Кіріспе
Теологиялық жазу жанры – теологиялық ұғым. Гексамерон (гр. Ἡ Ἑξαήμερος Δημιουργία Hē Hexaēmeros Dēmiourgia), сөзбе-сөз "алты күн", екі мағынаның бірінде қолданылады. Бір мағынада, ол Жаратылыс кітабындағы Жаратылыс 1:1–2:3 аралығындағы жаратылыс оқиғасына сілтеме жасайды: жарықтың (1-күн); аспанның (2-күн); жердің, теңіздердің және өсімдіктердің (3-күн); күн мен айдың (4-күн); ауа мен теңіз жануарларының (5-күн); және құрлықтағы жануарлар мен адамдардың (6-күн) жаратылуына сәйкес келеді. Содан кейін Құдай жетінші күні жаратылыс жұмысынан демалады, ол – яғни, сенбі күні. Екінші мағынада, Жаратылыс кітабындағы жаратылыс оқиғасы еврей және христиан әдебиетіндегі дидактикалық жанрға, яғни алтауыш әдебиетіне шабыттандырды. Осы жанрдағы әдеби туындылар Гексамерон деп аталады. Бұл әдебиет ежелгі және орта ғасырлардағы Киелі кітаптың жаратылыс туралы баяндамасын түсіндіруге, алты күннің мәнін және әлемнің пайда болуын зерттеуге арналған түсініктемелер, уағыздар мен трактаттарды құрастыруға бағытталған. Осы жанрдың алғашқы христиандық үлгісі – Кесариялық Василийдің "Гексамероны", ал Августин Гиппоний, Яков Сергский, Яков Эдесса, Бонавентура және т.б. авторлар көптеген басқа да еңбектер жазды. Бұл трактаттар кең таралды және көбінесе космология, ғылым, теология, теологиялық антропология және Құдайдың табиғаты сияқты алуан түрлі тақырыптарды қамтыды. Кейде бұл термин алты күндік жаратылыс туралы айтылатын қысқаша сипаттамаларға немесе пікірталастарға да қатысты қолданылады, мысалы, Құранда кездесетіндей. Чиркінің Әулиелері көптеген Гексамерон жазды және көптеген мәселелер бойынша әртүрлі пікірлер болды. Түсіндірудің екі негізгі тәсілі болды: Антиохия мектебінің дәстүріндегідей, түсіндірудің сөзбе-сөз тәсілі (мысалы, Иоанн Златоуст), және Александрия мектебінің дәстүріндегідей, аллегориялық тәсіл (мысалы, Ориген және Августин). Алайда, әр мектептегі адамдар балама көзқарастың дұрыстығын жоққа шығармайтын жағдайлар да болды. Осы айырмашылықтарға қарамастан, олардың арасында бірқатар мәселелер бойынша келісім болды, соның ішінде Құдайдың Жаратушы ретіндегі басымдылығына сенім; жаратылыстың Құдайдың Сөзі (Христос) және Рух арқылы жасалуы; әлемнің жаратылған және мәңгілік емес екендігі, Құдайдың рухани және материалдық әлемдерді (адам денесі мен жаны да оның ішінде) жаратуы; және Құдайдың жаратылысқа қатысты үздіксіз қамқорлығы. Чиркінің Әулиелері негізінен Жаратылыс кітабының алғашқы екі тарауына, сондай-ақ Жаңа өсиеттегі бірнеше маңызды мәлімдемелерге (Жохан 1:1–4; 1 Коринфтерге 8:6) назар аударды.
the theological concept
The term Hexaemeron (Greek: Ἡ Ἑξαήμερος Δημιουργία Hē Hexaēmeros Dēmiourgia), literally "six days," is used in one of two senses. In one sense, it refers to the Genesis creation narrative spanning Genesis 1:1–2:3: corresponding to the creation of the light (day 1); the sky (day 2); the earth, seas, and vegetation (day 3); the sun and moon (day 4); animals of the air and sea (day 5); and land animals and humans (day 6). God then rests from his work on the seventh day of creation, the Sabbath. In a second sense, the Genesis creation narrative inspired a didactic genre of Jewish and Christian literature known as the Hexaemeral literature. Literary treatments in this genre are called Hexaemeron. This literature was dedicated to the composition of commentaries, homilies, and treatises concerned with the exegesis of the biblical creation narrative through ancient and medieval times and with expounding the meaning of the six days as well as the origins of the world. The first Christian example of this genre was the Hexaemeron of Basil of Caesarea, and many other works went on to be written from authors including Augustine of Hippo, Jacob of Serugh, Jacob of Edessa, Bonaventure, and so on. These treatises would become popular and often cover a wide variety of topics, including cosmology, science, theology, theological anthropology, and God's nature. The word can also sometimes denote more passing or incidental descriptions or discussions on the six days of creation, such as in some of the brief occurrences that appear in the Quran. The Church Fathers wrote many Hexaemeron and a diversity of opinions existed on a broad range of subjects. Two general modes of interpretation existed, corresponding to the literal form of interpretation, represented by the tradition of the School of Antioch (one example being in John Chrysostom), and another represented by an allegorical mode of interpretation, represented by the tradition of the School of Alexandria (examples being Origen and Augustine). Outside of this categorization, however, individuals in each school would not necessarily deny the validity of the alternative perspective. Despite the differences, consensus existed on a number of subjects among these interpreters, including in their belief in God's primacy as the Creator; the occurrence of creation through the act of the divine Word (Christ) and the Spirit; on the created and not eternal nature of the world, God's creation of both the spiritual and material realms (including the human body and soul); and the continuing providential care over the creation by God. The Church Fathers primarily focused on the first two chapters of Genesis, as well as a few essential statements in the New Testament (John 1:1–4; 1 Corinthians 8:6).
Этимология
Бұл сөз грек тіліндегі "алты" деген мағынаны білдіретін hexa және "күн" деген мағынаны білдіретін hemer түбірлерінен шыққан. Гексамерлік сөзі гексамеронға қатысты нәрсені білдіреді, ал оны алты бөліктен тұратын гексамералдан ажырату керек. Латын әрпімен жазылғанда "Hexameron" деп те кездеседі.
Шығу тегі
Алғашқы сақталған куәлік – Александриялық Филонның "De opificio mundi" еңбегі, бірақ ол бұл жанрдың негізін қалаушы емес: Филон таныс болған осы жанрдағы ертерек туындыны Александриялық Аристобул жазған. Осы кезеңде яһуди дәстүрінде басқа да осындай еңбектер болған деген болжам бар, алайда олардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ немесе кейінгі христиан түсіндірушілеріне белгілі болған емес.
Ежелгі дәуір
Василий 378 жылы үш күн бойы Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы лекция оқыды. Ол осы мақсатта дайындаған материалдарды пайдаланып, тоғыз уағыздан тұратын «Гексамеронды» жазды. Бұл мәтін – ең көне христиандық «Гексамерон», Филонның еңбегінен кейінгі алғашқысы. Ол өзінің «Гексамерон» кітабын былай ашты: «Егер кейде ашық түнде, жұлдыздардың сөзбен жеткізе алмайтын сұлулығына зер салып, барлық нәрсенің Жаратушысын ойласаңыз; егер сіз өзіңізге кімнің көктегі гүлдерді сепкенін және көрінетін нәрселердің әдеміліктен гөрі неге пайдалы екенін сұрасаңыз; егер күндіз жарықтың ғажайыптарын зерттесеңіз, егер көрінетін нәрселер арқылы көрінбейтін Жаратушыға жолығуға тырыссаңыз, онда сіз жақсы дайындалған тыңдаушысыз және осы ұлы әрі киелі амфитеатрде өз орныңызды ала аласыз». Ол кеңінен таралды, көптеген тілдерге аударылып, оның замандастарының, оның ішінде ағасы Григорий Ниссалық және Амвросийдің көптеген еңбектеріне әсер етті. Латын Әулиелері Амвросий мен Августин Гиппоны алты күндік жаратылыс туралы алғашқы әдебиеттердің бірін жазды. Амвросийдің «Гексамерон» еңбегі Василийдің сол аттас еңбегінен күшті әсер алды. Ал Августин Жаратылыс кітабындағы оқиғаларға түсіндірме ретінде бірнеше еңбек жазды, соның ішінде «Құпиялар» кітабының соңғы бөлімі және «Жаратылыс кітабының нақты мағынасы» (416 жылы жарық көрген). Сирия тіліндегі алғашқы «Гексамерон» – алтыншы ғасырдың басында Серугиялық Яковтың «Гексамероны», онда жаратылыс күндерінің әрқайсысына арналған бір уағыз бар. Кейіннен, өнімді Сирия теологы Эдессалық Яков өзінің соңғы еңбегі ретінде сегізінші ғасырдың басында өзінің «Гексамерон» еңбегін жазды.
Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында
Орта ғасырларда көптеген гексамерлік туындылар жазылды, олардың ішінде Беда (7 ғасыр), Питер Абелард (12 ғасыр) және Роберт Гросетесте (13 ғасыр) есімдері бар. Бұл жанр Ду Бартастың "Сепмейндері" және Джон Милтонның "Жоғалған жұмағы" сияқты ерте заманауи дәуірге дейін жалғасты. Албан Форсионе сәйкес, 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында "алты күндік театр" пайда болды, әсіресе Алонсо де Асеведоның "Дүние жаратылуы туралы" (1615) еңбегіндегі көрегендік холизм айқын көрінеді. Ду Бартас өте ықпалды болса да, Мильтоннан ерекшеленеді: Мильтонның өзгеше көзқарасы осы жанрдың әдеби аяқталуын белгіледі. Бұл тәсіл 17-шы ғасырға дейін әдебиетте маңызды рөл атқара берді.
"Алты күн" деген сөздің мағынасы
Александрия мектебі дәстүріндегі жаратылыс аптасын аллегориялық тұрғыдан қарастырған Александриялық Филонның айтуынша, алты күн – уақыт мерзімін көрсетпейді, керісінше, жаратылыс ретінің хронологиялық тәртібін адамдар қолданатын сандар арқылы білдіру қажеттілігін көрсетеді. Осы пікірмен келісетін бірқатар оқырмандар алты санының күн ретінде таңдалғанына қатысты түрлі себептер келтірді: Августин, сондай-ақ Ориген, Александриялық Климент және Ниссалық Григорий сияқты көптеген ғалымдар жаратылыстың толығымен бір сәтте болғанына сенді, ал алты санының таңдалу себебі – оның кемелді сан болуында, өйткені ол өзінің алтыншысының (1), үшіншісінің (2) және жартысының (3) қосындысын көрсетеді. Басқа да аллегориялық немесе нумерологиялық түсіндірмелер ұсынылды. Антиохия мектебінің жақтастары үшін алты күн – тікелей және нақты тарихи дерек. Құдайдың бірден емес, алты күннің ішінде жаратуына байланысты түрлі ойлар айтылды: ең көп таралғаны – жаратылыстың кезең-кезеңімен жасалу қажеттілігімен байланысты болды.
Бірінші күн
Жаратылыс кітабы "Бастапқыда Құдай аспан мен жерді жаратты" (Жаратылыс 1:1) деген сөздермен басталады. Көптеген христиандар бұл сөзді Жоханның Ізгі хабарының алғашқы тармағымен байланыстырды: "Бастапқыда Сөз болды, Сөз Құдаймен бірге болды, Сөз Құдай еді" (Жохан 1:1). Ориген үшін бұл мәлімдемелер уақытша бастама емес, барлық нәрсенің Логос арқылы жаратылуы туралы. Амвросий: "Бастапқыда, яғни Мәсіхте, Құдай аспан мен жерді жаратты". Августин үшін бұл сөздер Мәсіхтегі бастаманы және уақытша бастаманы көрсетеді. Базильдің пікірінше, Жаратылыс кітабындағы аспан мен жердің жаратылуы – Құдайды сүйетін барлық жандардың игілігі үшін көзге көрінбейтін әлемді құру, одан кейін адамзат істері жүзеге асырылатын көзге көрінетін әлемді құру туралы айтылған. Амвросий рухани әлемнің денелі әлем жаратылғанға дейін бар болғанын мойындады. Керісінше, Эфрем сириялық және Иоанн Златоуст Жаратылыс 1:1-ге ешқандай аллегориялық элементтерді қабылдамады, оның аспан мен жердің нақты мәнін білдіретініне сенді: аспан мен жер, физикалық әлемнің шатыры мен іргетасы сияқты бірдей құрылды. Антиохиялық Теофил де осы үзіндіде айтылғандай, әлемнің құрылымын қорап тәрізді елестетеді. Августин "аспан мен жер" сөздері рухани жаратылыс пен пішінсіз материяға қатысты деп ойлады. Джон Скотт Эриугена бұл терминдер архетиптер мен бастапқы себептерге сілтеме жасайды деп сенді. Содан кейін Жаратылыс кітабында әлем "пішінсіз және бос" немесе, Септуагинтада, "көрінбейтін және аяқталмаған" (аoratos kai akataskeuastos) деп жаратылғаны айтылады. Эфрем үшін бұл элементтердің пайда болуы бос кеңістіктен кейін болғанын білдіреді. Теофилдің айтуынша, бұл үзінді пішінсіз материяның мәңгілік болмай, Құдай тарапынан жаратылғанын көрсетеді. "Қараңғылық" және "тереңдік" сөздері жарықтың болмауына және/немесе көруге кедеріс келтіретін судың тереңдігіне сілтеме жасайды. Базильдің інісі, Ниссалық Григорий, бұл мәтін су, жарық, жер және жұлдыздар туралы айтылғанымен келіседі. Эфрем қараңғылықтың себебі бұлттардың болуы болды деп ойлады, олар бірінші күні жаратылған болуы керек. Эриугена үшін Жердің "бос және пішінсіз" және "тереңдіктегі қараңғылық" фразалары адам ақылының бастапқы себептерді ұғына алмауына байланысты қолданылады. Жаратылыс 1:2-де судың үстінде қозғалатын Рух, Базильдің пікірінше, Киелі Рухтың өмірдің жаратылуына дайындық жұмыстарын бастағанын білдіреді. Иоанн Златоуст осы үзіндіні ұқсас түсіндірді. "Нұр болсын" (Жаратылыс 1:3) – ақылға қонымды жарықтың жаратылуы, сонымен қатар күн, ай және т.б. бұрын пайда болған әмбебап жарық. Августин періштелердің жаратылуы туралы Жаратылыс кітабында айтылмағанын атап, бұл жерде періштелердің жаратылуына сілтеме бар деп санайды.
Екінші күн
Жаратылыс кітабы екінші күні жоғары және төмен суларды бөліп тұрған «аспанның» (бекіністің) жаратылуын айтады. Филон аспанның жаратылған алғашқы көрінетін нәрсе деп сенген. Базиль бекіністі төменгі ауадан жоғарыдағы ауаны бөліп тұратын қатты зат ретінде қарастырды, жоғарыдағы ауа тығыздығы аз болды. Сондай-ақ, бекініс судың булануын және жауын-шашынды тепе-теңдестіріп, атмосфералық ылғалдың әртүрлі деңгейлерін бөліп, тірі жандарға қажетті дұрыс климаттың қалыптасуына жағдай жасайды. Эриугена үшін екінші-алтыншы күндер ғаламның көзге көрінетін элементтерінің жаратылуын көрсетеді.
Үшінші күн
Жаратылыс кітабында үшінші күні жердің құрғақ жерлері пайда болуы үшін аспан астындағы сулар жиналғандығы айтылған. Филон бұл процесті формасыз нәрсені жер мен судың бөлек элементтеріне айналдыру деп түсіндірді. Тұзды су бір жерге жиналды, ал құрғақ аймақтар нәрлі жаңбырмен суарылды, нәтижесінде жеміс-жидек пен басқа да тағамдық өсімдіктер өсуге мүмкіндік алды. Амвросий, күн тек төртінші күні жаратылғандықтан, құрлықтағы судың құрғауы тікелей Құдайдың ісі болуы керек деді. Дамаскілік Иоанн аллегориялық және нақты мағынадағы оқылымдарды қарастырды, біріншісі ғарыштық элементтердің бөлінуін білдірсе, екіншісі тіршілікке пайдалану үшін судың жиналуын білдірді. Эриугена құрғақ жердің мәнді формаға, ал судың төрт элементтен (құралған материядан) тұратын барлық денелерге сілтеме екенін ойлады. "Жер бетінде өсімдіктер өсіп тұрсын, олардың тұқымдары мен жеміс ағаштары өз түріне сай жеміс берсін" делінген. Филон тұқымның, жемістің және басқа да өнімдердің молдығын жануарларға тамақ ретінде және осыған ұқсас жемістердің көбеюіне бастайтын процестің басталуы ретінде түсіндірді. Өсімдік тұқымдарында белгілі бір принциптер бар, олар мерзімімен пісіп-жетіледі, сондықтан Құдай табиғатқа ұзақ өмір сыйлайды. Иоанн Златоуст, осы аятқа сәйкес, жеуге жарамды өсімдіктерді күннің (келесі күні жаратылатын) немесе шаруалардың еңбегіне қарағанда, Құдайдың алдымен әкелгеніне сенді.
Төртінші күн
Төртінші күні Құдай аспандағы жарықтарды: Күнді, Айды және жұлдыздарды жаратты. Филон бұл мәселені үлкен тәртіп тұрғысынан түсінуге тырысты, яғни Күн өсімдіктерден кейін келді. Ол мұнда барлық нәрсені осы денелердің қозғалысымен түсіндіруге талпынатын астрологияның жолын жоққа шығарды. Дегенмен, Құдай осы жарық беретін денелерге дейін өсімдіктерді жаратты, бұл Оның осы денелерден жоғары билігін көрсетеді. Василий осы пікірмен келісіп, оны одан әрі дамытты. Дамаскілік Иоанн Айдың нұрын Күнден алғанына сенді (бұл шіркеудің нұрын Мәсіхтен алуымен салыстырылатын кең таралған көзқарас, мысалы Ориген айтқандай): сондай-ақ, ол осы мәлімдемеге түсініктеме бергенде Ай мен Күннің тұтылуын және Ай мен Күн жылдарының арасындағы айырмашылықты дәл сипаттады. Василий сондай-ақ төртінші күнге дейін жарық болғаны туралы мәселеге тоқталды, себебі Күн тек сол кезде жаратылған еді: бұл Құдайдың "Жарық болсын!" деген сөзінен пайда болған Құдайдың жарығының үздіріліссіз қозғалысынан туындады.
Бесінші күн
Филон үшін бесінші күні жануарлардың жаратылуы, белгілі бір дәрежеде, олардың бес сезімге (көру, есту, дәм сезу, иіс сезу және қозғалыс сезіну) ие болуымен байланысты болды. Василий бесінші күні сезімталдық пен ой-өрісі бар жаратылыстардың алғаш рет жаратылғанын баса көрсетті. Ол бесінші күнге арналған түсіндірмесінде көптеген зоологиялық тұжырымдамаларды ұсынды. Базильдің пікірінше, қанаттар мен жүзбелдектер сияқты мүшелердің судан шығуы олардың қозғалысындағы ұқсастықты түсіндіруге көмектеседі. Дамаскілік Иоанн құстарды судан – олардың бастауынан, жерден – олардың мекендейтін жерінен және ауадан – олардың ұшатын кеңістігінен байланыстыратын жаратылыс ретінде қарастырды.
Алтыншы күн
Базильдің айтуынша, жерге тірі жандарды шығаруға бұйрық берілгенде, маңыздысы – оған жалпы жаратылыстарды тудыру қабілеті сыйланған еді. Құдай жаратылған жандарды "жақсы" деп бағалаған сөздерді Иоанн Златоуст тереңінен талдап, тіпті адамға пайдасыз көрінетін тірі организмдердің де пайдалы екенін білдіреді: барлық нәрсе ақыл-оймен жаратылған. Адамның Құдайдың бейнесінде жаратылуы (Текбас 1:27) туралы айтылған сөздерді Августин адамдарға жан және интеллект сыйланғанын көрсетеді деп түсіндірді. Сүтқоректілер адамдарға ұқсас болғандықтан, алтыншы күні адамдармен бірге жаратылды. Базиль үшін, әрбір жануар өзінің түрі бойынша жаратылды деген сөз – әр түрдің өрбу арқылы үздірілмейтін тізбегін құруды білдірді.
Бірінші ғасырға дейін
Александриялық Аристобулдың қазір жоғалған еңбегі. Александриялық Филонның «De opificio mundi» (шамамен бірінші ғасыр)