Кіріспе

Британ армиясының генералы (1891–1959)

Генерал сэр Кеннет Артур Ноэль Андерсон (25 желтоқсан 1891 – 29 сәуір 1959) – екі дүниежүзілік соғыста да қызмет еткен британ армиясының жоғары шенді офицері. Ол көбінесе «Торч» операциясы кезінде британдық Бірінші армиясының қолбасшысы ретінде танымал, бұл Солтүстік Африкаға одақтастардың шабуылы және одан кейінгі Тунис науқаны болды, ол шамамен 250 000 ось державаларының әскерін тұтқындаумен аяқталды. Сырттай тартымды емес мінезді болғандықтан, ол жоғары лауазымдағы адамдардың да, жұртшылықтың да құрметіне ерекше ұмтылмады. Оның американдық бастығы, генерал Дуайт Эйзенхауэр, оның «кейде тікелей, тіпті бейшаралыққа дейін баратын» екенін жазды. Осының салдарынан ол көптеген замандастарына қарағанда кем танымал. Алайда Ричард Мидтің сөзіне сүйенсек, «ол сыншылары айтқаннан гөрі қиын науқанды тиімді басқарды, бірақ 1944 жылы жоғарғы қолбасшы үшін ерекше қабілетсіздік жеткіліксіз болды».

Жастық шағы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс

Кеннет Артур Ноэль Андерсон 1891 жылдың 25 желтоқсанында Британдық Үндістандағы Мадрас қаласында, шотландтық теміржол инженері Артур Роберт Андерсон мен Шарлотта Гертруда Изабелла Даффи Фрейзердің ұлы болып дүниеге келді. Ол Англияға жіберілді, онда 1911 жылдың 19 қыркүйегінде Британ армиясының желілік жаяу әскер полкі – Сифорт Хайлендерс полкінде екінші лейтенант болып тағайындалғанға дейін Чартерхаус мектебінде және Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжінде білім алды. Ол Британдық Үндістандағы 1-ші батальонға қосылды және 1913 жылдың 29 қарашасында лейтенант болып тағайындалды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол әлі де Үндістанда болды. Андерсонның батальоны Арчибальд Ричидің басшылығымен Батыс майданға жіберілді, келесі айдың соңында 7-ші (Мейрут) дивизиясының Дехра Дун бригадасының құрамында келді. Ол 1915 жылдың 10 сәуірінде капитандық шеніне көтерілді, ал 1915 жылдың 1 қазанында капитан болды. 1915 жылдың 24 желтоқсаны мен 1916 жылдың 3 шілдесі аралығында ол 34-ші дивизияның 102-ші (Тайнсайд шотланд) бригадасының құрамында қызмет ететін Китченер армиясының бөлімшесі – Нортумберленд фюзилерлерінің 23-ші (қызметтік) батальонының адъютанты болды. Ол жауынгерлік ерлігі үшін Әскери крестпен (MC) марапатталды және Сомма шайқасының алғашқы күні, 1916 жылдың 1 шілдесінде жарақат алды. Сол күні батальон 19 офицері бар 629 адамнан құралған қаза тапқандардың арасында болды. Оның Әскери крестіне берілген мақтау қағазында былай делінген: Ол алған жарақаттарынан айығу үшін он сегіз ай уақыт жұмсады, содан кейін Палестинадағы 1-ші батальонға, Сифортсқа қайта оралып, жеңіске жеткенін тойлады. 1918 жылдың 12 мамырында майор шеніне тағайындалды, ал 1919 жылдың шілдесінде капитан шеніне қайта оралды. 1918 жылдың 12 ақпанында Андерсон Кэтлин Лорна Мэй Гэмблге (1894–1983) үйленді, ол сэр Реджинальд Артур Гэмбл мен оның әйелі Дженнидің жалғыз қызы еді. Оның ағасы – Капитан Ральф Доминик Гэмбл, Колдстрим гвардиясының офицері. Олардың екі баласы болды: 1927 жылы туған Майкл Иэн Андерсон және бір қызы. Осы қызметтік міндетін орындағанда майор шеніне көтерілді. 1927 жылдан 1928 жылға дейін Кветтадағы Штаб колледжінде оқыды, бірақ онда үлкен жетістікке қол жеткізбеді. Оның сол жылығы студенттерінің арасында Фредерик Морган, Дэвид Кован, Джеффри Брюс, Гарольд Бриггс және Австралия армиясының Рональд Хопкинс сияқты жоғары шенді офицерлерге айналғандар болды. Олардан бұрын Уильям Слим мен Джеймс Стил, ал кейін Дуглас Грейси, Джон Кроккер, Генри Дэвис, Колин Габбинс, австралиялық Джордж Вази және Канада армиясының Э. Л. М. Бернс болды. Андерсон Кветтадан бітіргеннен кейін Территориялық армияның (TA) құрамындағы 50-ші (Нортумбрия) дивизиясында 2-дәрежелі бас штаб офицері (GSO2) болды. 1930 жылы Андерсон подполковник болып тағайындалды және 1930 жылдың 2 маусымында Солтүстік-Батыс шекарасындағы Сифортс 2-ші батальонының командирі болды. Ол Шотландияға толық полковник ретінде оралғаннан кейін 152-ші (Сифорт және Камерон) жаяу әскер бригадасын басқарды. 1936 жылдың наурыз айында полковник ретінде Үндістанда штабтық жұмысқа (GSO1) тағайындалды және 1938 жылдың қаңтарында 4-ші жаяу әскер дивизиясының бөлігі, 11-ші жаяу әскер бригадасының командирі болды. Ол Франциядағы 1-ші жаяу әскер дивизиясының бас қолбасшысы болды. 1940 жылдың 17 маусымында генерал-майор шеніне көтерілді (алғашқы шені 1938 жылдың 26 шілдесімен есептелді). Дивизияға Линкольншир жағалауын неміс шабуылынан қорғау міндеті жүктелді және ол I корпустың басшылығымен қызмет етті. Генерал-лейтенант сэр Гарольд Александр Францияда 1-ші дивизияға басшылық етті және Андерсонмен кейін кездесті, ол Солтүстік командалық астында қызмет етті. 11 шілдеде ол Бат орденінің серігі аталды, ал 1940 жылдың 26 шілдесінде Франция мен Бельгиядағы қызметі үшін мақтау қағазында аталды. 1941 жылдың 18 мамырында Андерсон дивизияны генерал-майор Эдвин Морриске тапсырды және генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, VIII корпусына басшылық етті, ол II корпусына басшылық етуге дейін желтоқсанға дейін басшылық етті. II корпустағы қызметі ұзаққа созылмады, бірақ 1942 жылдың сәуірінде генерал-лейтенант Джеймс Стилдің орнын басып, Шығыс командасының бас қолбасшысы (GOC-in-C) болды. 19 мамырда оның генерал-лейтенант шені уақытша болды. Үлкен құралымдарға басшылық ету тәжірибесі болмағанмен, 1942 жылдың тамызында Андерсонға Бірінші армияның басшылығы берілді, ол бүйрек ауруына шалдыққан және армияның жоспарланған "Факел" операциясына қатысуға лайық емес генерал-лейтенант Эдмонд Шрайберді алмастырды. Бірінші таңдау генерал-лейтенант сэр Гарольд Александр болды, бірақ ол бірден генерал сэр Клод Окинлекты Каирдегі Жерорта теңізі командасының бас қолбасшысы (C-in-C) ретінде алмастыруға тағайындалды, ал оның орнына келген генерал-лейтенант Бернард Монтгомери, Лейтенант генерал Уильям Готтың қайтысынан кейін Британдық 8-ші армиясына басшылық етуге жіберілді. Сөйтіп, Андерсон бір апта ішінде төртінші командир атанды. Жаңа тағайындалғандықтан, Андерсонның бригададан жоғары деңгейде басқару тәжірибесі болмауына қарамастан, мұндай маңызды міндетті алуы өте таңғажайып болды. Бұл соғыстың осы кезеңінде жеткілікті тәжірибелі жоғары шенді командирлердің жетіспеуінен болғандықтарын көрсетеді. Бұл пікірді сол кездегі Империялық бас штабтың бастығы (CIGS), генерал сэр Алан Брук, Францияда Андерсоннің корпустық командирі болған екі жыл бұрын айтқан. Ол 1941 жылдың қазан айындағы күнделігіне былай деп жазған: "Армия және корпус командирлерінің нашарлығы өте өкінішті, біразын алмастыру керек, бірақ олардан жақсысын табу мүмкін емес." Бұған қарамастан, Брук Андерсон туралы өте жақсы пікірде болды, бірақ бұл пікір уақыт өте келе төмендеді.

Солтүстік Африка

1942 жылдың қараша айының басында болған "Шапалақ" десантынан кейін, оның әскерлері мен жабдықтарының көп бөлігі әлі келмегенімен, Андерсон Алжирден Туниске жылдам ілгерілеуге мүдделі болды. Оның күштері, сол кезде дивизия деңгейіне де жетпейтін, 1942 жылдың соңында Туниске шабуыл жасады, бірақ Остің күштері жиналмас бұрын және қарсы шабуылға көшпес бұрын бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Оның күштерінің бір бөлігі Туниске жақынға жеткенімен, кейін кері қайтарылды. Одақтас күштердің саны артқан сайын, олар арасында үйлесімсіздік байқалды. 1943 жылдың қаңтар айының соңында Жерорта теңізіндегі операциялар театрындағы (ЖТО) американдық жоғары бас қолбасшы генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр француздарды жаңа XIX корпусты Бірінші армияның бағынысына беруге көндірді және Андерсонға АҚШ II корпусының (генерал-майор Ллойд Фредендалл басқаратын) басқаруына "американдық әскерлерді жұмыспен қамту" жауапкершілігін берді. Әскери күштердің фронт бойына таралуы және байланыс құралдарының нашарлығы бақылауды қиын етісті (Андерсон корпустың командирлерімен сөйлесу үшін төрт күнде шамамен шақырым жол жүргенін хабарлады). Андерсон мен Фредендалл қолдарындағы күштерді тиімді үйлестіре алмады. Кейіннен олардың қол астындағылары өзара қайшы бұйрықтарды алып, қай генералға бағыну керектігін білмейді (Андерсонға ме Фредендаллға) деп шатасқандарын еске түсірді. Фредендалл Тунистің орталық бөлігін қорғаған, жабдығы нашар француздық XIX корпусынан жауапкершілікті мойындамағанда, олардың қолдау сұрауын қабылдамады, соның салдарынан Андерсон бұл сұраныш орындалмауына жол берді. Андерсон Фредендаллдың алғашқы шабуылдан кейін күштерін қайта топтастыру үшін қорғанысқа шегіну туралы өтінішін қабылдамағаны үшін де сынға ұшырады, бұл неміс танктерінің оңтүстіктегі американдық позициялардың көп бөлігін басып алуына мүмкіндік берді. Оның американдық бағыныстысы генерал-майор Эрнест Н. Хармон (кейін Уордты АҚШ 1-ші бронетанкті дивизиясының командирі ретінде алмастырды) және генерал-майор Джордж С. Паттон (қайсысы Фредендаллды АҚШ II корпусының басшысы ретінде қысқа мерзімге алмастырды) Андерсонның ұрыста үлкен күштерді басқару қабілетіне күмән келтірді. Генерал-майор Хармон Алжир шекарасындағы Тала қаласында болды, ол британдық Никфорстың табанды қарсылығын көрді, олар Кассерин асуына апаратын маңызды жолды Роммельдің қолбасшылығындағы 10-танкілік дивизияның қысымына қарсы ұстады. Андерсон өз позициясын сақтап, генерал-лейтенант Чарльз Оллфридің басшылығымен V корпустың Оксенкопф операциясы кезінде соңғы Остің шабуылын тоқтатқаннан кейін жақсы нәтижелер көрсетті. 1943 жылдың мамыр айында ол одақтас күштердің жеңіске жеткенімен және 125 000 неміс әскерінен тұратын Остің күштерінің толықтай капитуляциясын қолға алғаннан кейін өзінің позициясын одан әрі нығайтты. Оның жоғары тұрған офицері генерал Эйзенхауэр Андерсонды іс-әрекетінде байқағаннан кейін "ол жазба сөзді оқып, қағазды жарып жібергендей зерттейді" деп мәлімдеді, бірақ кейіннен оның туралы "қажырлы шотланд, борышына адал және мүлдем өзімшіл" деп жазды. Адал және ашық, ол тікелей сөйлейтін, кейде тіпті әдепсіздікке дейін, және бұл қасиет, қызықтысы, оны америкалықтарға қарағанда британдық әріптестерімен көбірек қақтығысқа түсірді. Бірақ оның қиындығы ұялушылықта еді. Ол көпшілікке танымал емес еді, бірақ мен оның жанкешті жүрегіне құрмет етемін. Тіпті оның ең қатал сыншыларына да Тунистегі жеңісін жоққа шығару қиынға соғады. Солтүстік Африкада Бірінші армияның қолбасшысы ретінде қызмет еткені үшін ол марапатын 1943 жылдың 18 маусымында алды. Бірінші армия таратылғаннан кейін шілдеде Тунистен Ұлыбританияға оралғаннан кейін Андерсонға бастапқыда Нормандияға қарсы одақтас шабуылға дайындық кезінде Британдық Екінші армияның басшылығы берілді. Екінші армия сол кезде генерал сэр Бернард Пейджет басқарған 21-ші ағылшын-канад армия тобының құрамына кіретін болды. Андерсонның генерал-лейтенант шені шілдеде расталды, ал тамызда Бат орденінің кавалері-командоры (KCB) атағын алды. Алайда, Александр мен Монтгомеридің (ол 1943 жылдың наурызында Александрға "Андерсонның кез-келген армияны басқаруға мүлдем жарамсыз екендігі айдан анық" деп жазған және кейіннен оны "жақсы жай аспазшы" деп сипаттаған) сын-пікірлері күш алды. 1944 жылдың қаңтар айының соңында Монтгомери Италияда соғысып, Паджеттен 21-ші армия тобының басшылығын алғаннан кейін, Андерсонның орнын Монтгомеридің жақтасы, әлдеқайда жас генерал-лейтенант Майлз Демпси алмастырды. Брук мұны 18 қаңтардағы күнделігінде былай сипаттады: Андерсонге бұрынғы Бірінші армияны басқарғаннан шамамен жиырма ай бұрынғы лауазымына – Шығыс армиясының басшылығы қайта берілді, бұл көптеген адамдар тарапынан төмендеу ретінде қарастырылды. Оның жауынгер командирі ретіндегі мансабы аяқталды және оның соңғы әскери лауазымы Шығыс Африка армиясының бас қолбасшысы болды.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін ол әскери бас қолбасшы және Гибралтар губернаторы болды, оның ең маңызды жетістіктері – нашар тұрғын үй жағдайларын жақсарту үшін жаңа үйлер салу және Заң шығару кеңесін құрған конституциялық өзгерістер. Ол 1949 жылдың шілдесінде толық генерал шеніне көтерілді, сондай-ақ Ыстық Әулие Иоанн орденінің рыцары атанды және 1952 жылдың маусымында зейнетке шығып, негізінен Францияның оңтүстігінде тұрды. Оның соңғы жылдары қасіретпен толды: оның жалғыз ұлы Майкл, Сифорт Хайлендер полкінде лейтенант, 1949 жылдың 12 қарашасында Малайяда 22 жасында қаза тапты, ал оның қызы да ұзақ аурудан кейін көз жұмды. Андерсоннің өзі 1959 жылдың 29 сәуірінде Гибралтарда 67 жасында пневмониядан қайтыс болды. Грегори Блэкслендтің сөзінше, оның өлімі "көп қылық қозғаған жоқ. Ол атақ-даңқ үшін бәсекеде табиғаттың жеңілгендерінің бірі болды".