Кіріспе
Доминго де Сото, О. П. (1494 – 15 қараша 1560 ж.) – испандық доминикандық діни қызметкер және схоластикалық теолог. Ол Сеговияда (Испания) туып, Саламанкада (Испания) 66 жасында қайтыс болды. Халықаралық құқықтың негізін қалаушылардың бірі және испандық томистік философиялық-теологиялық мектеп – Саламанка мектебінің құрылуымен танымал. Сондай-ақ, механикалық физикаға қосқан үлесімен де белгілі: оның 1551 жылы жарық көрген "Physicorum Aristotelis quaestiones" кітабында баяндалған механика жөніндегі еңбектері Галилео мен Исаак Ньютонның зерттеулеріне негіз болды.
Domingo de Soto, O. P. (1494 – 15 November 1560) was a Spanish Dominican priest and Scholastic theologian born in Segovia (Spain), and died in Salamanca (Spain), at the age of 66. He is best known as one of the founders of international law and of the Spanish Thomistic philosophical and theological movement known as the School of Salamanca. He is also known for his contributions to mechanical physics: His works on mechanics, which he presented in his book "Physicorum Aristotelis quaestiones", in 1551, served as the basis for Galileo's and Isaac Newton studies.
Өмірбаян
Де Сото 1494 жылы Сеговияда дүниеге келді. Ол Алькала және Париж университеттерінде философия мен теологияны оқыды және 1520 жылы Алькалада философия кафедрасын иеленді. Сото кенеттен осы лауазымнан бас тартып, Монсеррат аббаттығына бағыт алды, бенедиктиндер қатарына қосылуға ниеттенді, бірақ оның орнына доминикандықтарға жол сілтеді, 1524 жылы Сан-Пабло-де-Бургостағы олардың қауымына кірді және 1525 жылы Сеговиядағы оқу орнында диалектикадан сабақ берді. 1532 жылы Саламанкадағы доминикандық кафедрасына тағайындалып, 1552 жылы Мельхор Каноның орнын басты. Университеттегі алғашқы күндерінен бастап Сото жаңа философиялық бағытқа қарсы күресіп, Аристотельдің идеяларын жаңғыртуға ұмтылды. Саламанкада ол Франсиско де Виториямен және Каномен бірлесіп әдістемелік реформалар жасады және позитивтік немесе фундаментальды теологияның қалыптасуына үлес қосты. Император Карл V оны Тридент соборіна императорлық теолог ретінде жіберді, онда Сото білімі мен діншілігімен көзге түсті (1545–1547). Ол соборды протестанттармен келісімге келуден аулақ салып, түпкі күнә, тағдыр, ақталу, Киелі кітаптардың каноны және Вульгатаның беделі сияқты маңызды мәселелерде дәстүрді қорғаған негізгі жақтаушылардың бірі болды. 1547 жылы собор жұмысы тоқталғанда Сото Карл V-нің мойындаушысы және рухани кеңесшісі болып тағайындалды, бұл лауазымды екі жыл бойы атқарды. Сотоның еңбегіне риза болған Карл оған Сеговия епископының лауазымын ұсынды. Сото бұл құрметтен бас тартып, 1550 жылы Саламанкаға оқытуға оралды. Сол жылы ол Вальядолиде Жаңа дүниедегі жергілікті халықтарға қатысты өткен пікірсайысқа қатысып, доминикандық әріптестерімен бірге үндістер құлдыққа лайық төмен тұрған халық екенін түбегейлі жоққа шығарды. Бұл дауда Сотоның басты қарсыласы император Карл V-нің капелланы және ресми жазбагері Хуан Хинес де Сепульведа болды. Сепульведаның Сото мен басқа доминикандықтардан жеңілуі Жаңа дүниедегі жергілікті халықтардың құқықтарын қорғайтын заңдардың қабылдануына әкелді. Сото «Суммула» (1529) логика туралы нұсқаулық, «De natura et gratia» (1547) протестанттық құтқару туралы діни-философиялық еңбек, Аристотельге (1543 және 1545), Римдіктерге жолданған Пауыл хаты (1550) және Питер Ломбардтың «Сензенциялары» (1557) бойынша түсіндірмелер сияқты маңызды философиялық және теологиялық еңбектер жазды. Ол саяси және құқықтық теорияны дамытуға үлкен үлес қосты, әсіресе «De iustitia et iure» (1553) еңбегінде заңдарды бағалау механизмі ретінде ақылдың тәртібін (rationis ordinatio) ұсынды. Ол халықаралық құқық (jus gentium) моральдық немесе табиғи құқық емес, жекелеген қоғамдардың құқығының (кейіннен оң құқық деп аталды) бір бөлігі деген пікірде болды. Саламанка мектебінің этикалық мәселелерге құштарлығына және теологияны табиғи құқыққа негізделген христиандық моральдық тәртіп құру үшін пайдалану керек деген сеніміне сай, Сото кедейлік мәселесіне де назар аударды, «Deliberatio in causa pauperum» (1545) маңызды зерттеуін жасады және Саламанкадағы кедей студенттерді тамақтандыру мен орналастырудың жолдарын ойлап тапты. Витория мен Кано сияқты испан доминикандықтарының Сотосы XVI ғасырда Рим католицизмін жаңғыртуға үлкен үлес қосты, теологиялық білімді күшейтіп, кеңейтіп, схоластикалық дәстүрмен (әсіресе томизммен) байланысты болу қажеттігін атап өтіп, әлеуметтік әділдікті белсенді түрде іздеді. Сото 15 қарашада 1560 жылы Саламанкада қайтыс болды.
Үлескерлік
Де Сотоның назары пайдақорлықтың түсініксіз моральдық нормаларынан туындаған күрделілікке аударды. Ол саудагерлердің шіркеу басшыларының қайшы талаптарын қанағаттандыру үшін күрделі схемалар ойлап тапқанына шағымданады. Оның ұстанымын доминикандық өкілдігі мен тарихи контекст аясында қарастыру керек. Де Сото орта ғасырларда ақшаның өнімсіздігі және осы өнімсіздікті ескере отырып, табиғи құқықтың талаптары туралы белсенді пікірталасқа қатысты. Оның пайызға қатысты ұстанымын Лангхолм түсіндіреді. Вудс және Д'Эмик Де Сотоның пайдақорлыққа деген көзқарасын әртүрліше сипаттайды. Д'Эмик хабарлайды, Де Сото қарыз алушыдан қарыз берушіге алғыс ретінде берілген ерікті үлестерді қабылдауға болатынын, бірақ қарыз берушінің қарыз алушыға қысым көрсетуіне қатаң тыйым салынғанын айтқан. Ол сондай-ақ, Де Сотоның несие берушілерге мұндай үлестерге үміттенуге рұқсат берілгенін, бірақ қаржылық пайданың жалғыз мақсатын "ақыл-оймен пайда табу" деп қарастырып, оны моральдық емес деп санағанын мәлімдейді. Ал Вудс, Де Сотоның Мәсіхтің пайдақорлықты күнә деп жарияламағанына және оның пайызбен қарыз берумен ешқандай қатысы болмағанына сенгенін хабарлайды.
Механика
1551 жылы Доминго де Сото еркін түсу кезінде дененің біркелкі үдеуге ие екенін алғаш айтты. Физикадағы бұл маңызды түсінік Галилей мен Ньютонның гравитация заңдарын зерттеуі үшін өте қажет болды. 20 ғасырда Пьер Дюгем оның динамика саласындағы маңызды жетістіктерін атап өтті және оның еңбегін қазіргі механиканың алға басушысы деп қарады.
Заң
1556 жылы Сото «Әділет және заң» (De Justitia and Jure) атты заң туралы трактат жариялады, ол жалпы құқық теориясының, әсіресе халықаралық құқықтың негізгі мәтіні саналады. Франсиско де Виторияның шәкірті болған Сото, жаңа дүниедегі испан жаулап алуларын заманауи көзқараспен қарастыруға көмектесті, соның арқасында адам құқықтарының, оның ішінде американдықтардың жеке меншік құқығының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Сото, сонымен қатар, императорлық және қалалық биліктердің кедейлерге көмек көрсетуге қол жеткізуді шектеу саясатына қарсы, заңмен қорғалған кедейлердің құқықтарын қорғауымен де әйгілі.