Кіріспе

Ағылшын философы

Джон Дэмблтон (лат. Ioannes De Dumbleton; шамамен 1310 – шамамен 1349) Англияның оңтүстік-батысындағы Глостершир графтығындағы Дэмблтон ауылының мүшесі болған. Көзге түспесе де, ол логика, табиғаттану және физика салаларына қосқан үлесі үшін XIV ғасырдың маңызды ағылшын философы саналады. Дэмблтонның ең басты еңбегі – «Логика және табиғаттану жөніндегі жинақ» (Summa Logicae et Philosophiae Naturalis), оны өмірінің соңында жазған болуы мүмкін.

Өмір

Джон Дэмблтон шамамен 1338-1339 жылдары Оксфордтың Мертон колледжінде оқуға қабылданды және Уильям Хейтсбери, Томас Брэдвардин және Ричард Суиншейд сияқты ғалымдармен бірге білім алды. Бұл төрт ортағасырлық схоластиктердің ортақ байланысы олардың оқу қызығушылықтарының ұқсас салаларда болуы болды, бірақ осы шәкірттерді бір білім саласына біріктірген оқу әдісі қазіргі университеттердегі әдістерден гөрі эзотерикалық сипатта болды. Олар математика мен логикалық талдауға табиғаттану, теология және априорлық математикалық физика (қазіргі заманғы, эмпирикалық, тәжірибелік физикамен шатастырмау керек) мақсатында қызығушылық танытты. Осылайша, Дэмблтон мен оның Оксфордтағы замандастары жасаған физикалық постулаттар мен болжамдар негізінен физикалық тәжірибелерді қолданбай жасалды. Дэмблтон, Мертонның тағы үш философымен бірге философиялық және теологиялық мәселелерді шешуде математика мен логикалық пікірталасқа берілгендері үшін «калькуляторлар» деген лақап ат алды. Оксфордтағы Король колледжінің мүшесі болып тағайындалғаннан кейін (1340 ж.) және Мертон колледжіне қайтып келгеннен соң (1344-1345 жж.), Дэмблтон Парижде теологияны қысқа мерзімге оқыды (шамамен 1345-1347 жж.), содан кейін Мертон колледжінде оқуын аяқтау үшін оралды (1347-1348 жж.). Дэмблтонның «Summa Logicae et Philosophiae Naturalis» еңбегінің толық (немесе өңделмеген) бір данасының жоқтығы оның өлімі (шамамен 1349 ж.) оны аяқтау мүмкіндігін күрт тоқтатты деген ойға жетелейді.

Философиялық еңбектері

Төртінші ғасырда Оксфордта Платонизмге зор құрмет көрсетілгенімен, Аристотелизмнің қайта жандануы Париждің жоғары білім орталықтарында басымдық танытты. Парижде қысқа мерзім оқыған Дамблтон да осының ықпалынан тыс қалмады. Шындығында, оның "Summa Logica et Philosophiae Naturalis" жинағы Аристотельдің "Физикасынан" алынған көптеген қағидалардың шолуын ұсынады. "Сумма" он бөлімге бөлінген. Барлық қолжазбаларда тоғызыншы бөлім аяқталмаған. Дэмблтонның сөзіне сүйенсек, "жалпыламалар мен мағынаны" зерттеуге арналған оныншы бөлімге ешқашан еңбек етілгенінің белгісі жоқ. Молекулалар туралы идея осы кезде теориялық тұрғыда қалыптаспаған болса да, Дэмблтонның болжамы денелердің шексіз бөлінетін бөліктері бар деген пікірді баяулатуға көмектесті. Дэмблтон функционалдық байланыстарды графикалық түрде бейнелеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол орташа жылдамдық теоремасын дәлелдеп, "біркелкі өзгермелі қозғалыстың ені орта нүктенің градусына сәйкес келеді" деді және осы әдісті жарық интенсивтілігінің мөлшерлік төмендеуін зерттеу үшін қолданды, бұл қашықтыққа тура пропорционал емес екенін көрсетті, бірақ кері квадрат заңын ашу мүмкін болмады, ол 1604 жылы Иоганн Кеплердің ашқанға дейін шамамен 250 жылға кешіктірілді.

Сын

Оксфорд "калькуляторларының" теоремаларды абстракция арқылы (яғни, эмпирикалық зерттеулерсіз) болжап, тұжырымдағанда қандай әдістеме қолданғанын анықтау қиын. Бұл сын Дэмблтонның болжамдарына тікелей емес, көбінесе Мертон физиктерінің барлық тобының әдістемесіне бағытталған. Бір ұсыныс бойынша, олар Аристотельдің әлем туралы көзқарасын математикалық тұрғыда бейнелеуге тырысқан болуы мүмкін. Егер осылай болса, онда эмпирикалық зерттеу олардың жұмыс істеу тәсілі емес екенін көрсетеді. Яғни, Оксфорд "калькуляторларының" еңбектері сандық ойлауға құрмет көрсеткенін көрсетеді; тәжірибеден кейінгі бағалауларға қарсы. Олардың эмпирикалық зерттеулерден теологиялық себептермен немесе ғылыми әдіс ашылуға дайын болмағандықтан бас тартқан-бастамағанына қарамастан, Джон Дэмблтонды және оның замандастарын математика, физика және логикалық дискурстағы көрнекті пионерлер деп санау керек.