Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Полинезия тілі, Валлис аралында қолданылады. Валлис аралының тілі, "Валлис" деп те аталады, сондай-ақ "Fakauvea" немесе "Шығыс Увеан" деп белгілі.
Polynesian language spoken in Wallis island
the language of Wallis Island, "Wallisian", also known as "Fakauvea" or "East Uvean"
Валлис, немесе Увеан тілі, Валлис аралында (Увеа деп те аталады) сөйленетін полинезиялық тіл. Бұл тіл Жаңа Каледонияға жақын орналасқан Оувеа аралында сөйленетін Батыс Увеан тілінен ерекшелену үшін Шығыс Увеан тілі деп те аталады. Аталған арал 18 ғасырда Валлис аралынан қоныстанған. Валлис аралының түпкі тілі, 1950 жылдан бері көптеген валлис тұрғындарының көшіп кетуіне байланысты Жаңа Каледонияда да (әсіресе Нумеа, Думбеа, Ла Фоа және Мон Доре қалаларында) қолданылады. CIA World Factbook мәліметінше, 2015 жылы 7 660 адам осы тілде сөйлеген. Дегенмен, Ливингстон (2016) нақты сөйлейтіндердің саны одан да көп (шамамен 20 000) екенін, бірақ оларды дәл санау қиын екенін айтады. Валлис тіліне ең жақын тіл – Ниуафо’оу тілі.
Wallisian, or Uvean , is the Polynesian language spoken on Wallis Island (also known as Uvea). The language is also known as East Uvean to distinguish it from the related West Uvean language spoken on the outlier island of Ouvéa near New Caledonia. The latter island was colonised from Wallis Island in the 18th century. Indigenous to Wallis island, the language is also spoken in New Caledonia since the 1950s due to a migration of many Wallisians (especially in Nouméa, Dumbéa, La Foa, and Mont Dore). According to the CIA World Factbook, it had 7,660 speakers in 2015. However, Livingston (2016) states that the actual number of speakers is much higher (around 20,000), albeit difficult to count precisely. The closest language to Wallisian is Niuafo'ou.
Тарих және сыныптау
Валлисиан тілі – полинезия тілдерінің бірі, ол прото-полинезия тілінен шыққан. Дегенмен, оның жіктелуі ғалымдар арасында пікірталас тудырып келген. Тонга тіліне жақындығынан, валлисиан тілі кейде тонгалық топшасына жатқызылды (Эльберт, 1953), бірақ кейінгі тіл білімі мамандары оның Ядролық полинезия тобына жататынын көрсетті: Паули және Грин (1966), Брюс Биггс (1978) және Джеффри Марк (2000). Валлисиан тіліне ең жақын тіл – Ниуафо’у тілі, ол Ниуафо’у аралында (Солтүстік Тонга, Ниуас аралдары) қолданылады. Екі тілдің арасындағы өзара түсіністік деңгейі өте жоғары, себебі 20 ғасырдың ортасына дейін екі аралдың арасында тығыз қарым-қатынас болды.
Wallisian is a Polynesian language that comes from Proto Polynesian. However, its classification has been a subject of debate among scholars. Due to its proximity with Tongan language, Wallisian has sometimes been classified within the Tongic subgroup (Elbert, 1953), but later linguists stated it belonged to the Nuclear Polynesian group: Pawley and Green (1966), Bruce Biggs (1978) and Jeffrey Marck (2000). The closest language to Wallisian is the Niuafo'ou language, spoken on the island of Niuafo'ou (Northern Tonga, Niuas group). Intercomprehension is very high between those two languages, due to intense contacts between both islands until the mid 20th century.
Тонганың ықпалы
Вальсиан Реннель тілімен туыс. Валлисте бұрынғы Тонганың шапқындары болғандықтан, ол Тонга тілімен де тығыз байланысты. Мысалы, «не’е» деген өткен шақ жұлдығы Тонга тілінен келген. Валлис тілі Тонга тіліне өте жақын, ал Футуна тілі Самоа тіліне жақын.
Wallisian is related to Rennellese. It is also closely related to Tongan, because of former Tonga invasions in Wallis. For instance, the past form ne'e comes from Tongan. Wallisian is very closely related to Tongan, while Futunan is more closely related to Samoan.
Ағылшын тілінің әсері
19 ғасырда валлизиандар саудагерлермен байланыс үшін пиджин ағылшын тілінің бір түрін пайдаланды, себебі Уоллис және Футунаның жергілікті тұрғындары Жаңа Англияның кит аулау кемелерімен жиі байланыста болды, олар Уоллис және Футунаға үнемі тоқтайтын. Қазіргі уақытта Валлис аралында әлі де қолданыста 70-ке жуық пиджин сөзі бар. Дегенмен, 1937 жылы Уоллис аралында кокос бұршақтарының таралуы, аралдың көптеген сауда серіктестерін, олардың басым бөлігі ағылшын болған, қорқытты. Мысалы, Фиджимен сауда тоқтатылды. 1942 жылы американ әскері аралда әскери база салғаннан кейін ағылшын тілінің ықпалы күшейді. "Қасық" деген мағынадағы пуна, "көлік" (motor car сөзінен) мағынасындағы мотока, "отбасы" деген мағынадағы фамили, "қант" деген мағынадағы сука, "қалам" деген мағынадағы пени, "қалай" деген мағынадағы тини және т.б. сияқты сөздер валлиз тіліне енді.
During the 19th century, a form of pidgin English was used by Wallisians to communicate with traders, mainly due to the fact that the natives of Wallis and Futuna had a lot of contact with New England whaling ships as they frequently stopped at Wallis and Futuna. Currently, there are about 70 pidgin words that are still in use on Wallis island. In 1937 however, an infestation of coconut beetles on Wallis island scared many of the trade partners of Wallis island who happened to have been mainly English. Trade to Fiji, for example, was halted because of the infestation. Influence from English grew stronger after the American army set a military base on the island in 1942. Loanwords such as puna ("spoon"), motoka ("car", from motor car), famili ("family"), suka ("sugar"), peni ("pen"), tini ("tin"), etc. have integrated the Wallisian language.
Латынның ықпалы
Миссионерлер келген кезде, олар негізінен діни мақсаттар үшін көптеген латын сөздерін енгізді. Иса Мәсіх Sesu Kilisito ретінде берілді, komunio ("қауымдасу"), kofesio ("мойынұстау"), temonio ("шайтан", demonio, fr démon) сияқты сөздер, сондай-ақ діни емес сөздер де енгізілді: hola ("уақыт, сағат" (лат. hora)); hisitolia ("тарих" (лат. historia)) – бұл сөздер қазір күнделікті валлис тілінің бір бөлігі болып табылады. Дегенмен, барлық діни сөздер қарызға алынған жоқ. Миссионерлер валлис тіліндегі қолданыстағы ұғымдарды пайдаланып, оларға жаңа христиандық мағына беруге тырысты. Осылайша, Tohi tapu ("қасиетті кітап") Киелі кітапты білдірсе, aho tapu ("қасиетті күн") – сенбі күнін, ал Po Tapu ("қасиетті түн") – Рождествоны білдіреді; ал Үш Бірлік ұғымы Tahitolu tapu деп аударылды, бұл сөзбе-сөз "бір-үш қасиетті" дегенді білдіреді. Миссионерлер апта күндерін де тілге енгізді, португал тіліндегідей, латын шіркеу стилінде, яғни ферия (felia деп транслитерацияланған) арқылы атады. Клэр Мойс Форидің түсіндіруінше, валлис тілінде "қарыз сөздер буындық құрылымға сәйкес келеді, яғни орамдағы дауысты қосып, соңғы дауысты қосады немесе соңғы дауыссызды жояды".
When the missionaries came, they also introduced many Latin words, mainly for religious purposes. Jesus Christ was rendered as Sesu Kilisito, words like komunio ("communion"), kofesio ("confession"), temonio ("devil", from demonio, fr démon), but also some non religious vocabulary : hola ("time, hour" (lat. hora)) ; hisitolia ("history" (Lat. historia)) were introduced and are now part of the everyday Wallisian language. Not all religious words have been borrowed, though. Missionaries also tried to use existing concepts in Wallisians and give them a new Christian meaning. Thus Tohi tapu ("sacred book") refers to the Bible, while aho tapu ("holy day") means Sunday, and Po Tapu ("sacred night") is Christmas; the concept of Trinity was translated into Tahitolu tapu, which literally translates to "one three holy". Missionaries also introduced the days of the week into the language, using the Latin ecclesiastical style of naming weekdays with feria (transliterated as felia), much like in Portuguese. Claire Moyse Faurie explains that in Wallisian, "loanwords conform to the syllabic structure by inserting an epenthetic vowel into the cluster and by either adding a final vowel or eliminating the final consonant".
Француз тілінің ықпалы
Вальсиан тіліне француз тілі зор әсер еткен. Француз миссионерлері 19 ғасырдың соңында келді; 1961 жылы Уоллис және Футуна Францияның теңіз артындағы аумағына айналды, ал француз тілі қазіргі таңда ресми тіл болып табылады. Доктор Карл Ренш сияқты көптеген тіл білімі мамандарының пікірінше, француз тілі бастапқыда тілге көп әсер етпеген, бірақ қазір Вальсиан тілін түбірінен өзгертіп жатыр. Саясат лексикасындағыдай, француз сөздерін Вальсиан тіліне транслитерациялау арқылы көптеген жаңа сөздер жасалған. Мысалы, Falanise ("Франция"), Telituale ("Территория"), politike ("саясат"), Lepupilika ("Республика") және көптеген техникалық терминдер (телефония, телевизия), еуропалықтар Валлиске әкелген тағамдардың атаулары (томат, tapaka ("тәмәкі", фр. tabac), alikole ("алкоголь"), kafe ("кофе", фр. café)) француз тілінен алынған сөздер. 1984 жылы Карл Ренш француз тілінен алынған сөздердің Вальсиан тіліне көбейіп бара жатқанын мәлімдеді. 2000-ші жылдарда жастар екі тілді де сөйлеуде жиі араластыра бастады. Увеада француз тілінің ықпалын БАҚ және мектептерде байқауға болады. 1961 жылдан бастап француз тілі бастауыш және орта мектептерде оқытылатын тіл ретінде енгізілді, бұл аралдағы француз үкіметінің үстемдігін күшейтті. 1968-1969 жылдары Валлис тұрғыны мектепте ана тілінде сөйлеп қалса, оған консерві банкасының қақпағын мойнына тағып, демалыс күндері француз тілінде бір сағаттық эссе жазуға мәжбүр ететін. Егер келесі оқушы Вальсиан тілінде сөйлеп қалса, қақпақ оған берілетін, ал қақпақтың иесі басқа біреу ана тілінде сөйлеп қалғанша оны тағып жүруге міндетті болатын. Француз тілінің Валлис аралына әсерінен ақпарат құралдарының шамамен жартысы француз тілінде шығады және тұрақты түрде қолжетімді, ал Вальсиан тіліндегі кейбір жаңалықтар арналары мен телебағдарламалар аптасына бір рет ғана, әдетте апта соңында қолжетімді болады, бұл адамдарды оларды көруден тиысқарады, себебі олар апта басында жаңалықтарды көріп қойған болатын. Бұл француз тілімен көбірек қарым-қатынасқа түсуге және Вальсиан тілін үйренуге деген ынтаны төмендетуге әкеледі. Кейбір ата-аналар балабақша мен бастауыш мектептерде Вальсиан тілін үйренуді уақытты босқа жұмсау деп есептейді. Жоғары білімді Футуна азаматы әдетте француз, футуна және вальсиан тілдерінде еркін сөйлей білуі керек. Тек үш тілді болған жағдайда ғана Футуна азаматы Футуна аралының мақтанышын сақтап, Валлис аралында экономикалық және білім беру саласында өркендеуге мүмкіндік алады.
Wallisian has been heavily influenced by French. French missionaries arrived at the end of the 19th century; in 1961, Wallis and Futuna became a French oversea territory and French is now the official language. According to many linguists such as Dr Karl Rensch, French did not affect much the language in the beginning but is now profoundly transforming Wallisian. Many neologisms have been created by transliterating French words into Wallisian, as in the vocabulary of politics. Words such as Falanise ("France"), Telituale ("Territory"), politike, ("politics"), Lepupilika ("Republic") , many technical words (telefoni, televisio ), food that was brought in Wallis by the Europeans (tomato, tapaka ("tobacco", from Fr. tabac, ), alikole ("alcohol"), kafe ("coffee", from Fr. café)), etc. are borrowings from French. In 1984, Karl Rensch stated that more and more French loanwords were entering the Wallisian language. In the 2000s, young people have started mixing both languages in their speech. French influence in Uvea can be seen through media and in schools. French was even implemented as a primary and secondary school language since 1961, reinforcing the French governmental dominance over the island. During the year 1968–9 when a Wallisian was caught speaking in his native language in school they would be forced to wear a tin corned beef lid as a necklace and then write an hour long French composition during the weekend marked by the French teacher. When the next student was to be caught speaking Wallisian then the necklace would be passed on to them but whoever holds the necklace will have to wear it until someone else is caught speaking their suppressed native language. Due to the French influence on Wallis island about half of the media is in French and constantly available while for example some news stations and television programs in Wallisian are only available once a week and are usually at the end of the week which discourages people from watching them since they would have already seen the news earlier in the week. This only leads to people interacting more with the French language and feeling more discouraged to learn Wallisian. Some parents even discourage the learning of Wallisian in nursery and primary schools calling the language a waste of time to learn. A highly educated Futunan is typically expected to be trilingual in French, Futunan, and Wallisian. Only by being trilingual in all three can a Futunan retain the pride of Futuna island while being able to have the opportunity to advance economically and educationally on Wallis island.
Тіл мәселесі: шіркеу мен француз әкімшілігі
Уолис және Футуна аралдарының жергілікті халқы католик миссионерлерімен тығыз қарым-қатынасқа түсті, себебі миссионерлер аралдарда тұрып, валлис және футуна тілдерін үйренді, сондай-ақ жастарды білім беру және жас жігіттерді дін қызметкерлеріне баулу үшін мектептер ашты. Арал тұрғындарының әкімшілік қызметкерлермен қарым-қатынасы жаман болды, себебі әкімшілер көшірілмес бұрын екі-үш жыл ғана қызмет ететін, осылайша олардың жергілікті тілдерді үйренуіне мүмкіндік болмады, себебі олардың аралда болу мерзімі миссионерлерге қарағанда өте қысқа болды. Бірақ жергілікті халықтың католиктерге жақындығы олардың латын сөздерін үйренуіне және оларды өз тілдеріне, әсіресе діни ортада енгізуіне әкелді. Сонымен қатар, қауымдық радио арналары валлис тілінде хабар таратуды бастады.
The natives of Wallis islands and Futuna were able to get very close to the Catholic missionaries as the missionaries stayed, learned the native languages Wallisian and Futunan, and the missionaries created schools in order to educate the young and encourage young men to join the priesthood. The natives of the islands had a poor relationship with administrative officials since administrators only stay for two to three years before being moved elsewhere, this causes administrators to typically not learn local languages as they had very little use for it being exposed for such a relatively short period of time compared to the missionaries. The natives being close to the Catholics however caused the locals to begin learning Latin words which they began to incorporate into their own language, especially in religious settings. the community began operating radio channels specifically in Wallisian.