Кіріспе

Польша ақыны Ян Анджей Морштын (1621–93) – поляк ақыны, жер иеленуші дворян және Польша-Литва одағының шенеунігі. Ол Завихост, Тимбарк және Коваль қалаларының старостасы болды. Сонымен қатар, ол 1647–58 жылдары Сандомирц пантелирі, 1656 жылдан бастап Король хатшысы, 1658–68 жылдары секуляр референдарий, ал 1668 жылдан бастап Король қазынасының орынбасары қызметін атқарды. Польша сарайындағы қызметінен бөлек, Морштын поляк бароккосының көрнекті ақыны және поляк әдебиетіндегі маринизм стилінің белгілі өкілі ретінде танымал. Өмірі бойы ол көп байлық жинады. 1683 жылы ол мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылып, Францияға эмиграцияға мәжбүр болды.

Өмір

Морстин 1621 жылы 24 шілдеде Краков маңындағы Вишнюч қаласында Лелива гербінің бай кальвинист отбасында дүниеге келді. Ол Лейден университетінде оқыды және ағасымен бірге Италия мен Францияға кеңінен саяхат жасады. Польшаға оралғаннан кейін Любомирский магнаттарының қызметінде болды, олар арқылы патша сарайымен байланысты болды. Ол 1648, 1650, 1653, 1658 және 1659 жылдардағы Сеймдерге депутат болып сайланды. Ол Сеймнің дипломатиялық, құқықтық және қаржылық мәселелер жөніндегі көптеген комиссияларында жұмыс істеді. Венгрияға (1653), Швецияға (1655) және Австрияға (1656) дипломатиялық миссияларға қатысты. 1656 жылы Корольдік хатшы, 1658 жылы Корольдік референдумшы, ал 1668 жылы Корольдік қазынашының орынбасары болып тағайындалды. Осы жылдары ол көптеген дипломатиялық миссиялар мен келіссөздерге қатысты; ол Олива шарты бойынша келіссөздер жүргізген миссия құрамында болды (1660). Ол "Ұлы су тасқыны" және Хмельницкий көтерілісіне қатысты. Саясатта ол француздық фракцияны қолдады, 1668 жылғы патша сайлауында француз үміткерін жақтады және Комонвеллдегі француз саясатының белсенді жақтаушысы болды. Ол француз зейнетақысын және азаматтығын қабылдады. Патша Ян III Собеский Франциядан алшақтағанда және Австриямен одақтасқанда, ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды және 1683 жылы Францияға эмиграциялады, онда ол Шатовильян графы атағын алды және өмірінің соңғы жылдарын корольдік хатшы ретінде өткізді. 1686 жылғы Сейм оны барлық лауазымдарынан және атақтарынан айырып, елден қуды. Ян Морстин 1693 жылы 8 қаңтарда Парижде қайтыс болды.

Отбасы

1659 жылы ол шотланд ақсүйек әйелі Хантлидің леди Кэтрин Гордонына (1635–1691) үйленді. Ол Польшаға өзінің үлкен ағасы, Шотландияда туған полковник лорд Генри Гордонмен бірге барды, ол бірнеше жыл бойы Польша патшасына қызмет етті. Лорд Гордон Шотландияға оралып, Стратбогиде қайтыс болды. Екатерина патшайым Мария Луиза де Гонзаганың сарайында күтімші болды. Олардың бір ұлы мен үш қызы болды, олардың барлығы, бір қызы монах болғаннан басқа, Еуропаның жоғары аристократиясына үйленді. Олар кіші қызы Изабелла Морштынова арқылы князь Казимеж Чарторыскидің қайын ата-анасы болды. Чарторыски әулеті арқылы олар: Польша королі Станислав II Августтың (1732–1796) жетінші буын ата-бабалары. Патшаның анасы, ханшайым Констанция Чарторыска, князь Казимеж Чарторыскидің қызы. Бельгия королевасы Матильда д'Удекем д'Акоздың арғы аталары. Түсіндірме: Князь Казимеж Чарторыскидің шөбересі Зофия Чарторыска және оның күйеуі Станислав Костка Замойский князь Леон Сапиеха Коденскидің қайын ата-анасы. Князь Леонның шөптемесі, принцесса Зофия Сапиеха Коденска, королева Матильданың анасының әжесі, ол принцессаның қарындасы Мари Аликс д'Удекем д'Акозбен бірге автокөлік апатында қайтыс болды. Ян Анджей Морштың мен Кэтрин Гордон Хантли королева Матильданың он бірінші буын ата-бабалары болып табылады.

Шығармалары

Ян Анджей Морштын поляк бароккосының көрнекті ақындарының бірі болды. Оның тіліне 16 ғасырғы итальяндық маринизмнің әсем әрі ерекше стилі тән еді. 1668 жылы патша қазынасының орынбасары болар алдында ол көптеген шығармаларын жазған. Морштын жазуды хобби деп есептеді және шығармаларының көп бөлігін қолжазба түрінде таратты, олардың кеңінен жариялануы карьерасына зиян келтіруі мүмкін деп қорқып. Ол сонымен қатар белгілі аудармашы болды (Торквато Тассо, Джанбатиста Марино және Пьер Корнельдің шығармаларын аударған). Оның Корнельдің "Сид" трагедиясын аударуы осы еңбектің поляк тіліне жасалған алғашқы аудармасы болды және бүгінгі күнге дейін стандартты поляк нұсқасы болып табылады. 1660 жылы ол Сейм реформасы жөніндегі ұсыныстың авторларының бірі болды.