Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Монғолияда өмір сүретін тобылғы өсірушілер қауымдастығы, пали сөзі.
Community of reindeer herders living in northern Mongolia
the Pali word
Монғол тілінде "тобылғылары барлар" деген мағынаны білдіретін "Цаатан" атауына ие болған халық бастапқыда Туваның тобылғы өсірушілері болған.
The Tsaatan, whose name means ‘those who have reindeer’ in the Mongolian language, were originally Tuvinian reindeer herders.
Тіл
Духан тілі (SIL International dkh) – құрып бара жатқан түркі тілінің бір түрі. Ол Солтүстік Моңғолияның Ховсгол аймағындағы Цагааннуур ауданында шамамен бес жүз адамға жуық адамдар қолданады. Духан тілі саян түркі тілдерінің тайгалық (тува, тофа) топшасына жатады. Бүгінде көптеген духа халқы духан және моңғол тілдерін еркін меңгерген. Көптеген жастар Моңғолияда білім алып, нәтижесінде моңғол тілін жақсы біледі.
The Dukhan language (SIL International dkh) is an endangered Turkic variety spoken by approximately five hundred people in the Tsagaan Nuur county of the Khövsgöl region of northern Mongolia. Dukhan belongs to the Taiga subgroup of Sayan Turkic (Tuvan, Tofa). Today, many Dukha are fluent in both the Dukhan language and Mongolian. Many youth are educated in Mongolia and are well versed in Mongolian as a result.
Тарих
Тувалықтар б.з.д. 7-3 ғасырларда қазіргі Тувада өмір сүрген Казильган тайпасының ұрпақтары. Б.з.д. 2 ғасырда оларды көшпенді ғұн тайпалары ығыстырды және б.з. 1 ғасырына дейін аймақты мекендеуді жалғастырды. Осы тайпалар кетик және самодий тілдерінде сөйлеген деп саналады. 551-744 жылдары түрік билігінің нәтижесінде келген түрік тайпалары жергілікті халықпен араласа бастады. Сонымен қатар, Дубо халқы 7 ғасырда Шығыс Саян аймағына қоныстанды. Кейін ұйғырлар түрік империясын жаулап алып, қазіргі тувалықтардың төрт этностың – оның бірі дукха халқының – ата-бабалары болды. Көптеген дукхалар советтік ұжымдастырудан, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі азық-түлік тапшылығынан және тайпалық қарым-қатынастардан қорқып, Моңғолияға көшіп кетті, нәтижесінде Тувадағы туысқандарынан айырылды. Кеңес үкіметінің ықпалындағы моңғол социализмі дукхалардың дәстүрлі өмір салтын, әсіресе бұғы шаруашылығын, ұжымдастыру және мемлекеттік басқаруға көшу арқылы қатты зейінге тигізді. Тува тілі де моңғол тілімен ығыстырыла бастады. 1956 жылы үкімет дукхаларға моңғол азаматтығын беріп, Шишигт өзені бойындағы Цагаан Нуур көліне қоныстандырды. 1990 жылдардағы экономикалық өзгерістер социализмнен жекешелендіруге өтуді білдірді, осының нәтижесінде көптеген дукхалар жылдар бойы қалалық жұмыстардан кейін қайтадан бұғы шаруашылығына оралды. Шаруашылыққа мемлекеттік қолдау көрсетілмеуі мал өсіруде қиындықтар тудырды, бірақ 1990 жылдардың ортасында туризмнің дамуы шаруаларды қаржылық тұрғыдан қолдауға мүмкіндік берді.
The Tuvans are descended from a clan called the Kazylgans, who lived in modern day Tuva from the 7th to the 3rd century BCE. Pastoral Hun tribes then replaced them in the 2nd century BCE and continued to populate the region until the 1st century AD. These tribes are believed to have spoken Kettic and Samoyedic languages. From 551 to 744 AD, Turkic tribes brought on by the Turkish reign began intermixing with the natives. Additionally, the Dubo people settled in the Eastern Sayan region in the 7th century. Following that, the Uigurs overtook the Turkish empire and became the ancestors of four modern day ethnic Tuvan groups, one of them being the Dukha people. Many Dukha, who had settled in Mongolia due to fear of Soviet collectivization of their reindeer, food shortages from World War II, and intertribal relations, were separated from their family in Tuva as a result. Under Soviet influenced Mongolian socialism, the Dukhan way of life suffered significantly, particularly reindeer herding after it became collectivized and state run. The Tuvan language also began to be replaced by Mongolian. In 1956 the government finally gave the Dukha Mongolian citizenship and resettled them at Tsagaan Nuur Lake on the Shishigt River. The economic revolution of the 1990s, which marked a change from socialism to privatization, saw the transition of many Dukha back to reindeer herding after years of taking urban jobs. The lack of government subsidization for herding led to difficulty in maintaining herds, but the advent of tourism in the mid 1990s began to support herders financially.
Кландық қатынастар
Дукха халқы аймақтағы басқа этникалық топтарға, мысалы, Баргаш, Соян немесе Орат тайпаларына жиі үйленеді. Бұл тайпалар “йон” деп аталады, және әрқайсысының ішінде кіші тайпалар бар. Тайпааралық қарым-қатынастар экзогамия мақсатында ғана жүзеге асырылады. Тайгадағы дукха қауымдары әдетте екі-жеті шаңырақтан тұратын топ болып табылады, олар бұғыларға қолайлы жайылым табу үшін көшіп-қонып жатады. Мал өсіру жұмыстары лагерьде бөліседі, ал балалар өте ерте жасынан бұғыларды күтуге және оларды қауіптен сақтауға үйренеді. Қыздар мен жас әйелдер сүт сауады, йогурт, ірімшік және сүт чай дайындайды. Жас жігіттер мен қыздар, сондай-ақ ақсақалдар мал өсіруге көмектеседі. Қыс айларында бірнеше еркек бұғылармен бірге қалады, оларды қасқырлар мен басқа жыртқыштардан қорғап, ашық ауада тұрады. Олар сонымен қатар аң аулау құралдарын, бұғыға мінуге арналған жабдықтарды және арбаларды жасайды және жөндеумен айналысады. Бұғыларды сирек сою болғандықтан, олар орманнан жабайы жануарларды аулап, сүт өнімдерімен бірге тамақтанады. Дукхалар бұғыларды негізінен сүт алу үшін өсіреді. Бұғы сүті, бұғы йогурті және бұғы ірімшігі – дукхалардың негізгі тағамы. Бұғылар көлік құралы ретінде де пайдаланылады. Тайга аймағы көбінесе төбелі және орманды болғандықтан, бұғыларды шүйіншік тарту үшін емес, міну және жүк тасу үшін қолданады. Олар дукхаларды күнделікті жайылымға, аң аулауға, отын жинауға, маусымдық көші-қонға, туыстар мен достарға баруға, сондай-ақ сауда үшін қалаға сапарға шығарады. Дукхалар бұғыларды (осы жаста доңгор деп атайды) екі жасқа келгенде мінуге үйретуді бастайды. Ересектер доңгорға ауыр болып келеді, сондықтан оларды баптау көбінесе балалардың міндеті. Балалар көбінесе жабдықсыз бұғыға мінуді үйренеді. Бұғының әртүрлі бөліктері қажетті заттар жасауға қолданылады; мысалы, қысқы пальтолар бұғы терісінен тігіледі, ал сөмкелер, саяхат төсеніштері мен аяқ киімдер теріден жасалады. Мүйіздері ондаған жылдар бойы дәстүрлі қытай медицинасында қолданылып келеді. Сонымен қатар, этикалық алаңдаушылықтарға байланысты соңғы жылдары мүйіз кесу практикасы азайып барады. Климаттың өзгеруі дукхалар мекендейтін тайганың жағдайын нашарлатты, және лишайканың азық ретінде жетіспеуі сияқты салдарлар бұғылардың санының азаюына әкелді. Жыл бойы тек бірнеше бұғы еті мен терісі үшін сойылады.
The Dukha people frequently marry into other ethnic groups in the region, such as the Bargash, Soyan, or Orat. These clans are called jono, each of which has sub clans within it. Interclan relations are strictly for the purpose of exogamy. Dukha communities on the taiga are usually a group of tents of two to seven households that move camp to find optimum grazing for the reindeer. Herding tasks are shared amongst the camp with children at a young age learning to care for the reindeer and keeping them safe. The girls and younger women do the milking and make yogurt, cheese, and milk tea. Young men and women and elders help with herding. A few of the men stay with the reindeer in the winter months, living in the open air with their herds to protect them from wolves and other predators. The men also make and repair their hunting tools and reindeer saddles and carts. Since they rarely kill a reindeer, they supplement their diet of reindeer milk products by hunting wild animals from the forest. Dukha raise their reindeer primarily for milk. Reindeer milk, reindeer yoghurt and reindeer cheese are the staples of the Dukha diet. The reindeer also provide transportation. Because the taiga area is typically hilly and covered with forest, reindeer are not used for pulling sledges, but for riding and as pack animals. They take the Dukha for daily grazing, hunting, the collection of firewood, seasonal migrations, visiting relatives and friends, and traveling to the sum for shopping and trade. The Dukha begin training reindeer for riding when the reindeer (called dongor at this age) are two years old. Adults are too heavy for dongor, so it is usually the children's job to train them. Children frequently learn to ride reindeer without saddles. Various parts of the reindeer are used to make essential items; for example, winter coats are made of reindeer pelts, while bags, traveling mats, and shoes are composed of skin. The antlers have been sold for decades for the creation of traditional Chinese medicine. Additionally, the practice of cutting reindeer antlers has started to decline in recent years due to ethical concerns. Climate change has negatively altered the taiga inhabited by the Dukha, and the effects, such as a lack of lichen as a source of food, has led to a decline in reindeer herds. Only a few reindeer are slaughtered during the year for meat and pelts.
Маусымдық көші-қон және тұрғын топтар
Дукхалар жартылай көшпелі өмір салтын ұстанады. Дукха халқының шамандық амалдары аймақтағы басқа шамандық діндерден өзгеше. Саатан халқының шаманға табынуы түркі және моңғол көшпелілері арасындағы шамандықтың ең ежелгі түрі деп есептеледі. Олар "Бү" деп аталатын шамандарына ғана құлшылық ете бермейді, сонымен қатар көптеген мистикалық қасиетті кітаптары мен түрлі трактаттарды күнделікті өмірде пайдаланады, оның ішінде аң аулау, жаңбыр шақыру немесе қуу сияқты мақсаттар үшін де қолданады. Басқа дәстүрлерге жаңа айды қарсы алуға арналған шамандық рәсімдер және өзеннен су алудың ерекше тәсілдері кіреді. Дукхалардың шамандық сенімдері көбінесе еліктердің қасиеттілігіне байланысты. Осы сенімдердің арқасында олар көбінесе еліктерді сойып жемейді, себебі олар қасиетті жануарлар саналады. Олар протеин алу үшін қаз, бұлан, аю, күзен және шошқаны аулап жейді.
The Dukha are semi nomadic. The Shamanistic practices among Dukha people differ from those of other Shamanistic religions in the region. Shaman worship among the Tsaatan people is thought to represent the oldest variant of Shamanism practiced by Turkic and Mongolian nomads. Not only do they worship their Shaman, whom they call 'Boo', but they have many mystical holy books as well, and use many different treatises in their daily lives, including those for hunting and for calling or banishing the rain. Other traditions include shaman ceremonies for welcoming the new moon and specific practices for retrieving river water. The Shamanistic beliefs of the Dhuka revolve around the sacredness of the reindeer. These beliefs prevent them from slaughtering and eating reindeer for the most part, as they are considered sacred animals. Instead, they hunt and eat elk, moose, bear, sable, and boar for protein.