Кіріспе
18-19 ғасырлардағы ирандық хандық. Талыш хандығы – ирандық текті ирандық хандық. Ол Афшарид Персиясында құрылып, 18 ғасырдың ортасынан бастап 19 ғасырдың басына дейін, Каспий теңізінің оңтүстік-батыс жағалауында өмір сүрді. Оған қазіргі Әзірбайжан Республикасының оңтүстік-шығыс бөлігі және солтүстік-батыс Иранның шығыс ұшы кірді. Хандықтың астанасы – Ланкаран қаласы болды. 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысында Парсының жеңіліске ұшырауы нәтижесінде хандық таратылып, Ресей империясына қосылды. Талыш хандығы тарихының нақтылығының жоқтығы тек дереккөздердің аздығына ғана байланысты емес, сонымен қатар оны зерттеулердің де сирек кездесуі проблема тудырады. Орыс, әзербайжан, түрік және парсы тілдерінде бірнеше зерттеулер мен қысқаша шолулар жарияланды. Өкінішке орай, осы зерттеулердің кейбіреулері сенімсіз және қате, сондай-ақ бір жақты интерпретацияларға толы.
Talysh Khanate or Talish Khanate was an Iranian khanate of Iranian origin that was established in Afsharid Persia and existed from the middle of the 18th century till the beginning of the 19th century, located in the south west coast of the Caspian Sea. It comprised the southeastern part of the modern day Republic of Azerbaijan and the eastern tip of north western Iran. The capital of the khanate was its chief city, Lankaran. As a result of the Persian defeat in the Russo Persian War of 1826–1828, the khanate was dissolved and absorbed by the Russian Empire. The uncertainty surrounding the history of Talysh Khanate is not due only to the paucity of sources, a further problem is the rarity of studies about it. Several studies and short surveys appeared in Russian, Azerbaijani, Turkish, and Persian. Regrettably, some of these studies are tenuous and contain erroneous and biased interpretations.
Тарихнама
Бастапқы дереккөздердің жеткіліксіздігі Талыш хандығын зерттеуде елеулі қиындықтар тудырады. Хандықты зерттеуге арналған негізгі дереккөздер шамамен үш топқа бөлінеді: жылнамалар, құжаттамалық материалдар және саяхат есептері. Хандықтың тарихына қатысты көптеген фактілер жергілікті және қажар тарихшыларының әртүрлі жылнамаларында шашырап жатыр. Талыш хандығы туралы алғашқы парсы жылнамасы – Саид Әли ибн Қазем Бег Борадигахи (1800–1872) жазған «Жавахер Намех е Ланкаран» (1869) (яғни, Ланкаранның зергерлік кітабы). Ланкаранның «Жәшік кітабының» екі данасы бар, екеуі де Әзірбайжан қолжазбалар институтында сақталады. Екінші парсы жылнамасы – Мирза Ахмад ибн Мирза Ходаверди жазған «Ахбар Наме» (1882) (яғни, Жылнама), оның әкесі екінші және үшінші Талыш хандарының уәзірі болған. Жылнамаларға қосылатын тағы бір маңызды дереккөз – Теймур Байрамалибеев (1863–1937) жазған «Талыш хандығының тарихы» (1885) атты орыс зерттеуі. Парсы тілінде жазылған, бірақ маңызды ақпаратты қамтитын жылнама – Аббас Қолы Ақа Бақихановтан (1794–1847) шыққан «Гүлистан и Ирам» (1845) (яғни, Аспандағы Розалар бағы). Бұл жылнама тікелей Талыш хандығына қатысты болмаса да, жазылған жылға дейінгі аймақ туралы пайдалы мәліметтер береді. Талыш хандарының хат алмасуының көп бөлігі Ресей мұрағаттарында сақталады және түрлі құжаттар жинағында жарияланған. Бұл жинақтардың ең маңыздысы – Кавказ археографиялық комиссиясы жинаған құжаттар (1866–1886). Саяхаттар мен саудагерлердің, агенттердің және хабаршылардың есептері Талыш хандығын зерттеу үшін пайдалы болуы мүмкін негізгі дереккөздердің тағы бір түрі болып табылады. Осы дереккөздердің ішінде Ресей қызметінде болған екі поляк – Ян Потоцкий (1761–1815) және Александр Ходжоко (1804–1891) жазған еңбектерді атап өтуге болады. Талышқа қатысты тағы бір дерек – Клод Маттье Гарданның (1766–1818), Наполеонның парсы сарайындағы елшісінің қызметінде болған француз офицері Камиль Альфонс Трезельдің (1780–1860) жасаған есебі.
Өмірбаян
Сафавилер дәуірінде Сафави Талиші халқының құрамында ирандық және түркі элементтері болды. Жалпы, талишилер – талиши тілінде сөйлейтін этникалық топ, бұл аймақтың түпкілікті халқы. 15 ғасырдың соңында көптеген Талиш басшылары Сафавилерге берік қолдау көрсетті, олар оларды құрметпен және жермен сыйлады. Теория бойынша, жергілікті билеушілер мұрагерлік титулға ие болған жоқ. Хансуваров Мир Аббастың Сейед Аббастың немересі деп есептеді. Оның әкесінің аты Сейед Юсеф, ол діни мәселелерде әкесінің орнын басты. Сейед Юсеф Ланкаран қаласының Юксари Нювади ауылына жерленген.
Әкімшілік
Талыш аймағы қазіргі Әзірбайжан Республикасының оңтүстік-батыс бөлігіндегі жерлерді, сондай-ақ қазіргі Ирандағы кейбір аумақтарды қамтиды. Талыш шекарасының нақты анықтамасы уақыт өте келе өзгеріп келген. Қазіргі Талыш – шығысында Гилан провинциясы мен Каспий теңізі, батысында Ардабил провинциясы арасында орналасқан таулы аймақ. Бұл оңтүстіктегі Рудбардан Иран аумағындағы Астараға дейін және Әзірбайжан Республикасында орналасқан Ланкаран ауданының солтүстігіне дейін созылатын тар жер суар. Талыштың солтүстік жартысы Гулистан (1813) және Түркменчай (1828) шарттарының нәтижесінде Иран аумағынан бөлінген он жеті провинцияның бірі болды. Талыш хандығы оңтүстіктен Гилан хандығымен, оңтүстік-батыстан Ардабил хандығымен, солтүстік-батыстан Қарадаг хандығымен, солтүстіктен Жавад хандығымен, солтүстік-шығыстан Салиян сұлтандығымен шектесетін. Хандықтың шығыс шекарасының көп бөлігі Каспий теңізімен жалғасты. Талыш хандығы әкімшілік аудандарға бөлінген. Сәид Әлидің кітабына сәйкес, хандық аумағында он бір аудан (محال) болды: Асалем (اسالم), Қарғанруд (کرگانرود), Астара (آستارا), Вилькиж (ویلکیج), Зуванд (زووند), Чайичи Ланкаран (چایایچی لنکران), Дриг (دریغ), Улуф (اُلوف), Даштеванд (دشتوند), Сефидашт (سفید دشت), Ужаруд (اُجارود). Дегенмен, хандықтың аумағы әрдайым тұрақты болған жоқ және түрлі оқиғалардың ықпалымен маңызды өзгерістерге ұшырады. Хандықтағы ең ірі аумақтық өзгеріс орыс-парсы соғыстары кезінде болды. Осы мемлекеттер арасында жасалған шарттарға сәйкес, Асалем, Қарғанруд және Вилькиж аудандарының барлығы, сондай-ақ Ужаруд, Сафидашт, Астара және Зуванд аудандарының бір бөлігі Қажар Иранына берілді.
Тарих
Талыш хандығының негізін қалаушы Мирза Ахмад Мирза оғлы Худавердинің айтуынша, Сейид Аббас, оның ата-бабалары 1720 жылдары Иран тарихындағы алабұрлы кезеңде Талыш аймағына көшіп келген Сафавид әулетінің мүшелері болған. 1747 жылы Сейид Аббас қайтыс болғаннан кейін, оның орнын ұлы Джамаладин бағындырды, ол қара терілі болғандықтан көбінесе Гара хан ("Қара патша") деп аталды. Гара хан Надыр шаһқа адал қызмет еткендігі үшін Надыр оған хан титулын ресми түрде сыйлады. Гара хан сыртқы саясатында Ресейге жақтас болды, бұл көрші хандықтардың билеушілерін, әсіресе Гиланның Хидаят ханын ренжітті. 1768 жылы Хидаят хан Талыш хандығына шабуыл жасады. Күшті жауға қарсы көмек іздеп, Гара хан ағасы Карбалай Сұлтанды Куба хандығының билеушісі Фатх Али ханға жіберді, нәтижесінде Куба мен Ланкаран арасында одақ құрылды. 1785 жылы Талыш хандығының аумағы басқа Әзербайжан хандықтарымен бірге Куба хандығының тәуелділігіне көшті. Алайда, 1789 жылы Фатх Али ханның қайтысынан кейін Талыш хандығы 1786 жылы қайтыс болған Гара ханның ұлы Мир Мұстафа басшылығымен тәуелсіздігін қайта алды. 1794-1795 жылдары парсы шахы Аға Мохаммад Хан Қажар Оңтүстік Кавказдың түрлі хандықтарын Ресей империясына қарсы одақ құруға шақырды және оған қосылмағандарға қарсы әскери жорық ұйымдастырды. Талыш хандығы оған келіспеді және 1795 жылы шабуылға ұшырады. Мир Мұстафа ханның әскері қарсы тұруға жеткіліксіз болды, сондықтан ол өкілдерін генерал Гудовичке жіберіп, Ресейден қорғау сұрады. Бірақ ресейліктер жауап беруге көп уақыт кетірді, тек 1802 жылы Талыш хандығы Ресей империясының протектораты болған кезде ғана келді. Келесі екі онжылдық бойы хандық парсы және ресейлік империялар арасындағы ойыншыққа айналды. 1809 жылы орыс-парсы соғысының (1804-1813) аясында ирандық әскерлер Ланкаран қаласын басып алып, ресейге жақын ханны қуды. 1812 жылы Наполеон Мәскеуге шабуыл жасағанда, ресейліктер де Кавказда қайтадан соғысты. 1813 жылдың 1 қаңтарында Петр Котляревский басқарған қысқаша қоршаудан кейін 2000 ресейлік әскер Ленкаран цитаделін парсы әскерінен шешуші түрде басып алды. Екі тараптан да ауыр шығын болды, бірақ Ланкаранды стратегиялық түрде басып алу 1813 жылдың 12 қыркүйегінде Гүлістан шартының жасалуына әкелді. Бұл жеңілген Парсыны бұрынғы тәуелсіз хандықтардың көпшілігін Ресейге беруге мәжбүр етті. 1814 жылы Мир Мұстафа хан қайтыс болды және оның ұлы Мир Хасан хан оның орнына тек есімдікпен отырды. Ресей еуропалық соғыстармен айналысқандықтан, Парсы аймақтағы гегемониясын қайта орнатуға және Гүлістан шартын күштен шығаруға тырысты, осылайша Оңтүстік Кавказға басып кірді, бұл 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысын басталды. 1826 жылғы жорықта Парсы жоғалтқан барлық аумақтарды қайтаруға қол жеткізді, бірақ 1827 жылғы жорықта көптеген жеңілістерден кейін соғыс одан да ұятты Түркменчай шартымен аяқталды, ол Талыш хандығын Ресейге толығымен берді. Ермолов шығыс Кавказ хандықтарын бірінен соң бірін басып алып, олардың хандарын құлатты: 1819 жылы Шәкі, 1820 жылы Ширван және 1822 жылы Қарабағ. Тек Талештің Мир Хасан ханына автономия берілді, Ермолов оның және оның отбасының Иранға қарсы тұратынын түсінді. Шын мәнінде, Мир Хасан соғыс қайта басталған жылы ресейліктерді қуды, оған ирандық күшті әскер көмектесті. Ол 1828 жылы Түркменчай шарты бойынша хандықты тастап кетуге мәжбүр болғанға дейін хандықты өз атынан басқарды. Мир Хасан хан қайтыс болғаннан кейін оның балалары Аббас Мирзаның қамқорлығына ие болды, Мир Казем хан Вилкиж, Астара, Ужаруд және Наминнің губернаторы болып, Намин хандығын құрды. Оның және оның ұрпақтарының осы аймақтардағы билігі бір ғасырға созылды, ал Қажарлардың құлдырауымен аяқталды. Персиялық Талыш хандықтан бөлініп, Фатх Али шах Мир Мостафа ханның билігін шектеуге тырысты. Ол аймақты 5 бөлікке (Карганруд, Асалем, Талеш Дулаб, Шандармин, Масал) бөлді және Талештің Хамсасы (خمسهٔ طوالش) деп аталатын аймақты құрды.
Танымал мәдениетте
Талыш хандары танымал әзербайжандық ақын-драматург Мирза Фатх Әли Ахунзадеге (1812–1878) шабыттандыратын тақырып болды. 1938 жылы оның "Ланкаран ханының вәзірінің бақиғалары" (1851) пьесасы қойылғанда, болашақ Әзірбайжан Республикасының президенті Гейдар Әлиев, сол кезде жасөспірім, бас рөлде ойнады.
Билеушілер
Жоқ. Атауы Өмір сүру мерзімі Қызметке кірген Қызметтен кеткен Сілтеме 1 Мир Джамал әл-Дин (Қара хан) 1708 – 1787 жылдың маусым/шілде айы 1747 жылдың маусым/шілде айы 1787 2 Мир Мостафа хан 1747 – 1814 жылдың 7 тамызы 1787 жылдың маусым/шілде айы 1814 жылдың 7 тамызы 3 Мир Хасан хан 1784 – 1832 жылдың 12 шілдесі 1814 жылдың тамыз айы 1828 жылдың маусымы