Кіріспе

Италиялық әдебиетші және сурет теориясының маманы Лодовико Дольче (1508/10–1568) – итальяндық әдебиетші және сурет теориясының маманы. Ол кең ауқымды венециялық гуманисі, жақсы автор, аудармашы және редактор болды; қазір көбінесе «Сурет салу туралы диалог» немесе «L’Aretino» (1557) еңбегімен және сол кездегі өнер дауларына қатысқандығымен есте сақталады. Ол Тицианның досы болды және көбінесе оның баспасөз хатшысы қызметін атқарды.

Өмірбаян

Долченің 1508 жылы туылғандығы бұрыннан қабылданған, бірақ 1510 жылы туған болуы ықтимал. Дольчедің жастық шағы қиын болды. Оның әкесі, Венеция Республикасының мемлекеттік прокурорларының (castaldo delle procuratorie) бұрынғы үй иесі, бала екі жаста болғанда қайтыс болды. Алғашқы білімін алуда ол екі ақсүйек отбасының көмегіне сүйенді: додж Леонардо Лорданоның (Дольченің Сурет салу туралы диалогына қараңыз) және Корнаро отбасының, олар оның Падуадағы оқуын қаржыландырды. Оқуын аяқтағаннан кейін Дольче Венецияда Габриэле Джолито де Феррари баспаханасында жұмысқа орналасты. Ол 16 ғасырдағы Венецияның ең белсенді зиялыларының бірі болды. Клаудия Ди Филиппо Бареггинің сөзіне сәйкес, отыз алты жыл ішінде Дольче өзінің түпнұсқа еңбектерінің 96 басылымын, басқа авторлардың 202 басылымын және кем дегенде 54 аудармасын жарыққа шығарды. Ол ақпаратты грек және латын тілдерін үйренуге уақыты жетпеген, маман емес адамдарға қолжетімді ету үшін жұмыс істеді. Ғылыми және авторлық еңбектерінен кейін Дольче 1568 жылдың қаңтарында қайтыс болды және Венециядағы Сан-Лука шіркеуіне жерленді, "бірақ оның жерленген орны белгісіз".

Шығармалары

Дольче сол кездегі әдеби жанрлардың көпшілігінде жұмыс істеді, оның ішінде эпикалық және лирикалық поэзия, рыцарлық роман, комедия, трагедия, прозалық диалог, трактаттар (онда ол әйелдер, нашар үйленген ерлер, есте сақтау, итальян тілі, асыл тастар, сурет салу және түстер туралы талқылады), энциклопедиялық шолулар (Аристотельдің философиясы және әлемдік тарихы), сондай-ақ 16 ғасырдың және одан бұрынғы жазушылар, мысалы, Цицерон, Овидий, Данте және Боккаччо туралы тарихи еңбектер. «1542 жылдан бастап, Дьолито қайтыс болған 1568 жылға дейін Дьольче Дьолито басып шығарған 700-ден астам аталымның ішінде 184 мәтінді өңдеді». Ол сонымен қатар Гомер, Еврипид, Катулл, Цицерон, Гораций, Овидий, Ювенал, драматург Сенека және Вергилий сияқты авторлардың шығармаларын итальян тіліне аударды.

Өнер туралы жазбалар

Дольчедің өнер туралы басты еңбегі – "Аретино" (1557) – Вазаридің "Суретшілердің өміріне" жауап ретінде жазылған, оның 1550 жылғы бірінші басылымында Тициан тіпті аталмаған, бірақ Вазари 1568 жылғы екінші басылымда оны түзеткен. "Шындығында, ғалымдар Дольченің трактаты Вазаридің [1850 жылғы "Өмірлер жинағы"] басылғанға дейін жазылғанын көрсеткен". Ол Пьетро Аретино мен флоренциялық гуманист Джованни Франческо Фабрини арасындағы үш бөлімнен тұратын диалог түрінде жазылған, Аретино венециялық көзқарасты білдіреді. Диалог өнер принциптерін талқылаудан басталып, Рафаэль мен Микеланджело арасындағы салыстыруға, сондай-ақ сол замандағы басқа суретшілердің талқысына өтеді, содан кейін Тицианның өмірбаянымен және оның өнеріне берілген бағамен аяқталады. Кітапта нақты иерархия көрінеді: өзінің ғасырындағы суретшілердің ішінде Тициан ең ұлы, одан кейін әртүрлі және үйлесімді Рафаэль, содан соң кемшіліктері бар Микеланджело. Дольче Тицианның өмірбаянын жазған кезде оны қаншалықты жақсы білгені белгісіз, алайда бұл суретшінің алғаш рет жарияланған өмірбаяны болды. Мәтін авторының тексерген болуы екі күмәнді, өйткені онда тым көп қарапайым қателер бар. Дольче жалпы алғанда Жоғары Ренессанстың жақтасы және манершілдікке сыншыл. Марк Роскилл кітаптың тарихына басқаша көзқарас ұсынады, Дольче 1537-42 жылдары Аретиноның "сыртқы шеңберінің" мүшесі болған, бірақ қарым-қатынас әлсірегеннен кейін бұл аяқталды; осы кезеңде Дольче Аретиноның өнер туралы күшті, бірақ жүйелі емес ой-пікірлерімен танысқан. Вазаридің "Өмірлер жинағы" 1550 жылы жарық көргеннен кейін венециялық зиялы қауым венециялық қарсылыққа мұқтаж болды, сондықтан Дольче, "венециялық гуманистер иерархиясындағы жоғары тұрған біреу" таңдады, сонымен қатар оған қажетті материалдар да берілді. Аретиноның 1556 жылы қайтыс болуынан кейін, жұмыстың мақсаты өзгерді: ол үшін ескерткіш ретінде қызмет ету. Осы кезде диалог түрі қабылданған болуы мүмкін. Дольчедің тәсілі көбінесе Вазариге сүйенеді, оны білуі мүмкін, өйткені Вазари 1541-42 жылдары 13 ай Венецияда болған, ол кезде Дольче Аретиноға ең жақын болды, және Вазаридің сапары Аретиноның ықпалымен жасалды. Вазаридің 1568 жылғы екінші басылымында Тициан туралы қосымша материал "Аретиноны" (сондай-ақ оны елемеуді) пайдаланғанын көрсетеді, сонымен қатар Флоренция елшісінің зерттеулерін де қамтиды. Екі суретші 1566 жылдың мамыр айында Вазаридің қысқа сапарында кездескен болуы мүмкін. Дольченің кітабы 18 ғасырға дейін өнер теориясы бойынша трактат ретінде бағаланды, бірақ соңғы кезде оның өмірбаяны туралы ақпараттары бағалы деп есептеледі. 1735 жылы француз және итальян тілдеріндегі бірлескен басылым жарық көрді, ал 1756 жылы голланд, 1757 жылы неміс және 1770 жылы ағылшын тілдеріне аудармалар жасалды. Роскиллдің кітабына итальян және ағылшын тілдеріндегі "Аретино" кіреді.

Қайғылы оқиғалар

Драматург ретінде ол көптеген трагедиялар жазды: Джокаста (1549 ж., бұл туынды Эврипидтің «Феникиялық әйелдер» пьесасының Р. Винтердің латын тіліне аудармасы арқылы алынған), Тиэсте, Медея, Дидон, Ифигения, Гекюба және Марианна. Осы пьесалардың біріншісі – Джордж Гаскойн мен Фрэнсис Кинвелмерштің «Джокаста» пьесасының ағылшын тіліне бейімделуі 1566 жылы Лондондағы Грейс Инн клубында сахналанды. Оның «Дидон» трагедиясы (1547) Италиядағы ең әсерлі трагедиялардың бірі болды және Пьетро Метастасионың «Тастап кетілген Дидон» (1724) пьесасына жол ашты.

Комедиялар

Ол сондай-ақ көптеген комедиялар жазды, оның ішінде «Il Marito», «Il Ragazzo», «Il Capitano», «La Fabritia» және «Il Ruffiano» кіретін.

Тарих

Оның екі тарихнамасы – Карл V (1561) және Фердинанд I (1566) өмірбаяндары – XVI ғасырда үлкен сәттілікке ие болды.

Трактаттар

Оның "Қымбат тастар туралы трактаты" (Trattato delle gemme, 1565) лапидарлық дәстүрге жатады, Дольче асыл тастардың физикалық қасиеттерін ғана емес, сонымен қатар жұлдыздардың оларға сыйырған күшін талқылайды. Ол Аристотельді, парсы философы Авиценнаны, Аверройды және Ұлы Альберттің "Libri mineralium" еңбегін, басқалармен бірге, өзінің деректері ретінде келтіреді. Бірақ Ронни Х. Терпенингтің сөзіне сүйенсек, ол Камилло Леонардоның "Speculum lapidum" (1502) еңбегін алдыңғы авторды көрсетпестен аударған секілді. Цицеронның "Оратор" (1547) еңбегін аударғаннан басқа, Дольче тіл туралы бірнеше трактат жазды, соның ішінде "Osservationi nella volgar lingua" (1550) еңбегі де бар. Бұл тілдік және грамматикалық зерттеу, онда Дольче Данте, Боккаччо және Ариосто сияқты авторлардың мысалдарын келтіріп, олар туралы пікір білдіреді.

Жоғарғы дәрежелі романстар

Шығармашылық роман жанрында Дольче дәстүрлі материалдарды бірнеше рет өңдеп жазған, оның ішінде «Сакрипанте» (1536), «Палмерлино» (1561), «Прималеоне, Палмерлиноның ұлы» (1562) және өлімнен кейін жарық көрген «Конт Орландоның алғашқы ерліктері» (1572).

Классикалық эпос

Вергилийге көп сіңіріліп, ол Эней туралы эпикалық поэма жазды, «Энея», ол қайтыс болған жылы жарық көрді. Грек немесе латын тілдерін білмейтіндер үшін ол оттава римада «Ахилл мен Энея» атты туындысын жинақтады, Гомердің эпосын Вергилийдің эпосымен біріктірді, бұл туынды 1570 жылы, өлімінен кейін жарияланды. Дегенмен, Еврипид сияқты авторлардың латын аудармаларын пайдаланып (бірақ мойындамай), ол бірнеше грек авторларының шығармаларын итальян тіліне аударды, соның ішінде Ахилл Татийдің «Леукиппе мен Клитофон» (1544), Гомердің «Одиссеясы» («Л’Улиссе», 1573, өлімінен кейін) және Никетас Акоминаттың «Грек императорларының тарихы» (1569, өлімінен кейін). Ол сонымен қатар әртүрлі латын авторларын аударды, кейде еркін, ал кейде, мысалы, Сенеканың он трагедиясын аударғанда, түпнұсқаға адалдықпен келді. Ронни Терпенинг Дольче туралы кітабын былай аяқтады: «Шын мәнінде, сонда да, қазір де, оның барлық кемшіліктерін және сол дәуірдің кемшіліктерін ескере отырып, бұл кез келген әдебиетші үшін лайықты мансап. Оның талмай еңбегі болмаса, итальян әдебиетінің тарихы мен дамуы сөзсіз кедей болар еді. Сонымен қатар, егер басқалар оның жайлы айтқандары дұрыс болса, Дольче де жақсы адам болған, себебі «талмайтын» деген сөзден кейін оны сипаттау үшін ең көп қолданылатын сөздер – «pacifico» және, әрине, «dolce». Осындай шиеленіске толы заманда, бұл қарапайым, бірақ құнды мақтау сөздері». (169-бет)