Парсы сатрапы Тирибаз: өмір және саясат жолы

Кіріспе

Ахеменид сатрапы (б.з.д. 440 – б.з.д. 370 ж.)

Тирибазус, Тирибазус немесе Терибазус (Ескі иран тілінде: Tīrībāzu) (б.з.д. 440 – б.з.д. 370 ж.) – Ахеменидтердің Армения сатрапы, кейіннен Батыс Анатолиядағы Лидия сатрапы.

Батыс Арменияның сатрапы

Ол парсы патшасы Артаксеркс II-нің жоғары бағасын алды, және Ксенофонт айтуынша, ол қасында болғанда, ешкім патшаның жылқыға отыруына көмектесу құрметіне ие болған жоқ. 395 жылға дейін Тирибаз Батыс Арменияның гипархы қызметін атқарды.

Лидияның сатрапы

Ол Титраусттың орнын басып, Батыс Азияның (Сардистің) сатрапы болды. Бұл лауазымға ол 393 ж.б.д., Анталкидас Парсы патшасымен бейбіт келісімге келу үшін жіберілген кезде ие болды. 392 ж.б.д., грек мемлекеттері арасындағы Қорынт соғысы кезінде Тирибаз соғыстың басты соғысушыларынан елшілерді қабылдады және соғысты тоқтату туралы ұсыныс талқыланған конференция өткізді. Бұл келіссөз сәтсіз аяқталды, бірақ Тирибаз Афинаның Эгей теңізінде Парсыға қауіп төндіріп отырғанына сенімді болды, сондықтан Спарта флотын қайта құру үшін жасырын қаржы бөлді. Парсы патшасы Артаксеркс II бұл туралы білгенде, Тирибаз биліктен алынып, оның орнына Спартаға қарсы саясатты жүргізген Струт тағайындалды. Бірақ бес жылдан кейін, б.з.д. 387 ж., Тирибаз билікке қайта оралды және спартандық генерал Анталкидаспен бірлесіп, аймақтағы афиналық мүдделерге қауіп төндіретіндей спартандық флотты қайта құрды. Бұл әрекет афиналықтар мен олардың одақтастарын келіссөз үстеліне әкелді. Тирибаз Анталкида бейбітшілігін жасасқан келіссөздерде Артаксеркс II-нің өкілі болды. Б.з.д. 386/385 ж. Тирибаз Кипрдегі Саламис патшасы Евагор I-ге қарсы парсы экспедициясының бірлескен қолбасшысы болды. Ол парсы флотына басшылық етуге тағайындалды, ал Армения сатрабы Оронт I құрлық әскеріне басшылық етті. Тирибаз Оронтпен Арменияда ерте кезде таныс болған, ол онда 395 ж.б.д. дейін оның батыс бөлігінің гипархы болып қызмет еткен. 382 ж.б.д. науқанға дайындық жүргізілді, келесі жылы Кипрдің Китион қаласының жанында шайқас болды, онда парсылар үлкен флотына байланысты жеңіске жетті. Евагор Саламиске қашып, қаланы нығайта бастады. Мысыр перғауыны Хакордан көмек алмаған Евагор Тирибазбен бейбіт келісімге келуге кірісті, Саламистан басқа Кипрдің барлық қалаларынан кетуге және парсы патшалығына жыл сайын белгілі бір мөлшерде салық төлеуге ұсыныс жасады. Тирибаз бұл ұсынысты қабылдауға дайын болды, бірақ Евагор өзінің патшалық мәртебесінен де бас тартқаннан кейін келіссөздер сәтсіз аяқталды. Евагор мен Тирибаз арасындағы келіссөздер Оронтты Артаксеркс II-ге бірнеше айыптаулар жіберуге итерді, онда Тирибаз соғысты әдейі ұзартып, тәуелсіздік жариялауды жоспарлап отырғаны айтылды. Артаксеркс II қашықтығынан дұрыс баға бере алмады, бірақ Тирибаздың парсылық жетістіктерге нұқсан келтіруіне қауіптенді, сондықтан оны Сузада түрмеге қамап, парсы экспедициясының беделін әлсіретті. Тирибаздың қайын атасы Глос өзінің билігінен қорқып, Артаксеркс II-ге қарсы қастандық жасауға кірісті және Мысырмен, Спартамен жасырын келісім жасады. Евагор спартандықтардан көмек алып, Глосқа Оронттың беделін құлатуға қауіпті ақпарат берді. Шантаж қаупімен 380 ж.б.д. Оронт Евагормен келісімге келді. Келісім шарты бойынша Евагор парсы патшасына салық төлеуге міндетті болды, бірақ құл емес, бағынышты патша ретінде. Артаксеркс II соғыстың аяқталуын қанағаттанарлық деп санамады, себебі ол 15000 талантқа бағаланды, нәтижесінде Оронт жағдайсыз қалды. Осы уақытта Тирибаз кешіріліп, бұрынғы лауазымына қайта оралды. Тирибаз патшаның ықыласына ие болды және патшаның қызы Аместристің қолына уәде алды. Бірақ Артаксеркс бұл келісімнен бас тартып, Аместриске өзі үйленді. Артаксеркс Тирибазға берген уәдесін тағы да бұзды, бұл жолы патшаның ең кішкентай қызы Атоссаға қатысты. Тирибаз енді патшаға адал бола алмады және Артаксеркс ұлы Дариусқа патшаның өміріне қастандық жасауға шақырды. Тирибаздың жоспарлары евнухтың құлағына тиді, содан кейін қастандықтардың барлығы анықталды. Тирибаз оны тұтқындауға келген сақшыларға қарсылық көрсетіп, сөйлеммен қаза тапты.

He succeeded Tithraustes as satrap of Western Asia (Sardis). He was holding this office when, in 393 BC, Antalcidas was sent to negotiate, through him, a peace for Sparta with the Persian king. In 392 BC, while the Corinthian War was being contested amongst the Greek states, Tiribazus received envoys from the major belligerents of that war, and held a conference in which a proposal for ending the war was discussed. That discussion failed, but Tiribazus, convinced that Athens was becoming a threat to Persia in the Aegean, secretly provided funds to rebuild the Spartan fleet. When the Persian king Artaxerxes II learned of this, Tiribazus was removed from power and replaced by Struthas, who pursued an anti Spartan policy. However, five years later, in 387 BC, Tiribazus was again in power, and worked together with the Spartan general Antalcidas to rebuild the Spartan fleet as a threat to Athenian interests in the region. This action brought the Athenians and their allies to the negotiating table. Tiribazus represented Artaxerxes at the ensuing negotiations, which led to the Peace of Antalcidas. In 386/385 BC, Tiribazus was made joint commander of the Persian expedition against Evagoras I , the king of Salamis in Cyprus. He was assigned to the lead the Persian navy, while Orontes I, the satrap of Armenia, led the land forces. Tiribazus reportedly knew Orontes from his early days in Armenia, where he had served as the hyparch of its western part till 395 BC. By 382 BC, preparations for the campaign had been made, with a battle taking place the following year near the Cyprian city of Kition, where the Persians emerged victorious due to their larger fleet. Evagoras withdrew to Salamis, which he started fortifying. Failing to gain help from the Egyptian pharaoh Hakor , Evagoras started to negotiate a peace treaty with Tiribazus, offering to withdraw from all the cities of Cyprus except Salamis, and pay a fixed yearly tribute to the Persian crown. Tiribazus was inclined to accept the offer, but the negotiations failed after Evagoras refused to also cede his status as king. The negotiations between Evagoras and Tiribazus led to Orontes to send a number of accusations to Artaxerxes II, which mentioned that Tiribazus was deliberately prolonging the war and planning to declare independence. Artaxerxes II was unable to make a proper assessment due to his distance, but could not risk Tiribazus ruin the recent Persian accomplishments, and as a result had him jailed in Susa, heavily weakening the position of the Persian expedition. Glos, who was the father in law of Tiribazus, fearing for his own position, started plotting against Artaxerxes II and secretly making peace with Egypt and Sparta. Evagoras started to help from the Spartans and gave Glos information that would jeopardize Orontes' position. Under the threat of blackmail, Orontes was forced to make peace with Evagoras in 380 BC. The terms of the treaty was that Evagoras was obligated to pay tribute to the Persian king, but as a subordinate king rather than a slave. Artaxerxes II did not deem the conclusion of the war satisfactory, as it had cost 15,000 talents, and a result Orontes fell into disfavour. Meanwhile, Tiribazus was pardoned and restored to his former position. Tiribazus now stood higher than ever in the royal favour, and received a promise of the hand of Amestris, the king's daughter. Artaxerxes, however, reneged on this arrangement, and married Amestris himself. When King Artaxerxes reneged on a pledge to Tiribazus once more, this time with respect to Atossa, the youngest of the king's princesses, Tiribazus could no longer remain loyal to the king and incited Darius, the son of Artaxerxes, to join him in a plot against the king's life. Tiribazus' plans were betrayed to Artaxerxes by a eunuch, and the conspirators were found out. Tiribazus offered a desperate resistance to the guards who endeavored to arrest him, and was slain with a javelin.