Кіріспе

Йеверинг ( /ˈj//ɛ//v//ə//r//i//ŋ/) – Англияның Нортумберленд графтығындағы Киркнеттон азаматтық округінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан шағын ауыл. Ол Шевиот төбелерінің солтүстік жиегіндегі Глен өзенінің жанында жатыр. Йеверинг англосаксон дәуіріндегі ірі елді мекеннің орны ретінде танымал, археологтар бұл жерді 7-ші ғасырда Берниция патшаларының билік орталықтарының бірі деп санайды. Адам қызметінің іздері мезолит, неолит және қола дәуірінен табылды, бірақ Йеверингте маңызды елді мекендер алғаш рет темір дәуірінде пайда болды. Осы кезеңде Йеверинг Беллде көп тұрғындармен қоныстанған қамал салынды, ол сол кездегі маңызды елді мекен орталығы болғандай көрінеді. Сыныпты тарихтың 2-кітабының 14-тарауында баяндалғандай, 627 жылы Йорк епископы Паулин Нортумбрия патшасы Эдвин мен оның әйелі Этельбургті Адгефринге, олардың патшалық вилласына (латынша villa regia) алып барды. Паулин Глен өзенінде 36 күн бойы уағыз айтып, жаңа мүмінбаларды шомырды. Гефрин деген жер аты бриттік тілден келген, ол "ешкі төбесі" деген мағынаны білдіреді және қазіргі Йеверинг атауы осыдан шыққан.

Бейнелеу

Еаверинг Глендейл атымен белгілі аңғардың батыс жағында орналасқан. Осы жерде Шивиот төбелері Твид аңғарының құнарлы жазығына ұласады. Еаверингтің ең айқын ерекшелігі – теңіз деңгейінен 1158 фут (353 метр) биіктіктегі екі шыңды Еаверинг Белл төбесі, ол Темір дәуірінде бекініс ретінде қолданылған. Белл төбесінің солтүстігіндегі жер теңіз деңгейінен 72 метр биіктіктегі террасаға (көбінесе "уайлбек" деп аталады) тік түседі, осы жерде англосаксондық елді мекені орналасқан. Глен өзені "уайлбек" арқылы өтеді, теңіз деңгейінен 50 метр биіктікте салыстырмалы түрде кең, бірақ негізінен жақсы емес арна құрайды. Глен өзені "уайлбек" төңірегіндегі жақын маңайдағы кең аумақтарды су батпақты және батпақты ету арқылы адамдардың тұруына қолайсыз жағдай жасады, бірақ қазіргі кездегі суару жүйелері бұл мәселенің көп бөлігін шешіп берді, тек Еаверинг "уайлбек"-інің солтүстік және шығыс жағында батпақты жерлер қалды. Аймаққа батыстан немесе оңтүстік-батыстан күшті желдер үнемі соғып тұрады, көбінесе Бофорт шкаласы бойынша 8 (құйытқы жел) және кейде 12 (дауыл) деңгейіне жетеді.

Мезолит, неолит және қола дәуірі қоныстары

Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, мезолит дәуірінде Глен аңғарында адамдар өмір сүрген. Мұндай мезолиттік британдықтар аңшы-жинақшылар болды, олар азық-түлік пен басқа да табиғи ресурстарды іздеу үшін шағын отбасылық немесе тайпалық топтарда ландшафтты аралап жүрді. Олар осы кезеңде өздерінің бар екенін көрсететін Глен аңғарынан табылған микролиттер сияқты тас құралдарды қолданды. Кейінгі неолит және қола дәуірінде Британияда тұратын адамдар тұрақты қоғамдастықтарға қоныстанды және азық-түлік өндіру үшін егіншілікке кірісті. Бұл кезеңде аңғарда адам қызметінің дәлелі де бар, атап айтқанда бірнеше "туралау" шұңқырлары мен кремациялық жерлеулер. Тау басында темір дәуіріндегі жүзден астам дөңгелек үйлер салынған, олар жергілікті халықты қамтамасыз еткен. Бұл аймақтағы тайпалық топ, кейінгі жазба деректерге сәйкес, Вотадини деп аталған. Олар Берниция патшалығындағы англосаксондық патшалыққа бағынған. Бұл орын, оның құрамында туған британдық және англосаксондық элементтері болғандықтан, "Тұңғыш Нортумбрияның ағылшын-британдық орталығы" деп сипатталған. Басқа жағынан, британдық халық Берницияның орталық аймақтарында көп болды деп есептелді, онда ерте ортағасырлық жерлеулерде аз ғана англосаксондық заттар табылды. Осы себепті Берниция билеушілері екі этникалық топты басқару үшін екі патшалық үкімет орнын құруға шешім қабылдады деп күдіктенді. Олардың бірі жағалаудағы Бамбургте, ал екіншісі – британдықтар басымдығындағы патшалық аймақтағы Йеверингте орналасқан. Бұл аймақта билік орнын сақтаудың символды себебімен қатар, Хоуп Тейлор бұл аймақтың өңдеуге ең қолайлы топырағы бар екенін, оны ауыл шаруашылығы мен ауылдық қоғамдарды орналастыруға ыңғайлы ететінін атап өтті. А2 ғимараты екі шетінде антрекамералар жасаған бөліктері бар үлкен зал болды. Ол өрттен қираған жоқ, ғимарат қасақана бұзылған, себебі "жаңа құрылыс кезеңінде" ол "қажетсіз болып қалды". Археологиялық қазбалар кезінде бұл ғимараттың ертедегі көне жерлеу орнының үстіне салынғандығы анықталды. A3 ғимараты да үлкен зал болды және A1 ғимаратының екінші құрылысының "ірі және күрделі нұсқасына" ұқсады. Ол қайтадан салынбас бұрын өрттен жойылды, және кейінгі жылдары жөндеу жұмыстары жүргізілгенімен, бірте-бірте шіріп кетті. A4 ғимараты көп жағдайда A2-ге ұқсас болды, бірақ оның шығыс жағында орналасқан бір бөлігі ғана болды. Алайда A5 ғимараты осы үлкен залдардан ерекшеленді, Хоуп Тейлор оны "үй, тіпті шатыр" деп сипаттады, және оның әр қабырғасында есік болды. A6 және A7 ғимараттары A5-тен ескірек болғаны анықталды, бірақ олардың көлемі шамамен бірдей болды. B ғимараты да зал болды, бірақ оның батыс жағында қосымша бөлмесі болды. C1 ғимараты тікбұрышты шұңқыр болды, археологтар оның су сақтағышы немесе цистерна болғанын болжады, ал ақ күлдің қабаты оның өртенгенін болжады. C2 ғимараты да Йеверингтегі көптеген ғимараттар сияқты тікбұрышты болды, және төрт есігі болды, бірақ көптеген басқаларынан айырмашылығы, өрттен зақымдалғанының немесе жойылғанының дәлелі жоқ. C3 ғимараты да тікбұрышты ағаштан жасалған зал болды, бірақ C2-ден үлкен және "әдеттен тыс құрылысқа" ие болды, оның сыртқы тіреу тесіктерінің екі қатары болды. C4 ғимараты осы топтағы ең үлкен зал болды, оның екі құрылымдық кезеңі болды, біріншісі қатты зақымдалған немесе өрттен жойылған. D1 ғимаратын Хоуп Тейлор оның құрылысындағы түрлі қателіктерге байланысты "көрнекі нашарлықтың" мысалы деп сипаттады. Тікбұрышты болуы мүмкін болса да, тіреу тесігінің дәлеліне сәйкес, дайын нәтиже ромб пішіндес болды, және құрылыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай ғимарат құлап кетті немесе бұзылды, оның орнына басқа зал салынды, ол да қабырғалар сияқты әртүрлі құрылымдық проблемаларды көрсетті. D2 ғимараты "D1 ғимаратының өлшемдері, пішіні және бағыты жағынан дәл ұқсас" болып жобаланған, және екеуі де нақты сәйкестікте орналасқан. Алайда ол бір кезде бұзылды, және оның орнына жаңа "ірі және күрделі" нұсқасы салынды. D2 ғимараты англосаксондық пұтқа табынушылықтың бір немесе бірнеше құдайларына арналған ғибадатхана немесе киелі бөлме ретінде кеңінен түсіндірілді, бұл оны Англияда археологтар тапқан осындай орынның жалғыз белгілі мысалы етеді. Археологтар мұндай тұжырымға үйде әдеттегідей пайдаланылатын заттардың, мысалы, жануарлардың сүйектері мен сынық құмыралардың шашырауы сияқты заттардың мүлдем жоқтығынан келді. Бұған қоса, жануарлардың сүйектері салынған үлкен шұңқыр да болды, олардың көп бөлігі бұқалардың бас сүйектері болды. E ғимараты қалашықтың орталығында орналасқан, және әрқайсысы концентрлі пішіндес тоғыз негіз қазу шамасын құрады. Орналасуы, тереңдігі және тіреу тесіктерінің еніне сәйкес, қазба жұмыстарын жүргізушілер бұл ғимараттың платформаға қарап тұрған көп қабатты отыру орны болғанын қорытындылады, онда тақ орналасқан болуы мүмкін. Сонымен қатар, Хоуп Тейлордың айтуынша, "Ұлы қоршау" деп аталатын ерекшелік бар, оның оңтүстік жағында кіреберісі бар дөңгелек жер қазындысынан тұрады. Осы қоршаудың ортасында тікбұрышты ағаштан жасалған ғимарат орналасқан, ол BC ғимараты деп белгіленген, және қазба жұмыстарын жүргізушілер оның қоршаудың қалған бөлігімен бірдей кезеңде салынғанына сенді.

Жерлеу

7 ғасырдың басына жататын англосаксондық қабір, AX қабірі деп белгілі, Йеверингтегі ғимараттардың арасында табылған. Хоуп Тейлор оны "сайттағы ең ерекше және қызықты шағын ерекшеліктердің бірі" деп сипаттады және қабірде шығыс-батыс бағытында жерленген ересек адамның денесінің белгісіз контуры анықталды. Денемен бірге бастапқыда металл заттар болған, бірақ қазір тотыққан қалдықтары, сондай-ақ шығысқа қаратылған ешкінің бас сүйегінің қалдықтары табылды. Қабірде табылған металл заттарды одан әрі зерттеген Хоуп Тейлор олардың бірі – екі метрлік қоламен бекітілген ағаш бағананың, діни мақсаттарда қолданылатын таяқ немесе ту болғанын болжады. Археологтар осы учаскенің шығыс жағында бірнеше қабірлерді анықтады, осыған байланысты осы аймақты Шығыс зираты деп атады. Хоуп Тейлордың командасы осы жерлеулердің бес бөлек кезеңнен өткенін анықтады, бұл оның салыстырмалы түрде ұзақ уақыт пайдаланылғанын көрсетеді.

Беданың есебі

Қазіргі тарихшылардың ағылшын тарихының англосаксон кезеңі туралы ақпараттың ең жақсы көздерінің бірі – Джарроудағы монастырда өмір сүрген Бед (672/673 – 735) есімді англосаксон монахтың жазбалары. «Англия тарихының әкесі» деп есептелетін Бед англосаксондықтардың қоныс аударуы және дінге өтуі туралы көптеген мәтіндер жазды, ең маңыздысы – «Historia ecclesiastica gentis Anglorum» (Англия халқының шіркеу тарихы), ол шамамен 731 жылы аяқталды және түрлі кітаптарға бөлінді. Осы «Шіркеу тарихының» екінші кітабында Бед Глен өзенінің жағасында орналасқан Ад Гефрин атты патшалық қалашықты атап көрсетті. Ол Берникия королі Эдвиннің христиан дініне енгеннен кейін Паулинас есімді христиан уағыздаушысын Ад Гефринге, өзінің патшалық қалашығына шақырғанын айтты, онда дін қызметкері жергілікті халықты олардың бұрынғы пұтқа табынушылық дінінен христиан дініне өткізді. Бұл бөлім былай делінеді:

Сол кезде Нортумбрия халқының арасындағы сенімнің [христиандықтың] ықыласы және құтқарылудың жууын қалауы соншалықты зор болды, Паулинас патша мен патшайыммен бірге Ад Гефрин деп аталатын патшалық сарайға келгенде, олармен отыз алты күн бойы толықтай катехизация және крещение рәсімдерімен айналысты; сол күндері таңнан кешке дейін ол барлық ауылдар мен елді мекендерден келген адамдарға Мәсіхтің құтқарушы сөзін үйретпеді десеңіз, ештеңе істемеді; ал үйреткеннен кейін оларды жақын маңдағы Глен өзенінде кешірім суымен жуды. Бұл қала кейінгі патшалар тұсында тасталып, оның орнына Мелмин деп аталатын жерде жаңа қала салынды. Археолог Брайан Хоуп Тейлор Йеверингтің Бед айтқан Ад Гефрин екеніне «ешқандай күмән жоқ» деп сенді.

Ғылыми сын

Хоуп Тейлордың кейбір идеяларына сын көзбен қарап, басқа жағынан оның ойларын дамытқаннан бері Йеверинг туралы пікірлер өршиді. Оның мәдени байланыс туралы тезисінің екі элементі (Англо-Британдық орталық) зерделеніп, талданды. Біріншіден, ғимараттар. Роджер Микет (1980) I стильдегі қабырғалы және тіреулі ғимараттардың (A5, A6, A7, D6) британдық екендігіне күмән келтірді, ал кейін Кристофер Скалл (1991) I кезеңді жан-жақты сынға алды: қабырғалы және тіреулі ғимараттар Англияның кез келген жеріндегі англосаксон елді мекендеріне ұқсас. Хоуп Тейлор оларға шамамен 550 жылды жатқызады, бірақ олардың 600 жылға жақын болуының себебі жоқ, демек, англосаксон мәдени контекстінде қарастырылуы керек. Хоуп Тейлор оларды 550 жылға дейін ығыстыруға тырысады, өйткені ол құрастырған ғимараттардың типологиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру қажет, ол D1a, D1b және D2a стильдерінің III стильге (D2b және Этельфридтің Ұлы залы A2-ден басталады) араласуын талап етеді. Бұл, Тим Гейтс (2005) атап өткендей, минималистік көзқарасқа әкеледі, ол бұл жерді алтыншы ғасырдағы қарапайым ағылшын шаруашылық елді мекені ретінде қарастырады, кейіннен ол одан әрі дамытылды. Екіншіден, жерлеу рәсімдері. Ричард Брэдли (1987) әлеуметтік антропологияда дамыған идеяларды пайдаланып, ритуалдық сабақтастық туралы талапты қолдауға болмайтынын, себебі ол тарихи дәуірдің (Тұңғыш орта ғасырлар) сызықтық уақытын және тарихқа дейінгі дәуірдің ритуалдық уақытын балама ретінде қарастыруға байланысты екенін дәлелдеді. Сөзбе-сөз, хронологиялық сабақтастықтың орнына ол «сабақтастықты құру» идеясын ұсынды (әлдебір Эрик Хобсбаумның «дәстүрді ойлап табу» идеясына ұқсас), Шығыс және Батыс сақиналы орлардағы жерлеулер бұл ерекшеліктерді әдейі қайта пайдалану (алғашқы пайдаланудан көп уақыт өткеннен кейін) жаңа элиталық топтың стратегиясы ретінде дәстүрлі жерлеу орындарының естелігінде сақталған идеологиялық билікті өздеріне иемдену үшін жасалғанын көрсетеді. Брэдлидің пікірінше, жерлеу рәсімдерін қолдану англосаксондық патша үйлерінің өздері үшін Воден құдайынан шыққандарын көрсететін шежірелерді жасауымен салыстыруға болады. Мәдени байланыс идеясын қолдаған үшінші элемент – Ұлы қоршау, Хоуп Тейлор үшін бұл орынның алғашқы ерекшелігі болғанына қарамастан, Римдік-Британдық далалық жүйе қолданыстан шыққаннан кейін басталған. Тим Гейтс (2005) далалық жүйе болмағанын көрсетті, бірақ Хоуп Тейлор далалық шекаралар ретінде қабылдаған кейбір перигляциалдық ерекшеліктерді дұрыс түсінбегенін көрсетті. Colm O'Brien (2005) Ұлы қоршаудың стратиграфиялық байланыстарын талдап, Скалл мен Гейтстің аргументтеріне сүйене отырып, осы ерекшеліктің хронологиясының қаншалықты белгісіз екенін көрсетті. Бір түсініктемеде Хоуп Тейлор Ұлы қоршауды скандинавиялық тинг немесе халықтық жиын орынымен салыстырды, мұның артында Ұлы қоршаудың ерте ортағасырлық кезеңдегі жиналыс функцияларын жалғастырғаны туралы идея жатыр. Стюарт Пирсонның (1998; сондай-ақ Oswald and Pearson 2005 қараңыз) жақындағы жер зерттеуінің арқасында осы төбе және оның 105 үйінің іргетасының даму кезеңдері дәл анықталды, бірақ ол қашан пайда болғаны және римдік-темір дәуірінде қандай рөл атқарғаны әлі де белгісіз. Хоуп Тейлордың мәдени байланыс туралы тезисі енді оны білдірген түрінде қолдау таппайды, бірақ Лесли Алкок (1988) Нортумбрия патшаларымен байланысты бірқатар орындардың 7-ші және 8-ші ғасырларда, олардың ішінде Йеверинг, қазіргі Солтүстік Англия мен Оңтүстік Шотландиядағы бұрынғы қорғалған орталықтардан қалай дамығанын көрсетті (Англия мен Шотландия сол кезде жеке мемлекеттер ретінде қалыптаспаған). Сонымен қатар, Сэм Люси (2005) Йеверингтегілермен ұқсастықтарды табу үшін Шотландиядағы ұзақ күмбезді жерлеу дәстүріне жүгінді, Хоуп Тейлор да солай жасаған болатын. Археологиялық зерттеулер дамыған сайын, Йеверингтің кейбір аспектілерін солтүстік дәстүріне жатқызуға болады деген ой қолдау тапты. Хоуп Тейлордан бері Аудиторияның алғашқы егжей-тегжейлі зерттеуінде Пол Барнвелл (2005) Хоуп Тейлордың оның құрылымын түсінуіне және сонымен қатар оның Рим әлеміне сілтеме жасауына сенеді; театрлар императорлық қатысудан гөрі Рим провинциялық басқаруының құралы болып табылады. Барнвелл құрылыстың ресми әкімшілік функцияларда қалай қолданылуы мүмкін екенін қарастырды және бұл үшін ол франк әлемінің тәжірибесінен пайдаланған деп болжайды. Пол Барнвеллдің талдауы құрылысты, кезеңділік пен хронологияны зерттеуден тыс, құрылыстың қалай қолданылғанын қарастыруға көшті, бұл Йеверингтің айналасындағы көптеген зерттеулердің мәселесі болды. Кэролин Уэр (2005) Ұлы залдарды зерттеуде осыған ұқсас тәсілді ұсынды, ғимараттардың ашықтығы мен жабықтығын және көру сызықтарын қарастырды. Бұл зерттеулердің бірлескен нәтижесі патшаның осы орында қалай көрсетілуі мүмкін екенін және архитектуралық құрылымдар ресми мінез-құлық пен рәсімдерге қалай мүмкіндік беретінін көрсетеді. Йеверингтің орталық аймаққа қатысты атқаратын қызметі туралы Colm O'Brien (2002) қарастырды. Беддің осы орынды атау үшін қолданған латын сөзі villa regia, патшаның жеке меншігіндегі аумақтың функционалдық орталығын көрсетеді. Аумақ – патша мен оның сүйіктілерін олардың мерзімдік сапарларында қамтамасыз ету үшін орталыққа жеткізілетін артық өнімді өндіретін жер. Жақын жердегі Тирлингс сияқты басқа да меншіктер, олардың орталық елді мекені қазылған (O'Brien and Miket 1991), орталық меншікке қызмет ету міндеттемелерімен байланысты. Бұл аумақтық модель, көптеген меншіктер немесе графтықтар ретінде белгілі, бірқатар зерттеулерде дамытылды және О'Брайен Йеверингке қатысты осы модельді қолдана отырып, Йеверингтің кеңірек графтығының және Хоуп Тейлор қазған құрылымдардың негізгі меншігінің географиялық шектерін анықтады.

Қорытынды қазіргі білім деңгейі

Хронология мәселесінде әлі де шешілмейтін бірқатар маңызды сұрақтар бар болғанымен, Йеверинг ертедегі Нортумбрия патшалығының мәнісі туралы көптеген түсініктер ұсынады. Ол германдық дәстүрдің кең аумағында орналасқан, ал оның тұрғындары Рим және франк әлемдерінен нысандар, тәжірибелер мен идеяларды қабылдады. Алайда, ол құрылыстар мен жерлеу салтында жергілікті, аймақтық дәстүрлерді де пайдаланды. Йеверингтің Нортумбрия патшалары үшін маңызы, болжам бойынша, жергілікті жиналыстардың дәстүрлі орны және терең тамырланған дәстүрлі идеологияларды қабылдауға мүмкіндік беретін құлшылық орталығы ретінде болды. Оның неге тасталып кеткені белгісіз: Беда оның орнына Мэлмин келгенін айтады. Бұл орын Милфилдтегі егін іздері арқылы белгілі, ол солтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан (Gates and O'Brien 1988). Мүмкін, Розмари Крамптың (1983) ұсынғандай, Нортумбрия патшаларының билігі күшейген сайын, оларға төбелердегі дәстүрлі жиналыс пен құлшылық орталығының қажеті болмаған шығар.

Археологиялық зерттеулер

ХХ ғасырдың басында Кембридж университетінің әуе суреттерінің кураторы, доктор Джон Кеннет Синклер Сент-Джозеф (сонда солтүстік Англиядағы римдік бекіністерін фотоға түсірумен айналысып жүргенде) Йеверринг үстінен ұшып өтіп, жергілікті сұлы егістігіндегі егін іздерін, әсіресе қатты құрғақшылық кезінде түсірген фотосуреттерге түсірді. 1951 жылы археолог Брайан Хоуп Тейлор осы әуе суреттерін зерттеп, олардың Беддің Ад Гефрин деп сипаттаған VII ғасырғы патшалық кентін көрсете алатынын анықтауға тырысты. Ол олардың солай екенін шешіп, қазба жұмыстарын жоспарлауға кірісті. Ол қаржыландыру үшін үкіметтік органдарға жүгінген кезде, 1952 жылы оңтүстік-батыс жағынан жақын жердегі карьерлердің салдарынан қазба орны қауіп төңкеріліп, бірақ сэр Уолтер де Л. Эйтчисон Сент-Джозефке хабарлағанда, ол Құрылыс министрлігінің Ежелгі ескерткіштердің бас инспекторы лауазымына көтерілді. Сент-Джозеф қазба орнын қорғауға араласып, Хоуп Тейлорға 1953 жылы қазба жұмыстарын бастауға мүмкіндік берді. Оның алғашқы қазбалары 1957 жылы аяқталды, себебі жер иесі енді осы жерді егіншілікке пайдаланбауға мүкіндігі жоқ екенін түсінді. Ол 1960 жылдан 1962 жылға дейін осы қазба орнына қайта оралып қазба жұмыстарын жүргізді.