Кіріспе

Камбоджи немесе Камбодхи – Карнатик музыкасының танымал рагасы. Ол 28-ші Мелакарта – Харикамбходжиден туындаған рага ретінде жіктеледі және 7-ші ғасырдан бері қолданылып келеді.

Орта ғасырлар

Көне үнді музыкалық дәстүрлерінде Рага немесе Рагини деп аталатын Камбходжи туралы көптеген сілтемелер бар. Нараданың «Сангита Макаранда» (б.з. 7-8 ғасырлар) рагаларды сегіз топқа жіктеп, әр топқа үш рагини енгізеді. Осы жіктеу схемасында Нарада Камбходжи рагасын Шри раганың бір түрі ретінде қабылдайды, ол оның жіктеу схемасының бірінші кіші тобы. «Свара Мела Каланидхи» (1550 ж.) кітабының авторы Рамадития 20 мела қабылдап, олардың арасында 64 жана раганы орналастырады. Осы жіктеу схемасында жиырмасыншы мела – Камбходжи, оның астында Камбходжи сияқты жана рагалар келеді. Пундракивитталаның «Рагамаласы» рагаларды алты бөлімге жіктейді, әр топта бірнеше рагинилер мен олардың жұбайлары және ұлдары деп есептелетін рагалар болады. Осылайша, рагини Камбходжи рага Нат Нараянаның көптеген жұбайларының бірі деп саналады. Нараданың (1525-50 ж.) жазған «Чатраваришах. Шат Рага Нирупанам» он негізгі раганы тізімдейді және Камбходжиді Рага Ната Нараяна деп аталатын жетінші раганың жұбайы ретінде қабылдайды. Венкатамахин (Венкатешвара Дикшит деп те аталады, шамамен 1660 ж.) жазған «Чатурданди Пракашика» 19 мела қабылдап, Камбходжи, Кедарагула және Нараянагула рагаларын мела Камбходжидің Жанья рагалары ретінде тізімдейді. Сангит Ачарья Бхава Бхатаның «Анупа Сангит Ратнакар» кітабында 20 рага негізгі рагалар ретінде тізімделген. Оның үшінші рагасы, Кедар Рага деп аталатыны, оннан астам рагинилерді қамтиды, олардың жетіншісі – белгілі Камбходжи. Танжор билеушісі Раджа Туладжи (1763-87 ж.) музыка ғылымы туралы «Сангит Сарамритоддар» атты танымал кітап жазған. Раджа Туладжи 21 жаңакмела қабылдап, Камбходжи мен Ядукул Камбходжиді өзінің жіктеу схемасы бойынша сегізінші жаңак меланың жана рагалары ретінде енгізеді.

Матанганың Камбходжи рагасына қатысты көне нұсқауы

Жоғарыдағы сілтемелердің көпшілігі салыстырмалы түрде жаңа, бірақ бұл Камбходжи рагасының да жақында пайда болғандығын білдірмейді. Бұл раганың Тхаккеси деп аталуы ежелгі тамилдік дастаны – «Силаппатикарамда» кездеседі, ол қасиетті мәтінде камбоджи деп аталады. Сангит Ачарья Матанга Мунидің (500-700 жж.) жазған «Брихаддеси» еңбегі «Натьяшастрадан» (б.з.д. II ғасыр) және «Сангита Макарандан» (VII-VIII ғасырлар) арасындағы ең маңызды туынды болып табылады. Санаулы Матанга, Оңтүстік Үндістаннан шыққан болуы мүмкін. Бұл «Брихаддеси» еңбегінің жазылу мерзімі V-VII ғасырлар аралығында, бірақ, өкінішке орай, толыққанды емес. Оның бір бөлігі жол бойында жоғалған болуы мүмкін. Матанганың «Брихаддеси» рагаларды бүгінгі түсінігімізде сипаттаған алғашқы маңызды және қолжетімді мәтін. Сангит Ачарья Матанга бізге «классикалық әуен (рага) төрттен кем нотадан құралмайды. Бірақ Сабара, Пулинда, Камбоджа, Ванга, Кирата, Вахлика, Андхра, Дравида және Ваначра (орманды мекендейтін) тайпаларының әуендері төрт сварадан немесе нотадан тұратын ерекшелік жағдай болып табылады».

Жынысқа қарай жіктеу

Сангита Макаранда рагаларды жынысына қарай жіктейді, яғни ер рагалары, әйел рагалары (яғни рагинилер) және орташа рагалар. Нараданың айтуынша, ер рагалары Раудра (ашу), Вира (батылдық) және Бхаянака (қорқыныш) сезімдерін көрсетеді; әйел рагалары Шрингара (романтикалық және эротикалық), Хасия (құлықты) және Каруна (қасірет) сезімдерін бейнелейді; ал орташа рагалар Вибхатса (құрылыс), Адбхута (таңғажайып) және Шанта (тыныштық) сезімдерін көрсетеді. Әр рага негізінен осы тоғыз расаның немесе сезімдердің бірімен ерекшеленеді, бірақ орындаушы басқа да эмоцияларды аздау дәрежеде жеткізе алады. Раганың ноталары бір ғана идеяны немесе сезімді қаншалықты нақты бейнелесе, раганың әсері соншалықты күшті болады. Камбходжи рагасы әйел рагасы (яғни рагини) ретінде жіктелгендіктен, бұл рага Шрингара (романтикалық және эротикалық), Хасия (құлықты) және Каруна (қайғы) сезімдерін жеткізуге ерекше қолайлы.