Кіріспе

Грекияның сот жүйесі – елдің конституциялық негізде құрылған соттар жүйесі.

Сот жүйесінің тәуелсіздігі

Грекияда Конституция сот жүйесінің "тәуелсіздігін" берік орнатқан. Дегенмен, үш Жоғарғы Соттың төрағаларын таңдау Үкіметтің (Әділет министрлігінің) реттеуімен жүзеге асырылады, бұл мүдделер қақтығысын және жемқорлықтың ошақтарын тудырады. Әрбір үкіметтің сот жүйесі мен оның шешімдерін манипуляциялауы – жүйе тәуелсіздігін бұзатын кең таралған құбылыс.

Кәсіби судьяларды таңдау және тағайындау

Грекияның Ұлттық судьялар мектебі (ESDI) – Салоникада орналасқан, Әділет министрінің бақылауындағы білім беру мекемесі. Ол 1994 жылғы 2236 Заңы негізінде құрылды. Мектептің міндеті – Мемлекеттік кеңес, Есептік палата, әкімшілік, азаматтық және қылмыстық соттар, сондай-ақ прокуратура қызметкерлері лауазымдарына тағайындалуға үміткерлерді іріктеу, оқыту және даярлау, ал қызметтегі судьяларды үздіксіз білім беруден өткізу. Мектеп 1995 жылы жұмысын бастады, оқу мерзімі бір жылды құрайды. Мектепке қабылдану үшін заң факультетін бітірген түлектер алдымен тағылымдамадан өтуі, адвокаттық практика құқығын алуы және қабылдау емтихандарын сәтті тапсыруы керек. Лауазымға көтерілу және орналастыру сот кеңестерімен реттеледі, ал Министрлер кабинеті үш Жоғарғы сот төрағаларын тағайындайды.

Грекияның сот жүйесінің үш санаты

Конституцияға сәйкес, соттар үш санатқа бөлінеді: азаматтық соттар, қылмыстық соттар және әкімшілік соттар. Азаматтық және қылмыстық сот төрелігінің жоғарғы инстанциясы – Кассациялық сот, ал әкімшілік сот төрелігінің жоғарғы инстанциясы – Мемлекеттік кеңес. Сондықтан, грек судьялары осы екі саланың біріне жатады. Осыған орай, әкімшілік судья қылмыстық немесе азаматтық іс бойынша сот төрелігін жүргізуге құқылы емес, ал азаматтық судья азаматтық немесе қылмыстық іс бойынша сот төрелігін жүргізуге құқылы, бірақ әкімшілік іс бойынша емес.

Әкімшілік сот

Әкімшілік актінің сот бақылауы оның мазмұны бойынша немесе осылай болмайды. Бірінші жағдайдағы әкімшілік актілерге шағым беруге шағымдану немесе сотқа талап арыз беру құқығы бар, және олар Әкімшілік соттардың (бірінші инстанция және апелляциялық) қарауына жатады, ал қалған барлық әкімшілік актілерге жойылмау туралы шағым арқылы шағымдануға болады, олар Мемлекеттік кеңес немесе Әкімшілік апелляциялық соттың қарауына жатады. Осы актілерді бақылау заңдылық мәселелеріне қатысты, яғни олардың Конституция мен заңдарға сәйкес шығарылуына бағытталған. Екінші және соңғы инстанцияда Мемлекеттік кеңес әрқашан осы актілерді қарауға құзыретті. Барлық әкімшілік соттардың шешімдеріне Мемлекеттік кеңес қарауына жіберу арқылы шағымдануға болады. Есеп комитеті де жоғары әкімшілік сот болып табылады, оның құзыреті белгілі бір салалармен (мысалы, мемлекет пен мемлекеттік қызметшілердің зейнетақыларына қатысты даулар) шектеледі. Оның шешімдері өзгертілмейді және Мемлекеттік кеңестің бақылауына бағынбайды.

Заңдарды конституциялық бақылау

Грекияның сот жүйесінде әрбір соттың заң ережесінің Конституцияға сәйкестігін немесе сәйкес еместігін анықтауға құқығы бар. Бұл сот құқығы конституциялық бақылаудың "тараған" түрін құрайды, ол "орнатылған" бақылауға қарама-қарсы. Орнатылған бақылау көптеген еуропалық елдерде бар, олардың жоғары конституциялық соты бар, мысалы Италия, Германия және тіпті Конституциялық кеңесі бар Франция. Грекияда мұндай сот болмағандықтан, барлық соттар заң ережесінің конституциялықтығын шешуге құзыретті деп есептеледі.

Жоба бойынша Жоғарғы Конституциялық сот

2006 жылдың басында Грекия премьер-министрі Костас Караманлис жоспарланған конституциялық түзетулерге Жоғары Конституциялық сот құруды енгізді, ол Жоғары Арнайы соттың өкілеттіктерін қабылдауға тиіс болды. Бұл ұсынысты қоршаған орта, кеңістіктік жоспарлау және қоғамдық жұмыстар министрі Георгиос Суфлиас қолдады. Бірақ премьер-министрдің мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Конституциялық соттың қажеттігі туралы ыстық пікірталас басталды. Осылайша үкімет беймамдыққа ұшырады және ешбір ұсыныс соңғы нысанда қалыптаспағандықтан, оның конституциялық бақылауды Жоғары Конституциялық сотқа шоғырландыра ма, қазіргі соттардың тараптанған құқықтық жауапкершілігінен тұратын «тараған бақылау» моделін алмастыра ма, әлде Жоғары Арнайы соттың қазіргідей өкілеттіктерін ала ма, яғни үш Жоғары сот арасындағы қайшылықтар мен дауларды шеше ма, әлі белгісіз.

ЕО құқығы мен Конституция

Еуропалық Қоғамдастықтардың Соттары ЕО заңдарын ұлттық заңдардан, тіпті ұлттық конституциялардан да жоғары деп есептейді. Алайда, бұл тек Еуропалық Кеңес белгілі бір салаларда нақты заңдар қабылдаған жағдайларда ғана қолданылады, яғни шарт ережелері бұрынғыларын ілгерілету үшін екіншілік заңнаманы көздейді. Грек соттары, әсіресе Мемлекеттік кеңес, Конституцияның немесе ЕО заңдарының басымдығы туралы пікір білдіруден жалтарды. 2001 жылы Конституцияға жеке меншік бұқаралық ақпарат құралдарының иелеріне мемлекеттік сатып алуларға қатысуға тыйым салатын жаңа ереже қосылды. «Жаңа Демократия» (НД) және «Панэллиндік Социалистік Қозғалысы» (ПАСОК) екі ірі партия да бұл ережеге келісті, оны ұсынғандардың пікірінше, бұл ашықтықты арттыруға бағытталған. 2005 жылы Парламент конституциялық ережеге сәйкес заң қабылдады. Еуропалық Комиссия дереу ден қойып, бұл заңның ЕО бәсекелестік құқығын бұзатынын ескертті. Грек үкіметі бұл заңда тиісті конституциялық ереже бар екенін, ол ЕО заңдарынан жоғары тұратынын жауап ретінде мәлімдеді. Бұл пікірді заң профессоры және Ішкі істер, мемлекеттік басқару және жергілікті билік органдары министрі Прокопис Павлопулос ынтамен қолдады. Дегенмен, Еуропалық Комиссия Грекияға бөлінетін Қоғамдық қаражатты қысқартумен қауіптенген кезде үкіметтен шегініп, Еуропалық Комиссияның ұсыныстарына сәйкес заңға түзетулер енгізуге мәжбүр болды.

Конституциялық бақылау және Мемлекеттік кеңес

2001 жылғы конституциялық түзетуден кейін Жоғарғы соттар заң ережесінің конституциялықтығын тек толық құрамындағы отырыста ғана анықтайды. Осы түзету Мемлекеттік палаталар кеңесінен заң ережесінің конституциялықтығын жеке қарау құзыретін алып тастады. Қазіргі таңдағы палаталар мәселені Мемлекеттік кеңестің толық құрамына ұсынуға міндетті. Дегенмен, Мемлекеттік кеңестің бірі 372/2005 нөмірімен шешім шығарды, ол конституциялық мәселелерді қамтитын бір жағдайды қарады. Мәселені толық құрамға ұсынудың орнына, ол тоқтатылып, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға жүгінді, осылайша әкімшілік актінің күші жойылды. Осы тәсілмен Мемлекеттік кеңестің палатасы Конституцияны бұзбай өз құзыретін күшейтіп, дауласушы тарап үшін уақытты талап ететін процедурадан сақтады. Конституцияға сәйкес, халықаралық конвенциялардың заңдық күші ұлттық заңдардан жоғары, бірақ Конституциядан төмен.

Даулар

Түрлі жемқорлық оқиғалары жиі орын алды, мысалы, 2000 жылдардың соңында адвокаттар, судьялар және Грекия шіркеуінің өкілдерінен құралған "Парадикастико" ұйымына қатысты дау (сондай-ақ "Ватопеди" ісін қараңыз).