Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хасинто Канек немесе Хасинто Ук де лос Сантос (шамамен 1731 жылы Сан-Роман ауданында, Кампече қаласы, Жаңа Испания – 14 желтоқсан 1761 жылы Мерида қаласында, Жаңа Испания) – 18 ғасырдағы майя революционері, Жаңа Испанияның Юкатан түбегінде испан басқыншылығына қарсы күрескен.
Jacinto Canek or Jacinto Uc de los Santos (c. 1731 in barrio de San Román, City of Campeche, New Spain – December 14, 1761 in Mérida, New Spain), was an 18th century Maya revolutionary who fought against the Spanish in the Yucatán Peninsula of New Spain.
Орнатылған жері
Испандықтардың Юкатанды жаулап алуы 17 ғасырдың аяғында, конкистадорларға қарсы тұра алған майялардың соңғы тобы – Ица халқының құлдырауымен аяқталды. Алайда, майялар испандарға қарсы қарулы көтерілісін 18 ғасырға дейін жалғастырды, ал тоқтап қалғаннан кейін 20 ғасырдың басында Мексиканың билігінде және 21 ғасырдың басында Чиапаста Ұлттық азаттық армиясы ретінде жалғастырды. Майялардың ортақ меншігіндегі жерлер тартып алынып, католик шіркеуіне немесе испан дворяндарына hacienda нысанында жер берілді, бұл майялардың күнкөрісіне кедергі келтірді. Майя халқы жаулап алған испандықтар үшін құл еңбек етуге мәжбүр болды, ал олардың мәдениетінің барлық іздері, әсіресе храмдар мен жазбалары, испандықтар тарапынан жүйелі түрде жойылды. Ица патшалығы 1697 жылы ғана Гватемаладағы испандарға бағынған соңғы тәуелсіз майя мемлекеті болды. Хасинто Канек 18 ғасырда, Юкатан түбегі толығымен испандықтардың саяси бақылауына өткеннен кейін, Ицаның жаулануынан кейін отыз жылдан астам уақыт өткенде дүниеге келді. Канек Хасинто Ук болып дүниеге келді, бірақ, көрінеу, сол атпен бұрынғы Ица патшаларымен байланысын көрсету үшін Канек есімін қабылдады. Ол Францискан монастырындағы Convento Grande-де латын және тарихты оқыды, бірақ бүлікшіл мінезі үшін монастырдан қуылды. Бірнеше жыл бойы ол нан пісіруші болып жұмыс істеді. Тарихшылар оның тәрбиесі, білімі және Францискандардан қуылғандығы Канектің отаршылдық үкіметке және Рим-католик шіркеуіне деген ашу-ызасына, сондай-ақ майялармен өзін-өзі теңестіруіне себеп болды деп санайды.
The Spanish conquest of Yucatán ended in the late 17th century, with the fall of the Itza people, the last group of Mayas able to resist the conquistadors. However, the Mayas continued armed revolt against the Spanish into the 18th century, and after an interruption, into the early 20th century under Mexican jurisdiction and continue at the turn of the 21st century as the Zapatista Army of National Liberation in Chiapas. Lands owned in common by the Mayans were taken and given as land grants in the form of haciendas to either the Catholic Church or to Spanish noblemen, interfering with the means of subsistence of the Maya. The Maya population was forced to work as slave labor for the conquering Spanish, while all traces of their cultural world, particularly temples and writings, were systematically destroyed by the Spanish. The Itza kingdom was the last independent Maya state, submitting to the Spanish in Guatemala only in 1697. Jacinto Canek was born during the 18th century, just over thirty years after the Yucatán Peninsula fell to complete Spanish political control, with the conquest of the Itzas. Canek was born Jacinto Uc, but apparently adopted Canek to show a relation to past kings of the Itzas with that name. He studied Latin and history in the Franciscan monastery Convento Grande in Mérida, but was expelled for his rebellious spirit. For a number of years he worked as a baker. Historians believe that his upbringing, education, and subsequent ouster by the Franciscans contributed to Canek's bitterness toward colonial rule and the Roman Catholic church, as well as his identification with the Maya.
Бас тарту
1761 жылы 20 қарашада капитан Тибурсио Косгая көтерілісті басу үшін Систейлге келді. Үндістер оны күтіп отырды. Соңынан болған шайқаста капитан Косгая, оның 5 әскері және 8 үнді қаза тапты. Канек өзінің ізбасарларына майялардың толық жеңісі Чилам-Балам қолжазбаларында жазылғандығын айтты. Юкатан губернаторы милиция шақырып, провинциядағы барлық үндістерді қарусыздандыруға бұйрық берді. Эстанслао дель Пуэрто мен Кристобаль Кальдерон басқаратын үлкен күш Канек пен оның ізбасарларына күш түсуіне жол бермеу үшін ауылды қоршауға жіберілді. Көтерілісшілер осы уақытта қорғанысқа дайындалып, көтерілісті жақын ауылдарға таратуға тырысты. 1761 жылы 26 қарашада испандық 500 әскері Систейл алаңында Канек пен оның жасағымен кездесті, онда 1500 майя екі қатарға тізіліп тұрды. Қолға түйіскен шайқаста, жақсы қаруланған испандықтар жеңіске жетті. Ауыл өртеніп, өртте 500 үнді, соның ішінде сегіз дін қызметкері немесе көтеріліс басшылары қаза тапты. Канек өзі шағын күзетпен бірге Хантулчакқа қашып құтылды. Ол Систейлден қашып келген 300-ге жуық адамды жинады. Бірақ Канек пен оның 125 ізбасары Сибакта қолға түсті. Канекке өлім жазасы берілді, оны "азаптап, денесін сындырып, содан кейін өртеуге және күлін желге шашуға" бұйрық берілді.
On November 20, 1761, Captain Tiburcio Cosgaya arrived at Cisteil intending to put down the rebellion. The Indians were expecting him. In the skirmish that followed, Captain Cosgaya, five of his soldiers and eight Indians were killed. Canek told his followers that the ultimate victory of the Mayas was already written in Chilam Balam manuscripts. The governor of Yucatán sent dispatches calling up militias, and ordering Indians throughout the province to be disarmed. A major force under the command of Estanislao del Puerto and Cristóbal Calderón was sent out to surround the village to prevent reinforcements for Canek and his followers. The rebels were meanwhile preparing their defenses and attempting to expand the rebellion to nearby villages. The Spanish force of 500 soldiers met Canek and his cohorts on November 26, 1761 in the plaza of Cisteil, where 1500 Maya were arrayed in two entrenched lines. In hand to hand fighting, the better armed Spanish triumphed. The village was burned, and 500 Indians were said to have perished in the blaze, including eight priests or leaders of the rebellion. Canek himself escaped with a small guard, fleeing to Huntulchac. There he assembled a force of about 300 men who had also escaped from Cisteil. But Canek and about 125 followers were then apprehended at Sibac. Canek was condemned to death, to be "tortured, his body broken, and thereafter burned and the ashes scattered to the wind."
Соңы
1761 жылы 14 желтоқсанда, көтеріліс басталғаннан кейін бір айдан аспағанда, Мериданың басты алаңында үкім орындалды. Сегіз конфедератор асылды. Келесі күндері 200 қатысушыға 200 қамшы соққысы және мүсін кесу (құлақтың жоғалтылуы) жазасы тағайындалды. Сол кездегі Юкатан губернаторы Хосе Креспо и Онорато бүліктің басты себебін испандықтардың аймақтағы майя үндістеріне аң аулау үшін оттық қару ұстауға рұқсат беруімен байланыстырды. Бұл қажеттілік деп есептелді, себебі майя жерлері ауыл шаруашылығы үшін өте жақсы емес еді, ал үлкен аумақтар испандықтар тарапынан тартылып алынып, майяларды аштыққа ұшыратты. Сонымен қатар, Юкатан халқына қару беру, майялардың жақындағы бейбіт тарихына байланысты, Жаңа Испанияның басқа аймандарындағы үндістерге оттық қару ұстауға рұқсат беруге қарағанда қауіпсіз деп саналды. Губернатор сондай-ақ майяларды Рим католицизміне өткізудегі сәтсіздік пен майя мәдениетіне көрсетілген кеңшілік бүлікке ықпал еткенін атап өтті. Креспо мәдени тойлар аймақтағы болашақ бейбітшілікке қауіп төндіреді деп ойлады, өйткені олар майя дінінің ежелгі рәсімдерінің естелігін сақтап қалды. Ол сондай-ақ "Құдай мен патшаға" қарсы көтеріліс спонтанды емес, бір жылдан астам уақыт бойы жоспарланғанын мәлімдеді. 1847 жылы қайтадан көтеріліс басталғанда (Каста соғысы), Хасинто Канектің есімі біріктіруші күшке айналды. Бұл жолы майялар жақсы ұйымдасқан және испандықтар мен метистерді, олардың араласқан қаннан тараған ұрпақтарын, теңізге айдап салуға бекінді. Екі жыл бойы олар қаладан қалаға жылжып, астананы қоршауға дейін жетті. Бұл көтеріліс 20 ғасырдың басына дейін жалғасты. 21 ғасырдың басында Чьяпаста майялардың көтерілісі жалғасуда.
The sentence was carried out in the main plaza of Mérida on December 14, 1761, less than a month after the uprising began. Eight confederates were hanged. On the following days sentences of 200 lashes and mutilation (loss of an ear) were carried out against 200 other participants. José Crespo y Honorato, governor of Yucatán at the time, attributed the rebellion primarily to the Spanish allowing the Maya Indians of the region to own firearms for hunting. This was considered necessary because the Maya lands were agriculturally poor, and huge areas had been confiscated by the Spanish, leaving the Maya on the verge of starvation. In addition, arming the population of the Yucatán was not considered as risky as allowing firearms to Indians elsewhere in New Spain because of the recent peaceful history of the Maya. The governor also considered that failed conversion of the Mayas to Roman Catholicism along with leniency towards Maya culture contributed to the rebellion. Crespo thought cultural celebrations were a danger to future peace in the region because they preserved the memory of ancient rites of the Maya religion. He also believed that the rebellion against "God and king" was not spontaneous, but had been plotted for more than a year. In 1847 when rebellion again broke out (the Caste War), Jacinto Canek's name was a rallying cry. This time the Maya were well organized and determined to drive the Spanish and Mestizos, their mixed blood descendants, into the sea. For two years they pushed toward Mérida, taking town after town, finally laying siege to the capital itself. This rebellion continued until the early 20th century. Maya rebellions at the turn of the 21st century continue in Chiapas.