Кіріспе

Оңтүстік Үндістаннан шыққан музыка жанры – карнатик музыкасы, Оңтүстік Үндістан тілдерінде Карнатака санггита немесе Карнатака санггитам деп аталады. Бұл музыка жүйесі көбінесе Оңтүстік Үндістанмен байланысты, соның ішінде қазіргі Үндістанның Андхра-Прадеш, Карнатака, Керала, Тамил Наду және Телангана штаттарын қамтиды. Карнатик музыкасы – ежелгі индуистік мәтіндер мен дәстүрлерден, әсіресе Самаведадан пайда болған үнді классикалық музыкасының екі негізгі тармағының бірі. Екінші тармақ – Хиндустани музыкасы, ол Солтүстік Үндістаннан парсы немесе исламдық әсерлердің нәтижесінде ерекше форма ретінде қалыптасты. Карнатик музыкасында вокалды музыка басымдылыққа ие; көптеген композициялар ән үшін жазылады, тіпті аспаптарда орындалғанда да олар гаяки (ән айту) стилінде шындырылады. Стилистикалық айырмашылықтар болғанымен, «Шрути» (музыка) (нақты музыкалық биіктік), «Свара» (бір ғана нотаның музыкалық дыбысы), «Рага» (лаз немесе мелодиялық формула) және «Тала» (музыка) (ритмикалық циклдар) – карнатик және хиндустани музыкасында импровизация мен композицияның негізін құрайтын маңызды элементтер. Импровизация маңызды рөл атқарса да, карнатик музыкасы көбінесе композициялар арқылы орындалады, әсіресе крити (немесе киртанам) арқылы – бұл форманы 14-20 ғасырлар аралығында Пурандар Даса және карнатик музыкасының үштігі сияқты композиторлар жасаған. Карнатик музыкасы көбінесе композициялар арқылы оқытылады және үйреніледі. Карнатик музыкасының дамуында телугу тілі басым роль атқарады. Көптеген карнатик композициялары телугу және санскрит тілдерінде жазылған. Карнатик музыкасын әдетте музыканттардың шағын тобы орындайды, оған негізгі орындаушы (әдетте вокалист), мелодиялық сүйемелдеу (әдетте скрипка), ырғақты сүйемелдеу (әдетте мридангам) және бүлдірген ретінде тартуға арналған тамбура кіреді. Орындауда гатам, канджира, морсинг, вену флейтасы, вена және читравена сияқты басқа да аспаптар қолданылуы мүмкін. Карнатик музыканттарының ең көп шоғырланған жері Ченнаи қаласы. Үндістанның және басқа елдердің әртүрлі қалаларында карнатик музыка фестивальдері өткізіледі, соның ішінде әлемдегі ең ірі мәдени шаралардың бірі саналатын Мадрас музыка маусымы.

Шығуы мен тарихы

Үнді мәдениетіндегі барлық өнер түрлері сияқты, үнді классикалық музыкасы да девалар мен девилерден (һинд құдайлары мен құдайшаларынан) бастау алған құдайлық өнер түрі деп есептеледі. Ежелгі трактаттарда сварлар, яғни ноталардың пайда болуының жануарлар мен құстардың дыбыстарымен байланысы, сондай-ақ адамның осы дыбыстарды мұқият бақылау және сезіну арқылы имитациялауға жасаған тырысы сипатталған. Үнді классикалық музыкасының негізін қалаған деп саналатын Самаведа, Ригведадан алынған гимндерден тұрады, олар ведалық яджняларда үштен жеті нотамен орындалатын музыкалық әуендерге қойылған. Үнді классикалық музыкасына қатысты көптеген ежелгі мәтіндерде, оның ішінде Рамаяна және Махабхарата сияқты эпостарда да айтылған. Яджнавалкья Смритиде: "vīṇāvādana tattvajñaḥ śrutijātiviśāradaḥ tālajñaścāprayāsena mokṣamārgaṃ niyacchati" (Венаны жақсы білетін, срутилерді түсінетін және талада шебер болған адам, еш күмәнсіз мокшаға (азаттыққа) жетеді) делінген. Қазіргі заманғы Карнатик музыкасы музыкалық ұғымдарға (свар, рага және таланы қоса алғанда), егжей-тегжейлі сипатталған бірнеше ежелгі еңбектерде, әсіресе Бхаратаның "Натья Шастра" және Иланго Адигалдың "Цилапатикарам" шығармаларында негізделген. 12 ғасырдан бастап Солтүстік Үндістанда парсы және исламдық әсерлердің нәтижесінде үнді классикалық музыкасы екі ерекше стильге – Хиндустани және Карнатик музыкасына бөліне бастады. 16-17 ғасырларда Карнатик және Хиндустани музыкасы арасында нақты айырмашылық пайда болды; Карнатик музыкасы парсы және араб әсерлерінен салыстырмалы түрде сақталды. Осы кезеңде Виджаянагара империясының өркендеуімен бірге Карнатик музыкасы да Виджаянагарада гүлденді. Карнатик музыкасының "әкесі" (питамаха) деп танылатын Пурандар Даса, Карнатик музыкасын оқыту үшін қазіргі кезде қолданылатын жүйені қалыптастырды. Венкатамахин өзінің "Чатурданді Пракашика" (1660 ж.) атты санскрит еңбегінде рагаларды жіктеудің мелакарта жүйесінің формуласын ойлап тапты және жазды. Майсур және Траванкор патшалықтарының кейбір билеушілері өздері де композиторлар болды және вена, рудра вена, скрипка, гатам, вену, мридангам, надасварам және сварбат сияқты музыкалық аспаптарда ойнауды жақсы меңгерген. Музыкада шебер болған белгілі сарай музыканттарының қатарында Вена Шешана (1852–1926) және Вена Суббанна (1861–1939) есімдері бар. 19 ғасырдың соңында Ченнаи қаласы (сол кезде Мадрас деп аталған) Карнатик музыкасының орталығына айналды. Бұрынғы княздық мемлекеттердің тарауымен және 1947 жылы Үндістанның тәуелсіздік күресінің аяқталуымен Карнатик музыкасы демеушіліктің түбегейлі өзгеруіне ұшырады, жеке мекемелер – сабхалар ұйымдастырған билет сатылатын концерттер арқылы халық өнеріне айналды.

Оңтүстік Үндістаннан тыс жерлердегі карнатик музыка

18 ғасырдан бастап шетелдегі Оңтүстік Үндістан иммигранттарының саны, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азия мен Цейлонда артты. Наттукоттай Четтиарлар сияқты қауымдар жан-жақты меценаттық қолдауларының арқасында карнаттық мәдениетін шетелге таратуға атсалысты. Сондықтан карнатик музыкасының орындаушылары жергілікті қоғамдық өмірді жандандыру үшін оларды шақырып алған Оңтүстік Үндістан қауымдастықтарының арасында концерттер берді. 20 ғасырдан бастап карнатик музыкасы Шри-Ланка халқының белгілі бір әлеуметтік топтары арасында кең танымалдылыққа ие болды, бұл индуистік қайта жаңғыру деп аталатын маңызды мәдени қозғалыстың күшті ықпалына байланысты болды. Осылайша, 1920-1930 жылдары карнатик музыкасы Коломбо мен Джаффна буржуазиясы үшін мәдени және ұлттық белгі ретінде қабылданып, Шри-Ланка тамилдерінің мәдени ерекшелігінің бір бөлігіне айналды. Карнатик музыкасының қазіргі заманғы Шри-Ланка тамилінің ұлттық санасын қалыптастырудағы рөлі зор болды, мысалы, ол 1930 жылдардың ортасынан бастап көптеген Джаффна колледждерінің оқу жоспарларында батыс классикалық музыкасын ығыстырып, біртіндеп маңызға ие болды. Көптеген адамдар біліктілігін арттыру үшін Үндістанға барып оралды және осы күнгейінше солай жасап келеді.

Табиғат

Карнатик музыкасының негізгі назары вокалды музыкаға қаратылған; көптеген шығармалар ән салу үшін жазылған, тіпті аспаптарда орындалғанда да, олар ән айту стилінде (gāyaki деп аталады) орындалуы тиіс. Хиндустани музыкасы сияқты, карнатик музыкасы да екі негізгі элементке негізделген: рага, яғни ладтар немесе мелодиялық формулалар, және тала (музыка), ырғақты циклдар. Бұл батыс музыкасындағы тоникаға (немесе дәлірек айтқанда, тональностьға) шамамен балама; ол – барлық басқа ноталар туындайтын нота. Ол октавадағы біртіндеп өзгеретін дыбықтар мағынасында да қолданылады. Карнатик музыкасындағы ладқа (немесе рагаға) құлайтын дыбыстардың саны шексіз болғанымен, есту қабілетімен ажыратуға болатын дыбыстардың саны жиырма екі (бірақ жылдар өте көптегендері бірігіп кеткен). Осы тұрғыдан алғанда, шрути есту арқылы анықталғанымен, ол тыңдаушының санасындағы сезім де болып табылады.

Суара

Svara – белгілі бір жиілік емес, нотаның салыстырмалы (жоғары немесе төмен) орнын анықтайтын, жалғыз нотадан тұратын музыкалық дыбыс түрі. Тамил Надуда әріптердің өзгеруі сольфег белгілерімен – ра, ри, ру сияқты жазылып, жоғары төртіншілік тондарды көрсетеді. Бір гаммада немесе рагада әдетте әр нотаның тек бір ғана түрі кездеседі. "Жеңіл" рагаларда ғана ерекшеліктер болады, онда көркемдік эффект үшін екі нұсқасы болуы мүмкін: біреуі көтерілген (ароханамда), екіншісі төмендеген (авароханамда).

Рага жүйесі

Карнатик музыкасындағы рага мелодия құру ережелерін белгілейді, бұл Батыс музыкасындағы лад түсінігіне өте ұқсас. Ол жоғары (ароханам) және төмен (авароханам) қозғалыстар ережелерін, қандай ноталардың шкаласы жиірек кездесуі керек және қай ноталарды азырақ қолдану керек, қай ноталарды гамакамен (әшекеймен) орындауға болады, қандай фразаларды қолдану керек немесе олардан аулақ болу керек және т.б. сияқты ережелерді көрсетеді. Нәтижесінде, бұл міндетті түрде немесе белгілі бір жиілікпен сақталуы тиіс музыкалық оқиғалардың тізбегі. Карнатик музыкасында, сампурна рагалары (шкалаларында жеті нотасы бар рагалар) мелакарта деп аталатын жүйеге жіктеледі, ол оларды ноталардың түрлеріне қарай топтастырады. Жеті жүз екі мелакарта рага бар, олардың отыз алтауының мадхьямасы (доминант) шуддха (тоникадан таза төртінші), ал қалған отыз алтауының мадхьямасы (доминант) прати (тоникадан үлкейтілген төртінші). Рагалар алтылық топтарға біріктіріледі, олар шакралар деп аталады ("дөңгелектер", бірақ конвенциялық бейнелеуде сегменттер), және олар супертоникалық және медиантты шкалалық дәрежелеріне сәйкес топтастырылған. Мелакарта рагаларының атауларын анықтау үшін катапаяди санкхья деп аталатын жүйе бар. Рагалар екі классқа бөлінеді: жанака рагалары (яғни мелакарта немесе ата-ана рагалары) және жәнья рагалары (белгілі бір жанака рагасының туынды рагалары). Жәнья рагалары өз кезегінде әртүрлі категорияларға бөлінеді.

Рага Алапана

Алапана, кейде рагам деп те аталады, – бұл раганың немесе әуенінің ашылуы, яғни ритмі жоқ баяу импровизация, онда рага безендірудің негізі болып табылады. Ниравал спонтанды мелодиялық өзгерістерден тұрғанымен, көбінесе бастапқы ұзақтық үлгілері сақталады; мәтіннің әрбір сөзі тала циклындағы бастапқы орнында (идам) бекітіледі. Содан кейін ән жолдары әртүрлі жылдамдықтарда орындалады, олар екі есе, үш есе, төрт есе және тіпті алты есе жылдамдықтарды қамтуы мүмкін. Импровизациялық кеңейтулер раганың, тембрдің және шығарманың тақырыбын анықтау мақсатымен жасалады.

Калпанасварамы

Калпанасварам, сондай-ақ свракалпана деп те аталады, – бұл свараларды (сольфалық әріптерді) қолданып, мелодиялық және ырғақтық бөлімдерді спонтанды түрде орындаудан тұрады. Ниравал сияқты, калпанасваралар да әуеннің рагасындағы белгілі бір сварада және тала циклындағы нақты бір жерде (идам) аяқталады. Калпанасваралардың ырғақтық құрылымы шамалы болжамды: сваралар самаммен (ырғақтық циклдің бірінші соққысы) аяқталады. Бастапқыда вена аспабы үшін жасалған, ол раганы та, нам, том, аа, ном, на сияқты буын арқылы кеңейтуден тұрады.

Рағам Танам Паллави

Рагам, Танам және Паллави концерттердегі негізгі ұзақ формалар болып табылады және әдетте концерттегі басты туындыдан кейін орындалады. Дивия прабандхам, Теварам және Угабхога сияқты формалар да көбінесе осылай орындалады, бірақ бұл формалар Деваранама, Джавали, Падам, Тиллана және Тируппугаж формалары сияқты белгілі бір әуен мен ырғаққа ие болуы мүмкін. Карнатик музыкасындағы ең көп таралған және маңызды формалар – варнам және криті (немесе киртанам).

Варнам

Варнамдар – раганың негізгі ерекшеліктері мен талаптарын қамтитын қысқа метрикалық шығармалар. Раганың ерекшеліктері мен ережелері (раганың санчаралары деп те аталады) раганың әр нотасына қалай баса назар аудару керектігін, раганың шкаласын және тағы басқаларын қамтиды. Барлық варнамдар ән мәтіндерінен, сондай-ақ свара үзінділерінен тұрады, оның ішінде паллави, анупаллави, муктайи свара, чаранам және читтасваралар бар, сондай-ақ көрерменнің назарын аудару мақсатында қолданылады. Карнатик музыкасының Үштікке дейінгі көрнекті композиторларына Шрипадраджа, Вясатиртха, Канакадаса, Вадираджа Тиртха, Аруначала Кави, Аннамачарья, Нараяна Тиртха, Виджая Даса, Джаганната Даса, Гопала Даса, Бхадрачала Рамадас, Садасива Брахмендра және Ооттуккаду Венката Кави жатады. Басқа композиторлар: Свати Тирунал, Гопалакришна Бхаратхи, Нилаканта Сиван, Патнам Субрамания Айер, Майсур Васудевачар, Котеесвара Айер, Мутия Бхагаватхар, Субрамания Бхаратхияр, Кальяни Варадаражан, М. Баламураликришна және Папансам Сиван. Бұл композиторлардың шығармаларын қазіргі суретшілер жиі орындайды. Карнатик музыкасын жазған композиторлар көбінесе діни сенімге толы болған және әдетте бір немесе бірнеше тілде – каннада, малаялам, санскрит, тамил немесе телугу тілдерінде жақсы білетін ғалымдар болған. Олар әдетте өз шығармаларына мудра деп аталатын қолтаңба қоятын. Мысалы, Тьягараджаның (санскрит және телугу тілдерінде жазылған) барлық әндерінде «Тьягараджа» сөзі кездеседі, Муттусвами Дикшитардың (санскрит және Маниправалам тілдерінде жазылған) барлық әндерінде «Гуругуха» сөзі бар; Сьяма Шастридің (санскрит және телугу тілдерінде жазылған) әндерінде «Сьяма Кришна» сөзі бар; Пурандарадасаның (каннада және санскрит тілдерінде жазылған) барлық әндерінде «Пурандара Виттала» сөзі бар, ал Гопалакришна Бхаратхи (тамил тілінде жазылған) өз шығармаларында «Гопалакришнан» қолтаңбасын қолданған. Папансам Сиван, Карнатик музыкасының тамил Тьягараджасы деп аталады, тамил және санскрит тілдерінде шығармалар жазған.

Орындаулар музыкалық немесе музыкалық-драмалық болып бөлінеді. Музыкалық оқылымдар вокалды немесе толығымен аспаптық сипатта болуы мүмкін, ал музыкалық-драмалық оқылымдар Харикатаға сілтеме жасайды. Вокалды оқылымда концерттік топта бір немесе бірнеше вокалисттер негізгі орындаушылар болуы мүмкін. Сарасвати винасы және/немесе вену флейтасы сияқты аспаптар кейде ілеспе ретінде кездеседі, бірақ көбінесе вокалистке скрипкашы (оның сол жағында отырады) қолдау көрсетеді. Ритмді сүйемелдеуші әдетте мридангамды ойнайды (күлкішіге қарама-қарсы, екінші жағында отырады). Дегенмен, басқа да соққы аспаптары, мысалы, гатам, канджира және морсинг, жиі соққы аспаптарына сүйемелдеп, соққымен бірге контрапункттік үлгіде ойнайды. Ілеспе аспаптардың мақсаты әуенді тыңдап, ырғақты ұстап қана қоймайды. Олар әр композицияның ажырамас бөлігі болып табылады, жетекші әншінің мелодикалық фразаларын тығыз ұстанады және кеңейтеді. Әнші мен скрипкашы рага, ниравал және калпанасварам сияқты бөлімдерде шығармашылықты көрсетеді немесе дамытады. Хиндустани музыка концерттерінен айырмашылығы, онда табыла ойнаушы кейде музыкалық фразаларды ұстанбай-ақ, ырғақты сақтай алады, Карнатик музыкасында ілеспе музыканттар композицияның күрделілігін ұстануы керек, өйткені көптеген композицияларда эдуппу сияқты соққы элементтері бар. Кейбір концерттерде жетекші музыканттар мен ілеспе музыканттар бір-бірімен ноталар алмасып, жетекші музыканттың музыкалық фразаларын болжайды.

Қазіргі заманғы концерттік мазмұн

Қазіргі заманғы карнатик музыкасының концерті (кутчери деп аталады) әдетте үш сағатқа созылады және бірнеше әртүрлі композициялардан тұрады. Карнатик әндері белгілі бір рагада жазылған, яғни олар рагадағы ноталардан ауытқымайды. Әр композиция белгілі бір ноталар мен ырғақтармен орнатылады, бірақ орындаушылар кеңінен импровизациялайды. Импровизация композицияның әуенінде, сондай-ақ раганың сұлулығын ашып көрсету үшін ноталарды пайдалануда кездеседі. Концерттер әдетте ашылу туындысы ретінде қызмет ететін варнам немесе шақыру туындысымен басталады. Варнам раганың сварларына баса назар аудара отырып, сахитиям сөздерімен жазылған. Ол көрерменнің назарын тез және жанды түрде аударады. Варнамнан кейін әдетте шақыру туындысы орындалады. Варнам және/немесе шақыру туындысынан кейін әртіс киртаналар деп аталатын ұзын композицияларды (көбінесе крити деп аталады) орындайды. Әр крити белгілі бір рагаға сәйкес келеді, бірақ кейбіреулері бірнеше рагадан тұрады; олар рагамалика (рагалардың гүлдестесі) деп аталады. Бастау крити орындалғаннан кейін, орындаушы әдетте раганың кальпанасварамын ырғақпен бірге орындайды. Орындаушы раганың ережелеріне сәйкес кез келген октавада сварлардың тізбесін импровизациялап, ырғақ циклінің басына қайта оралып, критиден таңдалған фразамен сварларды байланыстыруы керек. Скрипка оларды бас орындаушымен кезектесіп орындайды. Свараның өте ұзақ тізбектерінде орындаушылар ноталарды дәл есептеуі керек, олар рагаға сәйкес келіп, әннің ырғағында ешқандай ұсақ кедергілер немесе қателіктер болмауын қамтамасыз етуі керек және білімді тыңдаушылардың түсіне алатын ноталардың күрделі үлгісін жасауы керек. Орындаушылар раганы зерттейтін рага алапана деп аталатын бөліммен негізгі композицияларды бастайды. Бұл үшін олар сварлардың орнына а, ри, на, та және т.б. дыбыстарын қолданып, раганың ноталарын және ағысын баяулап ашады. Бұл баяу басталып, crescendo-ға дейін өседі, соңында орындаушының шеберлігін көрсететін раганың күрделі бейнесін құрайды. Мұның бәрі ырғақсыз, соққысыз орындалады. Содан кейін күйлік сүйемелдеу (скрипка немесе вина) раганы ашады. Тәжірибелі тыңдаушылар бірнеше нотаны естігеннен кейін көптеген рагаларды анықтай алады. Рага осылайша қалыптасқаннан кейін ән басталады, әдетте, сөздерімен. Бұл жағдайда сүйемелдеу (әдетте скрипка, кейде вина) негізгі орындаушымен және перкуссиямен (мысалы, мридангам) бірге орындалады. Әннің келесі кезеңінде олар тағы да ниравал немесе кальпанасварамын орындайды. Көптеген концерттерде негізгі бөлімнің соңында перкуссияның соло орындау үшін (тани авартанам деп аталады) кем дегенде бір бөлімі болады. Перкуссия орындаушылары күрделі ырғақ үлгілерін орындап, өздерінің шеберліктерін көрсетеді. Егер бірнеше перкуссия аспаптары қолданылса, олар негізгі орындаушы мелодияны қайтадан бастағанға дейін ырғақты диалогқа түседі. Кейбір тәжірибелі әртістер негізгі туындыдан кейін, егер оны негізгі бөлім ретінде пайдаланбаса, рагам тангам паллавиді концерттің ортасында орындай алады. Негізгі композициядан кейін концерт қысқа және жеңіл әндермен жалғасады. Концерт соңында орындалатын әндердің кейбірі - тилланалар мен тхуккадалар – танымал критилердің бөліктері немесе көрермендердің сұрауымен орындалатын композициялар. Күннің соңғы концерті мангаламмен, алғыс дұғасымен және музыкалық шараның қорытындысымен аяқталады.

Аудитория

Концертке келген тыңдаушылар карнатик музыкасын шамалы деңгейде түсінеді. Көрермендердің орындаушымен бірге таланы соғып, үйлесімде ырғақтап отыруы да жиі кездеседі. Әртіс шығармашылық көрсете бастағанда, көрермендер қолдау көрсету үшін қол шапалақтайды. Тәжірибелі әртістердің концертінің ортасында тыңдаушылардан ән сұраулар басталады. Әртіс әдетте сұралған әндерді орындайды, бұл оның мыңдаған критилер туралы кең білімін көрсетуге мүмкіндік береді.

Фестивальдар

Карнатик музыкасының әртүрлі музыкалық фестивальдері Үндістанда және бүкіл әлемде өткізіледі. 19 ғасырда Ченнаи қаласы (сол кезде Мадрас деп аталған) Карнатик музыкасының орталығы ретінде қалыптасқаннан кейін, 1927 жылы Мадрас музыка академиясының ашылуын атап өту үшін "Музыка маусымы" басталды. Бұл бастапқыда дәстүрлі бір айлық Карнатик музыка фестивалі болған, бірақ содан бері би және драма, сондай-ақ Карнатик емес өнер түрлері де оған қосылды. Кейбір концерт ұйымдастырушылары маусым кезеңінде өздерінің Карнатик музыка фестивальдерін де өткізеді. Қаланың әртүрлі жерлерінде жүздеген музыканттар мыңдаған өнер көрсетулерін ұсынады. Карнатака Ганакала Паришат – Карнатик музыкасының жыл сайынғы конференциясы, ол әр жылдың ақпан айында лекциялар мен демонстрациялармен таңертең, ал түстен кейін және кешкісін концерттермен өтеді.