Кіріспе

Құс түрі. Ақкөзді бүркіт (Butastur teesa) – Оңтүстік Азияда кездесетін, Buteo туысына жататын нағыз бүркіттерден ерекшеленетін орташа өлшемді жыртқыш құс. Ересектердің құйрығы қызғылт, ірісі ақ түсті, ал тамағы ақ болып, қара жолақпен шектеледі. Басы қоңыр, үстіңгі қанатының ортаңғы қауырсындары ақшыл. Нағыз бүркіттердегідей қанаттарының астындағы арнайы дақтары болмайды, бірақ бүкіл қанат астарсы ұшу қауырсындарынан қараңғырақ көрінеді. Олар ұзақ уақыт бойы тік тұрып, жылы ауа ағындарымен көтеріліп, жәндіктер мен ұсақ омыртқалы жануарларды іздейді. Көбелек шағылысу маусымында дауыстап, бірнеше құс бірге көтерілгенде ән естіледі.

Сипаттама

Бұл жұқа, кішкентай бүркіт ақ қарындасы, ақ тамағы және қара орталық жолағы арқылы оңай анықталады. Бас мүйізінде кейде ақ дақ көрінеді. Қонақтап тұрғанда қанат ұшы құйрық ұшына жуық жетеді. Мұрын тесігінің үсті ашық сары, ал басы қара, денесінің астыңғы жағы қара жолақты. Ұшқанда қанаттары тар, дөңгелек болып көрінеді, қауырсындарының ұштары қара, ал қанат асты қара түсті. Ұшқандағы үстіңгі қанатта қоңырдың үстінен ақ жолақ байқалады. Қызыл қоңыр құйрығы қоңыр түсті ұшына жақын жолақпен жолақталған. Жастардың қарындасы қоңыр, ал маңдайы ақшыл, кең қас қабаты болуы мүмкін. Оны тек сұр бетті бүркітпен (Butastur indicus) шатастыруға болады, олардың ересектерінде ерекше ақ қас қабаты бар. Балапандар қызғылт қоңыр түсті, көптеген басқа жұмсақ қауырсынды бүркіттердің балапандарынан айырмашылығы, олар көбінесе ақ болады.

Таксономия және жүйелеу

"Teesa" атауының бастауы – хинди тіліндегі сөз. Бұл түр Джеймс Франклин жинаған үлгілер негізінде сипатталды, ол оны қабылан тұқымдасына (Circus) жатқызды. "Butastur" атауы оның морфологиялық ерекшеліктері бойынша бүркіттерге (Buteo) және қаршығаларға (Astur) жақын екенін көрсету үшін қолданылды. Молекулалық филогенездік зерттеулер көрсеткендей, бұл туыс Buteo және оның туыстарымен бірге Buteoninae кішітұқымдасының бауырлас тобы болып табылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр Оңтүстік Азияда кеңінен таралған, Үндістанның жазықтарында және Гималайдың 1000 метрге дейінгі биіктіктерінде кездеседі. Иран, Пәкістан, Непал, Бангладеш және Мьянмада тұрақты мекендейді. Индонезиядағы Үлкен Зонд аралдарында осы түрге ұқсас бір нысаны тіркелген, бірақ бұл популяция кеңінен бөлініп жатыр және жамбасында немесе "шалбарында" және құйрық астында ақ, белгісіз қауырсындары бар, бұл жаңа түр болуы мүмкін. Шри-Ланкада таралмаған, ал Андаман аралдарында болуы да күмәнді. Ауғанстанның солтүстік-шығысында жаз айларында қонақтап өтеді. Көбінесе жазықтарда кездеседі, бірақ Гималайдың етегінде 1200 метрге дейін биіктікке көтерілуі мүмкін.

Мінез-құлық және экология

Бұл түрді көбінесе термалдарда жалғыз ұшып немесе тыныш отырған күйде көруге болады. Кейде екі-үш құстан тұратын топтар да кездеседі. Олардың «мяу» сияқты дыбысы немесе төмен қарай сызылатын үн (pit weer деп жазылады) жұптар ұшқанда қайталанады. Олар негізінен шегірткелер, қоңыздар, шырықтар және басқа да ірі жәндіктермен, сондай-ақ тышқандар, кесірткелер және бақалармен қоректенеді. Сонымен қатар, ылғалды жерлерден шабақтарды да жейді және қара мойынды қоян (Lepus nigricollis) сияқты ірі жануарларды аулайтындары да хабарланған. Көбейту маусымы ақпаннан мамырға дейін созылады. Ұясы – қалың бұтақтардан жасалған, қарағаның ұясына ұқсас дөңгелек платформа, кейде жапырақтары жоқ ағаштарға салынады. Әдетте, ұяда үш жұмыртқа болады, олар ақ түсті және көбінесе дақсыз болады. Екі жыныс та ұя салуға және балаларды тамақтандыруға қатысады, ал аналығы 19 күндей жұмыртқаларды басып, шайқап шығарады. Бұл түрдің бауырынан эндопаразиттік платигельминт түрі табылып, сипатталған. Contracaecum milvi атты нематодтың бір түрі бауыр мен асқазанда кездеседі, ал Acanthocephalans, Mediorhynchus gibson және M. fatimae түрлері Пакистаннан алынған үлгілердің ішегінен сипатталған. Атоксоплазма туысына жататын, қан тамырларында тіршілік ететін протозоалар оқшауланды. Басқа көптеген құстар сияқты, олардың да Colpocephalum zerafae сияқты эктопаразиттік құс бітесі бар, ол басқа жыртқыш құстардан да белгілі. 2011 жылы Раджастхандағы электр желілерін зерттеу кезінде ақкөзді қаршығалардың электр тогынан өлген жыртқыш құстардың арасында кестерлден кейін екінші орында тұрғаны анықталды.