Кіріспе

Жіжі немесе Чи Чи (көне қытайшадан (б.з.д. 58 ж.): *tśit kie < *tit ke; б.з.д. 36 ж. қайтыс болды), сондай-ақ Jzh jzh деп те аталады, бірінші Хұнну азаматтық соғысы кезінде Хұнну империясының шаньюы болды. Ол солтүстік және батыс аймақтарын бақылап, оңтүстікті ұстаған кіші інісі Хуханьемен күресті. Оның түпнұсқа аты қытайша транскрипциясында Луанди Хутувуси, яғни Шығыс құрметті княздерінің бірі (Луанди руынан). 60 ж. Хутувусидің әкесі Хулукуанку шаньюы қайтыс болғаннан кейін, билікті қашықтағы туысы Воянькуди тартып алды. 58 ж. Хулукуанкудың кіші ұлы Хуханье көтеріліс жасап, өзін шанью деп жариялады. Воянькуди көп ұзамай өзіне-өзі қол жұмсады. 56 ж. Хуханьенің ағасы Хутувуси көтеріліс жасап, өзін Жіжі шаньюы деп атады және Хуханьені патшалық иеліктен қуды. Жіжінің күші артқан сайын Хуханье оңтүстікке қарай жылжып, қытайларға бағынды (б.з.д. 53 ж.). Хуханье қытайлардың қолдауымен ағасына қарсы күш жинады. Жіжі қытайларға құрмет көрсетуге тырысып, ұлын кепіл ретінде жіберді, бірақ Хан әулеті Хуханьеге көмектесті. 49 ж. Жіжі империясын қайта құру үмітімен батысқа қарай жылжыды. Сол жылы Воянькудидің інісі Илиму өзін шанью деп жариялап, Жіжінің қолынан қаза тапты. Ол Усундармен сәтті соғысып, Диңлиңді бағындырды және астанасын Дзянкун жерінде орнатты, олар Енисей қырғыздары болуы мүмкін (осы екеуі Сібірдің оңтүстік шетінде орналасқан). 44 ж. ол қазіргі Шыңжаңдағы Тянь-Шань тауының солтүстік беткейінде болды. Хан сарайы оның ұлын қайтарып берді. Белгісіз себептермен Жіжі ұлына еріп келген елшіні өлтірді. Ол Балқаш көліне жақын Каңжу билеушілерімен одақтасып, бүкіл тайпасын батысқа бастап кетті. Олар суықтан қатты зардап шекті, және Каңжуға бар-жоғы 3000 адам жетті (бұл бүкіл халық па, әлде тек жауынгерлер ғана екені белгісіз). Каңжумен одақтасып, Усундарды тонады. Кейін ол Каңжулармен келіспей, бірнеше жүзін өлтіріп, Каңжу халқын Дулайсуй өзенінде (мүмкін, Или немесе Талас өзені) қамал салуға мәжбүр етті. Ол Даюаннан да салық алды. Хұннулардың басты артықшылығы жылдамдығы болғандықтан, Жіжінің не үшін қамал салуға тырысқанын түсіну қиын. Батыс аймақтарының қытайлық қолбасшысы Жіжінің үлкен империя құруды жоспарлап отырғанын сезіне бастады және алдын ала шабуыл жасады. 36 ж. Хан генералдары Чэнь Тан мен Ган Яншоу 40 мыңнан астам сарбазды алып, Хұннулар мен олардың одақтасы Каңжуға қарсы жорыққа шықты. Олар Усун жеріне жетіп, Каңжуға қарай жылжыды. Каңжу шабуыл жасаған тобы оларға шабуыл жасап, арбаларын тартып алды, бірақ қарсы шабуыл оларды қуып шығып, Хан әскері жабдықтау пойызын қайтарып алды. Каңжуға (қазіргі Тараз маңында) жеткен соң, әскер бекіністі лагерь құра бастады, бірақ Хұннулар оларға шабуыл жасады. Хұннуларды садақпен қуып шығарғаннан кейін, олар лагерін нығайтып, алдымен қалқан мен найзамен, ал арттан садақшылармен жау қаласына шабуыл жасады. Садақшылар қабырғадағы қорғаушылар қашқанша жауды садақпен атты, содан кейін найзашылар ордыны құрғатып, қоршауға отын үйді. Каңжудың көмекші күштері түнде Хан позицияларына бірнеше рет шабуыл жасап, шабуылды кешіктірді және қорғаушыларға қабырғаларын жөндеуге мүмкіндік берді. Хан әскері шабуылға шыққанда, қала оңай басып алынды, Жіжі шаньюы өлтіріліп, басы кесілді. Жіжінің басы Чанъаньға әкелініп, Хан императоры Юаньға ұсынылды. Соғыс кезінде Каңжу жағындағы жаяу әскерлері балық қабыршақтарына ұқсас формацияны қолданды, бұл олардың Даюан патшалығынан келген грек гоплиттері болғаны туралы болжамдарға себеп болды. Дәлелдер нақты емес.