Кіріспе

Homo sapiens сүтқоректілер ақуызы, Chemokine (C C мотив) лиганды 5 (сонымен қатар CCL5) – адамда CCL5 генімен кодталатын. Ген 1990 жылы in situ гибридтеу арқылы ашылды және 17q11.2-q12 хромосомасында орналасқан. Ол RANTES (активацияда реттелетін, қалыпты Т-жасушалары экспрессиялайтын және бөліп шығаратын) деп те белгілі. RANTES-ті алғаш доктор Том Шолл сипаттап, ақуызға осы атты берген. Рантес атауының бастапқы көзі – Аргентинаның "Оңтүстік-шығысқа қараған адам" фильмі, онда психиатриялық клиникаға келген ғарышкер Рантес деп аталған, ал бұл ауырсыратын аббревиатура тек атаумен сәйкес келу үшін жасалған.

Функция

CCL5, N ұшындағы жақын орналасқан цистеиндеріне байланысты, CC химиокиндерінің кіші тобына жатады. Бұл 8 кДа протеин, классикалық хемотаксикалық цитокин немесе хемокин ретінде әрекет етеді. Ол 68 аминқышқылынан тұрады. CCL5 – қабынуды күшейтетін хемокин, ол лейкоциттерді қабыну ошағына тартады. Ол T-жасушалары, эозинофилдер және базафилдер, сондай-ақ моноциттер, табиғи өлтіруші (NK) жасушалары, дендриттік жасушалар және мастоциттер үшін хемотаксикалық әсерге ие. T-жасушалары бөліп шығаратын белгілі бір цитокиндердің (мысалы, IL-2 және IFN-γ) көмегімен CCL5 кейбір NK жасушаларының көбеюіне және белсенділігіне ықпал етеді, нәтижесінде CHAK (CC хемокинмен белсендірілген өлтіруші) жасушалары пайда болады. CCL5 сонымен қатар CD8+ T-жасушаларынан бөлінетін, ВИЧ-ты басуға қабілетті фактор болып табылады.

CCL5 хемокині негізінен T-жасушалары мен моноциттерде экспрессияланады, ал B-жасушаларында экспрессияланбайды. Одан әрі, ол эпителий жасушаларында, фибробласталарда және тромбоциттерде көп мөлшерде экспрессияланады. Ол жеті трансмембраналық G-белок байланысқан рецепторлар (GPCR) отбасысына жататын CCR1, CCR3, CCR4 және CCR5 рецепторларымен байланыса алады. CCL5 гені T-жасушасының TCR арқылы белсендірілуінен кейін 3-5 күннен соң белсендіріледі. Бұл жасуша стимуляциясынан кейін дерлік бірден бөлінетін көптеген басқа хемокиндерден ерекшеленеді. Осылайша, CCL5 қабыну процесін күшейтуге қатысады. Сонымен қатар, ол жасушалардың қабыну ошағына миграциясына қажетті матрикалық металлопротеиназалардың экспрессиясын индукциялайды. Жады CD8+ T-жасушалары TCR стимуляциясынан кейін CCL5-ті дереу бөліп шығара алады, өйткені олардың цитоплазмасында көп мөлшерде алдын ала қалыптасқан CCL5 мРНК бар және оның секрециясы тек трансляцияға байланысты. RANTES, сондай-ақ туысқан хемокиндер MIP-1α және MIP-1β, белсенді CD8+ T-жасушалары және басқа иммундық жасушалар бөліп шығаратын табиғи ВИЧ-ты басушы фактор ретінде анықталды.

Өзара әрекеттесулер

CCL5 CCR3, CCR5 және CCR1 рецепторларымен өзара әрекеттеседі. CCL5 концентрациясына қарай екі түрлі әрекет ету механизміне ие. Біріншісі химиокиннің төмен концентрациясында жүзеге асады. CCL5 мономер немесе димер түрінде әрекет ете алады. Димеризация CCR5-ке байланысу үшін қажет емес. Осылайша, CCL5 наномолярлық концентрацияда классикалық химиокин ретінде әрекет етеді және оның рецепторына байланысады. Классикалық химиокин ретінде әрекет ету және димеризация үшін молекуланың N-ұшы маңызды. Екіншісі химиокиннің жоғары концентрациясында пайда болады. CCL5 клетка бетіндегі гликозаминогликандарға (GAG) байланысып, өзіндік агрегаттар құрайды. Бұл үшін Glu66 және Glu26 аминқышқылдары маңызды. Бұл аминқышқылдары ақуыз бетінде орналасқан және иондық өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді. Бұл молекулалар серинге алмастырылған экспериментте өзіндік агрегация байқалмады. In vitro жағдайында, өзіндік агрегаттар лейкоциттерді күшті белсендіреді. Олар митогендер ретінде әрекет ете алады және рецептормен байланысудан тәуелді емес. Белсенді Т-жасушалары (немесе басқа жасушалар, мысалы моноциттер немесе нейтрофилдер) көбейеді немесе апоптозға ұшырайды, сондай-ақ IL-2, IL-5 және IFN-γ сияқты қабынуға қарсы цитокиндерді бөліп шығарады.

Клиникалық маңызы

CCL5 трансплантацияға, көптеген адам аурулары мен бұзылыстарына, мысалы вирустық гепатитке немесе COVID-19-ға қатысады. Көптеген қатерлі ісіктерде CCL5 деңгейінің жоғарылауы анықталды. Мысалы, емшек қатерлі ісігі, бауырдың жасушалық қатерлі ісігі, асқазан қатерлі ісігі, простата қатерлі ісігі және ұйқы безінің қатерлі ісігі. CCL5 түрлі адам ауруларында маңызды рөл атқарады, мысалы, атеросклероз, COVID-19, SARS, атопиялық дерматит, астма, гломерулонефрит, алкогольдік бауыр ауруы, бауырдың жедел жеткіліксіздігі және вирустық гепатит.