Кіріспе

Дхрупад – Үндістан субконтинентіндегі хиндустани классикалық музыкасының ежелгі жанры. Бұл хиндустани классикалық музыкасымен байланысты негізгі вокалдық стильдердің ең ерте сақталған түрі, Пуштимарг Сампрадаясының Хавели Сангиті және Оңтүстік Үндістанның карнатик дәстүрімен байланысты. Дхрупад сөзі санскриттен шыққан, «дхрува» (дхрув, өзгермейтін, тұрақты) және «пада» (пад, өлең) деген сөздерден құралған. Дхрупадтың тамыры тереңде жатыр. Ол индуистік санскрит мәтіні «Натьяшастрада» (б.з.д. шамамен 200 – 200 жылдар) және басқа да ежелгі және орта ғасырлық санскрит мәтіндерінде, мысалы, «Бхагавата Пурананың» 10-кітабының 33-тарауында (шамамен 800–1000 жылдар) талқыланады, онда музыка теориясы және Кришнаға арналған діни әндер жинақталған. Дхрупад – рухани, батырлық, ойлы, ізгілік пен моральдық білімді қамтитын, немесе ән мен музыканың салтанатты үйлесімі. Тақырыптары діни және рухани (көбінесе индуистік құдайларды мадақтаудан), патшалық мақтаулар, музыкатану және романтиканы қамтиды. Дхрупадта кем дегенде төрт шумақ болады, олар – Стайи (немесе Астайи), Антара, Санчари және Абхога. Стайи бөлігі орта октаваның бірінші тетрахорды мен төменгі октава ноталарын пайдаланатын мелодияны құрайды. Антара бөлімі орта октаваның екінші тетрахорды мен жоғары октава ноталарын қолданады. Санчари бөлімі – даму сатысы, ол бұрын орындалған Стайи және Антара бөліктерін толықтырады және барлық үш октава ноталарын қолданатын мелодиялық материалды пайдаланады. Абхога – тыңдаушыны Стайидің таныс басым нүктесіне қайтаратын қорытынды бөлім, бірақ ырғақты өзгерістермен, төмендеу ноталарымен (жұмсақ қоштасу сияқты), идеалды математикалық үлестермен, мысалы, дагун (жартысы), тигун (үштен бірі) немесе чаугун (төрттен бірі). Кейде бесінші шумақ – Бхога қосылады. Көбінесе философиялық немесе Бхакти (құдайға немесе құдайға деген эмоционалдық берілу) тақырыптарымен байланысты болса да, кейбір Дхрупадтар патшаларды мақтау үшін жазылған. Дхрупад дәстүрі Брадж (Матура) қасиеттілері Свами Харидас, Сурдас, Говинд Свами, Хавели Сангитінің Ашт Сакхасы және одан кейін Тансен мен Байжу Бавараға дейін сақталған. Егер Дхрупад композициясы Бхагаван Шри Вишнуға немесе оның адами кейпіне негізделген болса, ол Вишнупад деп аталады.

Тарих

Дхрупад өзінің атауын Натьяшастрада айтылған дхрувапададан алған болады. Бұл – бүкіл Үндістан субконтинентінде кездесетін классикалық музыканың негізгі түрлерінің бірі. Сөз «дхрува» сөзінен шыққан, ол «қозғалмайтын» және «тұрақты» деген мағынаны білдіреді. Ол – рухани, ерлік, ойлы, ізгі, моральдық білімді сіңіретін немесе ән-музыканың салтанатты түрі. 1294 жылы жазылған Шри Шрибаттаның «Югала Шатака» еңбегінде Дхрупад сөздері кездеседі. «Дхрупад» деп аталатын музыкалық жанр туралы ең алғашқы мәлімет Әбу Фазлдың «Айн и Акбари» (1593) кітабында келтірілген. Кейінгі зерттеулерде материалдың көп бөлігі Гвалиорлық Ман Сингх Томардың (1486–1516) сарайындағы музыканттарға тиесілі екені айтылады. Мұғол сарайының осы жазбаларында Дхрупад салыстырмалы түрде жаңа музыкалық форма ретінде бейнеленген; Саньялдың сөзінше, көптеген дереккөздер Дхрупадтың шығу тегі Ман Сингх Томардың сарайымен байланысты екеніне келіседі. Рави Шанкар бұл форманың XV ғасырда прабхандадан дамып, оны ығыстырғанын айтады. XVI ғасырдың бактышы-әулиесі, музыкант-ақын Свами Харидас (Нимбарка Сампрадаясында да) Кришнаға арналған әндерімен танымал Дхрупад орындаушысы болған. Ол Мұғол сарайының музыкасына айналды, ал Свами Харидастың шәкірті Тансен Дхрупад шығармаларымен қатар басқа да туындыларымен белгілі болды. Дхрупад – ежелгі музыка, одан «Хиял» деп аталатын тағы бір музыкалық жанр пайда болды. Дхрупад – салтанатты, рухты көтеріп, ерлікке шақыратын, таза және рухани музыка. Хиял әсемдемелі ноталарды қосады, ол қысқа, көңіл күйге байланысты және мерекелік болады. Дхрупад билеудің ежелгі дәстүрін доктор Пуру Дадхич қазіргі заманда қайта жаңғыртты. Д. Дадхич – Үндістанның «Катхак» бишісі, ол «Дхрупадты» ресми «Катхак» сахнасына шығарып, осы композицияны 28 матрда ұсынады.

Табиғаты мен тәжірибесі

Дхрупад қазіргі таңдағыдай бір әнші немесе бірнеше әншілердің үйлесімде пахавадж ырғағымен орындалатын музыкасы болып табылады, табала емес. Әншіге әдетте екі танпура сүйемелдейді, музыканттар әншінің артында жақын орналасса, перкуссионист оның оң жағында отырады. Дәстүрлі түрде дхрупадта негізгі аспап – рудра вена болған, бірақ сурбахар мен сурсингер де бұл музыкада ұзақ жылдар бойы қолданылып келген. Дхрупадта қолданылатын кез келген аспаптың терең бас регистрі мен ұзақ дыбыс беру қабілеті болуы тиіс. Барлық үнді классикалық музыкасы сияқты, дхрупад модальды және монофониялық, бір ғана мелодиялық желісі бар және аккордтық тізбегі жоқ. Әр рагтың модальдық құрылымы бар, микротонды әшекейлер (гамак) көптеп кездеседі. Мәтінге толық импровизацияланған бөлім – алап кіріспе ретінде келеді. Дхрупадтағы алап, көбінесе ведалық мантралар мен биджакшарлардан алынған, қайталама, белгілі бір үлгіде орындалады: а ре не на, те те ре не на, ри ре ре не на, те не тум не (соңғы топ ұзақ фразаның соңында қолданылады). Бұл буындар әртүрлі комбинацияларда және ауыстыруларда кеңінен қолданылады. Дхрупад стильдерінде ұзақ, күрделі алаптар болады, олардың баяу және салмақты мелодиялық дамуы біртіндеп ырғақты күшейтуге әкеледі. Дхрупад әнінің көптеген стильдерінде ол бір сағатқа дейін созылуы мүмкін, шартты түрде алап (өлшемсіз), джор (тұрақты ырғақпен) және джала (жеделдетілген тартылу) немесе номтомға (буындар өте жылдам ырғақпен оқылатын бөлімге) бөлінеді. Содан кейін композиция ырғақты сүйемелдеумен орындалады: төрт шумақ ретімен стайи, антара, санчари және абхог деп аталады. Композициялар тивра (7 соққы), сул (10 соққы) және чау (12 соққы) өлшемдерінде (тала) жазылған. 10 соққыға қойылған композиция джап таладағы садра деп, ал 14 соққыға қойылған композиция дхамар деп аталады. Соңғысы Холи көктем фестивалымен байланыстырылған жеңіл музыкалық форма ретінде қарастырылады. Концерттік орындаумен қатар, дхрупадты ғибадатханаларда орындау дәстүрі де сақталған, бірақ оның жазбалары өте аз. Ол концерттік дхрупадтан мүлдем өзгеше: алап өте аз немесе жоққа шығарылады; классикалық орындауларда қолданылмайтын қоңыраулар мен манжеттер сияқты перкуссиялық аспаптар қолданылады, ал қолданылатын барабан мридангамға ұқсас, кішкентай және көне мрданг болып табылады.

Гхараналар мен стиль

Классикалық дхрупада төрт негізгі стильдік нұсқасы (вани немесе банис) бар деп айтылады – Гаури (Гаухар), Хандар, Наухар және Дагар, бұл 7-ғасырдан белгілі бес ән салу стилімен (гетистермен) байланысты: Шуддха, Бхина, Гаури, Вегсвара және Садхарани. Дхрупад Гхараналарының бірнеше түрі бар: «үйлер» немесе отбасылық стильдер. Ең танымал – Дагар отбасының Дагар вани немесе Дагар Гхаранасында ән салатындары. Дагар стилі алапқа ерекше мән береді және бірнеше буын бойы әншілері жұптармен (көбінесе бауырлар) өнер көрсетеді. Дагарлар мұсылман, бірақ индуист құдайлары мен құдайшалары туралы мәтіндерді орындайды. Бишнапур Гхаранасында Манилал Наг, Мита Наг және Мадхуванти Пал сияқты әншілер бар. Бихар штатынан Дарбханга, Думраон (Бухар) және Беттиях Гхараналары тараған. Дарбханга Гхаранасының Маликтері Хандар вани және Гаухарванимен байланысты. Рам Чатур Малик, Видур Малик, Абхай Нараян Малик, қайтыс болған Пандит Санжай Кумар Малик, Лаксман Бхатт Тайланг және Сиярам Тивари – 20-ғасырдың Дарбханга Гхаранасының белгілі тұлғалары. Дарбханга Гхаранасының дхрупады 1980 және 1990 жылдары Вриндабанда тұрып, сабақ берген қайтыс болған Пандит Видур Маликке байланысты Вриндабанда күшті өкілдік етеді. Дхрупадтың көрнекті әйел орындаушылары Асгари Бай, Алака Нанди, Ашока Дхар, Мадху Бхатт Тайланг, пакистандық әнші Алия Рашид және итальяндық әнші Амелия Куни. Думраон Гхаранасы – шамамен 500 жылдық тарихы бар дхрупад музыкасының ежелгі дәстүрі. Бұл Гхарана Думраон Раджының патшаларының қолдауымен гүлденді. Осы Гхарананың друпад стилі (вани) – Гаухар, Хандар және Наухарвани. Бұл Гхарананың негізін қалаушылар – Пт. Маникчанд Дубей және Пт. Ануп Чанд Дубей. Екі суретші де Моғол императоры Шахжаханмен марапатталған. Бхаратратна Устад Бисмилла ханның әкесі де Думраон Гхаранасының дәстүріне жатады. Ол көбінесе Шахнайды дхрупад стилінде орындайтын. Думраон Гхаранасының (Бухар) белгілі әншілерінің бірі – Пт. Рамжи Мишра, Думраон Гхаранасының өкілі. Бұл Гхарананың көптеген кітаптары жазылған, мысалы, Шри Кришна Рамаяны, Пт. Гхана ранг Дубей, Сур Пракаш, Бхаирав, Пракаш, Раш Пракаш, Жая Пракаш Дубей және Пракаш Кави еңбектері. Доктор Арвинд Кумардың «Абишек Сангит Паллав» кітабы. Осы Гхарана туралы көп жұмыстар жасалды және Думраон Гхаранасының көптеген элементтері зерттеу нысаны болып табылады. Мишралар Гаухар, Дагур, Наухар және Хандар стильдерін қолданды. Бұл Гхарана Беттия Раджының қолдауымен гүлденді. Пандит Фалгуни Митра – осы Гхарананың қазіргі буынының өкілі. Дхрупадтың көрнекті шеберлері мен виртуоз орындаушылары – Пандит Гокулоцавжи Махарадж, Удай Бхавалкар, Ритвик Саньял, Нармалия Дей, Пт. Кшитипал Малик, Пт. Рам Чатур Малик және Гундеча ағайындылары.

Семинарлар

Дәстүр мен ғылыми әдістемелерді байланыстыруға бағытталған ИТК Сангит ғылыми-зерттеу академиясының ғылыми зерттеу бөлімі 1987 жылдан бері симпозиумдар мен семинарлар ұйымдастырып келеді. Осы семинарлар мен симпозиумдардың мақсаты – музыканың түрлі салаларындағы зерттеулер туралы хабардарлықты арттыру. 2013 жылы академия Ұлттық сахналық өнер орталығымен (Үндістан, Мумбай, NCPA) бірлесіп Дхрупад семинарын өткізді, онда доктор Пуру Дадхич Дхрупадтың пайда болуы және оған дейінгілер туралы баяндама жасады. Профессор Ричард Виддес (Ұлыбритания, Лондон университеті, Шығыс және Африка зерттеулері мектебінің Музыка кафедрасының меңгерушісі) және доктор Дадхич (Индор, Үндістан) Дхрупадтың шығу тегін кеңінен талқылады. Соңғысы Дхрупадтар Раджа Мансинг Томардың дәуірінен бұрын пайда болғанын дәлелдеді.

Құжаттамалық фильмдер

Фильм режиссері Мани Каул 1982 жылы Устад Зия Мохиуддин Дагар мен Устад Зия Фариддин Дагардың жетекшілігімен "Дхрупад" деп аталатын Дхрупад музыкасы туралы алғашқы деректі фильмдердің бірін жасады. Бұл хинди тіліндегі толық метражды деректі фильмде оның екі гуруы және Зия Мохиуддин Дагардың ұлы, жас Бахауддин Дагар да көрсетілген. Үндістанның Фильмдер бөлімі түсірген фильм Дхрупад тарихымен байланысты Фатехпур Сикри және Джайпурдың Жантар Мантарында түсірілді, бұл музыкалық форманың теориясы мен практикасын көрсетеді.