уақытқа дейінгі даму және неврологиялық тексерулер әдетте қалыпты болады. Субепендималды гетеротопиясы бар еркектердегі симптомдар аурудың Х хромосомасына байланыстылығына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Х хромосомасына байланысты гетеротопиясы бар еркектерде көбінесе неврологиялық немесе жүйелі аномалиялар кездеседі және олар көбінесе даму проблемаларынан зардап шегеді. Басқа жағдайларда (яғни, Х хромосомасына байланысты емес жағдайларда) симптомдар екі жыныста да ұқсас болады.
Фокалды қабық асты
Субкортикальды гетеротопия ақ затта ерекше түйіндер түрінде қалыптасады, "фокальды" нақтылы бір аймақты білдіреді. Әдетте, пациенттерде тұрақты неврологиялық кемістіктер байқалады және 6-10 жас аралығында жартылай эпилепсия дамиды. Субкортикальды гетеротопияның көлемі неғұрлым кең болса, кемістік соғұрлым ауыр болады; екі жақты гетеротопия дамудың айқын қалыптан қалуымен немесе интеллектуалды жетіспеушілікпен байланысты болады. Ми қабығында көбінесе сұр зат болмайды, қабық тым жұқа немесе терең ойыстардың болмауы мүмкін. Субепендимальды гетеротопия көбінесе басқа құрылымдық аномалиялармен, соның ішінде ми қабығы массасының жалпы азаюымен бірге жүреді. Фокальды субкортикальды гетеротопиясы бар пациенттерде гетеротопияның мөлшері мен орналасқан жеріне байланысты қозғалыс және интеллектуалды бұзылулар әртүрлі болуы мүмкін.
Диагностика
Гетеротопияның анықталуы көбінесе науқасқа миының суретін түсіру кезінде болады – әдетте МРТ немесе КТ сканері арқылы – дәріге бағынбайтын ұстамаларды диагностикалау үшін. Дұрыс диагноз қою үшін радиология саласындағы жоғары білік қажет, себебі гетеротопия мидағы басқа да ісіктерге ұқсайды.
Емдеу
Кортикальдық дисплазияның кез келген түрінде ұстамалар болса, олар дәрілерге бағынбайды. Алдыңғы лобтың резекциясы перивентрикулярлық зақымданулары бар пациенттердің аз ғана бөлігіне ұстамалардан айтарлықтай жеңілдік әкеледі.
Болжам
Жалпы алғанда, сұр зат гетеротопиясы пайда болуы және көріністері тұрақты болып келеді; яғни, белгілер пайда болғаннан кейін, көбінесе прогресске ұшырамайды. Зақымдалған аймақты хирургиялық жолмен алып тастаудың нәтижелері әртүрлі болуы мүмкін. Мұндай операция даму кемістіктерін жоя алмайды, бірақ құрысулардың толық немесе ішінара басылуына мүмкіндік беруі мүмкін. Гетеротопия көбінесе жекеше аномалиялар болып табылады, бірақ хромосомалық аномалиялар және ұрықтың зиянды заттарға (соның ішінде алкогольге) ұшырауы сияқты бірқатар синдромдардың құрамына кіруі мүмкін.