Кіріспе

Медициналық тарихтың бір саласы

Пенициллиннің тарихы – пенициллиннің антибиотикалық белсенділігінің дәлелдерін байқау мен жаңару арқылы пенициллиндердің дамуына әкелді, олар алғашқы кеңінен қолданылатын антибиотиктерге айналды. 1942 жылы салыстырмалы түрде таза затты өндіргеннен кейін, пенициллин табиғи антибиотик ретінде табылды. Көне қоғамдар инфекцияларды емдеу үшін саңырауқұлақтарды пайдаланған, ал келесі ғасырларда көптеген адамдар саңырауқұлақтың бактериялардың өсуін тежеуін байқады. 1928 жылы Лондондағы Сент-Мэри ауруханасындағы шотланд дәрігері Александр Флеминг Penicillium саңырауқұлағының бактерияға қарсы зат шығаратынын тәжірибе жүзінде бірінші болып анықтады, оған ол «пенициллин» деп ат қойды. Саңырауқұлақтың Penicillium notatum (қазір Penicillium rubens деп аталады) түрінің нұсқасы екені анықталды, ол оның зертханасындағы бактериялық культураның қосымша өнімі болды. Сент-Мэридегі пенициллин жұмысы 1929 жылы аяқталды. 1939 жылы Оксфорд университетінің сэр Уильям Данн патология мектебіндегі ғалымдар тобы, Говард Флори басшылығымен, Эдвард Абрахам, Эрнст Чейн, Мэри Этель Флори, Норман Хитли және Маргарет Дженнингс қатысқан, пенициллинді зерттеуді бастады. Олар саңырауқұлақты өсіру, одан пенициллинді алу, тазарту және сақтау әдісін, сондай-ақ оның тазалығын өлшеу үшін талдау жасады. Клиникалық және далалық сынақтар жүргізу алдында пенициллиннің қауіпсіздігі мен тиімділігін анықтау үшін олар жануарлармен тәжірибелер жасады. Олар оның химиялық құрамын анықтап, оның қалай жұмыс істейтінін білді. Жеке сектор және АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті жаңа штамдарды іздеп, өндірді және жаппай өндіріс әдістерін жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пенициллин одақтастардың күшін арттырып, мыңдаған өмірді сақтап қалды. Александр Флеминг, Говард Флори және Эрнст Чейн 1945 жылы пенициллинді ашқандары мен дамытқандары үшін физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылы, пенициллин кеңінен қолжетімді болды. Дороти Ходжкин оның химиялық құрамын анықтады, ол үшін 1964 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Бұл бактериялардың кең ауқымына қарсы тиімдірек және күштірек жартылай синтетикалық пенициллиндерді жасауға әкелді. Дәрі 1957 жылы синтезделді, бірақ саңырауқұлақты өсіру негізгі өндіріс құралы болып қала береді. Пенициллинді мал азығына қосу салмақты арттыратыны, азықтың сіңуін жақсартатыны, өсуді біркелкі етуге және ауруларды бақылауға көмектесетіні анықталды. Ауыл шаруашылығы пенициллиннің маңызды тұтынушысына айналды. Пенициллинді тапқаннан кейін көп ұзамай Оксфорд тобы көптеген бактериялардың пенициллинге төзімді екенін хабарлады. Антибиотиктерге төзімділіктің механизмдерін түсіну және оны жеңу мақсатындағы зерттеулер бүгінге дейін жалғасуда.

Алғашқы дәлелдер

Көптеген ежелгі мәдениеттер, соның ішінде Австралия, Қытай, Египет, Грекия және Үндістан, инфекцияларды емдеуде саңырауқұлақтар мен өсімдіктердің пайдалы қасиеттерін өз бетінше ашты. Бұл емдеулер көбінесе тиімді болды, себебі көптеген организмдер, оның ішінде көптеген саңырауқұлақтар, табиғи түрде антибиотиктер өндіреді. Дегенмен, ежелгі емшілер осы организмдердегі белсенді компоненттерді дәл анықтап, бөліп алуға мүмкіндік таппады. Англияда 1640 жылы ботаник Джон Паркинсон сияқты дәріханалар, саңырауқұлақты медициналық емдеудің бір түрі ретінде қолдану туралы идеяны жазды. Ол фармакология туралы кітабында инфекцияларды емдеу үшін саңырауқұлақтың қолданылуын сипаттады. 17 ғасырда Польшада жараларды емдеу үшін ылғал нанмен құрғақ торлар (олардың құрамында көбінесе саңырауқұлақ споралары болады) қосылды. Бұл әдіс Генрик Сиенкевичтің 1884 жылғы "От пен қылыш" романында айтылған. 1871 жылы сэр Джон Скотт Бердон Сандерсон саңырауқұлақпен жабылған өсіру ортасында бактериялардың өспейтінін хабарлады. 1871 жылдың қараша айында ағылшын хирург және қазіргі антисептиканың негізін қалаушы Джозеф Листер, саңырауқұлақпен ластанған зәр үлгілерінде бактериялардың өсуіне жол бермейтінін байқады. Ол сондай-ақ Penicillium glaucum-ның адам тініне қатысты бактерияға қарсы әсерін сипаттады, бірақ нәтижелерін жарияламады. 1875 жылы Джон Тиндалл Корольдік қоғамға Penicillium саңырауқұлағының антибактериялық әсерін көрсетті. 1876 жылы неміс биологы Роберт Кох Bacillus anthracis бактериясының көкжәні ауруын қоздыратынын анықтады. Бұл белгілі бір бактерияның белгілі бір ауруды тудыратынын көрсеткен алғашқы мысал және аурулардың микробтық теориясының алғашқы тікелей дәлелі болды. 1877 жылы француз биологтары Луи Пастер мен Жюль Франсуа Жубер көкжәні бациллін басқа бактериялармен ластағанда, оларды тоқтатуға болатынын анықтады. Олар "Comptes Rendus de l'Académie des Sciences" журналында былай деп қорытындылады: "Бейтарап немесе сәл сілтілі зәр бактериялар үшін өте қолайлы орта. Егер зәр стерильді және мәдениет таза болса, бактериялар соншалықты жылдам көбейеді, бірнеше сағат ішінде олардың жіптері сұйықтықты жұмсақ қабатпен толтырады. Бірақ егер зәрге осы бактериялар егілген кезде, бір уақытта ауадағы организм, мысалы, "жалпы бактериялардың" бірі егілсе, көкжәні бактериясы өспейді немесе өте аз өседі және ерте не кеш жойылады. Таң қалдыратын нәрсе, дәл осындай құбылыс антраксқа бейім жануарлардың денесінде де байқалады, нәтижесінде антракс бактериялары ауруды дамытпайтын жануарға көп мөлшерде енгізілуі мүмкін; антракс бактерияларының суспензиясы бар сұйықтыққа бір уақытта бірнеше "жалпы" бактерияларды қосу жеткілікті. Осы фактілер терапияға үлкен үміттерді білдіреді." Пастер мен Кох бұл құбылысты антибактериялық белсенділік деп сипаттады және француз биологы Жан Поль Вуиллемин 1877 жылы оны антибиоз деп атады. (Антибиоз терминін 1947 жылы американдық биолог және кейіннен Нобель сыйлығының лауреаты Сельман Уаксман антибиотик ретінде қабылдады.) Алайда, Пауль де Крюифтің 1926 жылғы "Микроб аңшылары" еңбегінде Пастердің бұл ластанудың себебі саңырауқұлақ емес, басқа бактериялар деп сенгендігі айтылған. 1887 жылы швейцариялық дәрігер Карл Гарре бактериялардың тежелуін бақылау үшін шыны табақтарды пайдаланатын сынақ әдісін жасады және ұқсас нәтижелерге қол жеткізді. 1895 жылы Неаполь университетінің итальяндық дәрігері Винченцо Тиберио Арцанодағы су қопасында табылған саңырауқұлақтар туралы зерттеу жариялады. Оның байқауларынан ол осы саңырауқұлақтарда бактерияға қарсы әсері бар ерітілетін заттар бар деген қорытындыға келді. Екі жылдан кейін Эрнест Дюшен Лиондағы "École du Service de Santé Militaire" мектебінде P. glaucum саңырауқұлағының емдік қасиеттерін өз бетінше ашты, тіпті тифпен ауырған теңіз шошқаларын да емдеді. Ол өз нәтижелерін 1897 жылы диссертациясында жариялады. Дюшен арабтардың жылқы ұстағандары аттың жараларын емдеу үшін саңырауқұлақты қолданған тәжірибесіне сүйенді. Ол саңырауқұлақта бактерияға қарсы зат бар деп мәлімдемеді, тек саңырауқұлақ жануарларды қорғағандығын айтты. Пенициллин тифті емдемейді, сондықтан қандай заттың әсер еткені белгісіз. Пастер институтының ғалымы, коста-рикалық Клодомиро Пикадо Твайт 1923 жылы Penicillium-ның антибиотикалық әсерін де жазды. Пенициллинді зерттеудің алғашқы кезеңдерінде Penicillium-ның көптеген түрлері нақты түрлерін анықтау мүмкін болмағандықтан, P. glaucum деп жалпылама аталды.

Ашылу

1928 жылы Лондондағы Сент-Мэри ауруханасында жұмыс істеп жүрген кезде шотландтық дәрігер Александр Флеминг S. aureus өсінділеріндегі өсудің өзгеруін зерттеді. Тамыз айында ол жазғы демалысын отбасымен Саффолк графтығындағы Бартон Миллстегі The Dhoon ел үйінде өткізді. Зертханадан кетер алдында ол бірнеше табақшаға S. aureus бактериясын екті. Табақшаларды үстелдің бір бұрышына, тікелей күн сәулесінен алыс және зерттеуші шәкірті Стюарт Крэддокқа жұмыс істеуге орын босату үшін қалдырды. 3 қыркүйекте ол зертханаға оралды. Өзінің бұрынғы зерттеуші шәкірті Дэниел Мерлин Прайспен бірге өсінді табақшаларын тексергенде, олар ашық қақпағы бар және көкшіл-жасыл қытырлаумен ластанған табақшаны тапты. Ластанған табақшада қытырлаудың айналасындағы бактериялар өспеді, ал одан алыстағылары қалыпты өсті, яғни қытырлау бактерияларды өлтірді. Флеминг өсіндіні суретке түсіріп, оны формальдегидпен сақтамас бұрын, анықтау үшін қытырлаудан үлгі алды. Флеминг демалысын жалғастырып, қыркүйекте қайтып келді. Ол түпнұсқа қытырлауды жинап алып, өсіру табақшаларында өсірді. Төрт күннен кейін ол табақшаларда ірі қытырлау ошақтары пайда болғанын анықтады. Ол экспериментті қайталап, бактерияларды дәл сол нәтижемен өлтірді. Ол қытырлаудың бактериялардың өсуін тежейтін зат шығаратынын түсінді. Әртүрлі бактерияларға қарсы сынақтар жүргізгенде, қытырлау тек белгілі бір грам-оң бактерияларды ғана өлтіре алатынын анықтады. Стафилококк, стрептококк және дифтерия таяқшасы (Corynebacterium diphtheriae) оңай өлтірілді, бірақ тиф бактериясына (Salmonella typhimurium) және бір кезде тұмауды тудырады деп есептелген бактерияға (Haemophilus influenzae) әсері болмады. 7 наурызда 1929 жылы ол "пенциллин" деп атаған, "қалыпты шұжық сүзіндісі" деген ұзақ сөз тіркесін қайталаудан аулақ болу үшін, қытырлау шырынын алуға болатын өсіру әдісін дайындады. 1931 жылы Том Флемингтің үлгісін қоса алғанда, әртүрлі Penicillia түрлерін қайта зерттеді және Флемингтің үлгісі P. notatum, P. chrysogenum түрлерінің бірі екенін анықтады. Содан бері Флемингтің қытырлауы P. notatum және P. chrysogenum деп аталды. Сандардың шатасуын болдырмау үшін 2005 жылы Венада (Австрия) өткен XVII Халықаралық ботаникалық конгресс ресми түрде P. chrysogenum атауын қабылдады. 2011 жылы геномдық тізбек және филогенетикалық талдау Флемингтің қытырлауының P. rubens түріне жататынын көрсетті, бұл түрді 1923 жылы бельгиялық микробиолог Филибер Биурж сипаттаған. Флемингтің экспериментіндегі қытырлаудың пайда болуының себебі бірнеше ондаған жылдар бойы болжамдарға толы болды. 1945 жылы Флеминг қытырлау споралары Прайд көшесіне қараған терезеден келгенін айтты, бірақ оның әріптестері бұл пікірмен келіспеді, олар кейін Флемингтің зертхана терезесі жабық болғанын және Флеминг терезені ашуға жетпегенін мәлімдеді. Келісімге келгендердің пікірінше, қытырлау Ла Туш зертханасынан, Флеминг зертханасынан бір қабат төмен, ашық есіктер арқылы келген. Флеминг байқаған стафилококк өсінділеріне тиген әсер үшін, қытырлау бактериялар өсе бастағанға дейін өсіп үлкеруі керек, өйткені пенициллин бактерияларға тек көбейген кезде ғана әсер етеді. Сәтімен, тамыз айында зертханадағы температура қытырлаудың өсуі үшін 20°C-тан төмен, ал ай соңында бактериялар үшін 25°C-қа жеткенде қолайлы болды. Егер Флеминг өсінділерді зертханалық үстелге қойып, инкубаторға қоймағанда, бұл құбылыс орын алмас еді. Флеминг бактериолог болғандықтан, химиялық жұмыстың көп бөлігін Крэддокқа тапсырды.

Оқшаулау

1939 жылы Оксфорд университетінің сэр Уильям Данн патология мектебінде Эрнст Борис Чейн Флемингтің 1929 жылы жазылған, ұмытылған мақаласын тауып алды. Ол мектеп директоры, австралиялық ғалым Говард Флориге микроорганизмдер өндіретін антибактериялық заттарды зерттеудің пайдалы бағыт болуы мүмкін екенін ұсынды. Говард Флори Эдвард Абрахам, Мэри Этель Флори, Артур Дункан Гарднер, Норман Хитли, Маргарет Дженнингс, Жан Орр Юинг және Гордон Сандерс кіретін көп салалы зерттеу тобын басқарды. Команданың әрбір мүшесі мәселенің өзіндік ерекшелігін жеке тәсілмен шешуге тырысты, ал бірнеше бағыттағы бір уақыттағы зерттеулер толық картинаны құруға көмектесті. Мұндай ынтымақтастық сол кезде Ұлыбританияда сирек кездесетін жағдай еді. Зерттеу үшін үш көз таңдалды: Bacillus subtilis, Trueperella pyogenes және пенициллин. Кейіннен Чейн еске алғандай: "Пенициллиннің клиникалық медицинада қолданылу мүмкіндігі туралы ой біз пенициллинді зерттеуді бастағанда тумаған еді". Бұл кең тақырыпты ұзақ мерзімді қаржыландыруды қажет ететін сала ретінде әдейі таңдады. Говард Флори 1939 жылдың қыркүйегінде МРК-ға (Медициналық зерттеулер кеңесі) жүгінді, ал кеңестің хатшысы Эдвард Меланби жобаны іске қосу үшін 250 фунт стерлинг (1939 жылғы 250 фунт стерлингтің қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екені) бөлді, жалақыға 300 фунт стерлинг (1939 жылғы 300 фунт стерлингтің қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екені) және шығындарға 100 фунт стерлинг (1939 жылғы 100 фунт стерлингтің қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екені) үш жылға бөлінді. Флори одан да көп қаржы қажет деп ойлады. 1939 жылдың 1 қарашасында Рокфеллер қорының Табиғи ғылымдар бөлімінен Генри М. "Дастли" Миллер-младший Флориге келді. Миллер Флориді қордан қаржыландыруға өтініш беруге ынталандырды және оның өтінішін қолдады. Флори өтініш хатында: "Жұмыстың теориялық маңыздылығынан басқа, терапиялық мақсаттарда практикалық құндылығы болуы мүмкін", - деп жазды. Оның өтініші мақұлданды, қор бес жылға жылына 5000 АҚШ долларын (1250 фунт стерлинг) бөлді. Оксфорд командасының алғашқы міндеті пенициллиннің үлгісін алу болды. Бұл оңай болды. Флоридің алдыңғы ғылымдасы Жорж Дрейер 1930 жылы бактериофагтар – бактерияларды жұқтыратын вирустар туралы зерттеулері үшін қалыптың үлгісін алған еді. Дрейер пенициллин бактериофаг емес екенін білгеннен кейін оған қызығушылығын жоғалтты, бірақ оны өсіруді жалғастырды. Дрейер 1934 жылы қайтыс болды, бірақ Кэмпбелл Рентон қалыпты өсіруді жалғастырды және оны Оксфорд командасына тапсырды. Келесі міндет – зертханалық тәжірибелер үшін жеткілікті пенициллин алу үшін жеткілікті мөлшерде қалыпты өсіру болды. Қалып сұйық Czapek Dox ортасының бетінде өсірілді. Бірнеше күн ішінде жасыл споралармен жабылған сары гела тәрізді қабық пайда болды. Оның астындағы сұйықтық сары түске айналып, құрамында пенициллин болды. Команда ең көп өнімділікті он-жиырма күн ішінде алуға болатынын анықтады. Қалып өсуі үшін ауа қажет болды, сондықтан оны өсіру үшін үлкен беті бар ыдыс қажет болды. Бастапқыда, жатқан жағдайда қойылған шыны бөтелкелер пайдаланылды. Көптеген зертханалық ыдыстар үлкен, тегіс бетті қамтамасыз етпеді, сондықтан инкубатор кеңістігін тиімсіз пайдалануға келді. Тәзілдің практикалық екендігі анықталды және ол Бёрслемдегі Дж. Макинтайр және компаниясы жасаған арнайы керамикалық ыдыстардың негізі болды. Бұл ыдыстар тікбұрышты пішіндес және орынды үнемдеу үшін бірінің үстіне бірін қоюға болатын. МРК Флоридің 300 фунт стерлинг (1940 жылғы 300 фунт стерлингтің қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екені) және екі (кейінірек) әйел жұмысшыға аптасына 2 фунт (1940 жылғы 2 фунт стерлингтің қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екені) сұранысын қабылдады. 1943 жылы Флори олардың жалақысын аптасына әрқайсысына 2 фунт 10 шиллингке дейін көтеруді сұрады (1943 жылғы 2,5 фунт стерлингтің қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екені). Хитли 1940 жылдың 22 желтоқсанында 500 ыдысқа арналған тапсырыстың алғашқы 174 ыдысын жинады және олар үш күннен кейін споралармен себілді. Пенициллиннің өндірісін арттыру үшін қалыпты көндіруге тырысты. Хитли ортаға қант, тұз, балшық, спирт және тіпті мармит сияқты әртүрлі заттар қосты, бірақ сәттілікке жетпеді. Пол Фильдес ұсынғандай, ол сыра ашытқысын қосып көрді. Бұл өнімді арттырмады, бірақ инкубация уақытын үштен бір бөлігіне қысқартты. Сондай-ақ, егер пенициллин бар сұйықтықты алып тастап, оның орнына жаңа сұйықтық қойылса, екінші партия пенициллин дайындауға болатыны анықталды, бірақ бұл тәжірибе 18 айдан кейін ластану қаупіне байланысты тоқтатылды. Қалыпты стерильді жағдайда өсіру қажет болды. Абрахам мен Чейн кейбір ауадағы бактериялар пенициллиназаны, пенициллинді жоятын ферментті өндіретінін анықтады. Пенициллин өлтіретін бактериялар қалыпқа қауіпті емес болғандықтан, қалып нелістен пенициллин өндіретіні белгісіз болды; бұл басқа мақсаттар үшін метаболикалық процестердің қосалқы өнімі деп болжалды. Келесі кезең пенициллинді алу болды. Сұйықтық мицелий, споралар және басқа да қатты қоқыстарды жою үшін парашют жібегі арқылы сүзілді. pH-ты фосфор қышқылы қосу арқылы төмендетілді және нәтижесіндегі сұйық салқындатылды. Чейн пенициллин pH 5 пен 8 аралығында ғана тұрақты екенін анықтады, бірақ процеске одан төмен pH қажет болды. Қоспаны 0°C-та ұстап, ыдырау процесін тежеуге болады. Осы күйде пенициллинді еріткішпен алуға болады. Бастапқыда эфир қолданылды, өйткені ол пенициллинді ерітетін жалғыз еріткіш еді, бірақ ол өте тұтанғыш және уытты. Чейннің ұсынысы бойынша, олар эфирге қарағанда әлдеқайда аз тұтанғыш болатын амил ацетатын қолданып көрді және ол да жұмыс істейтінін анықтады. Хитли үздіксіз экстракция процесін жасады. Пенициллин бар еріткіш сұйықтықтан оңай бөлінді, өйткені ол үстінде қалқып жүрді, бірақ енді олар Крэддок пен Ридлиді таң қалдырған мәселеге тап болды: еріткіштен пенициллинді қалай алуға болады. Хитли пенициллин ерітіндінің қышқыл болғанда судан еріткішке өте алатын болса, ерітінді сілкіленгенде кері өте алатынын ойлады. Флори оған осыны сынап көруді айтты. Натрий гидроксиді қосылды және Хитли "кері экстракция" деп атаған бұл әдіс жұмыс істейтіні анықталды. Келесі мәселе пенициллинді судан қалай алу болды. Судан бір нәрсені алудың әдеттегі тәсілдері булану немесе қайнату еді, бірақ бұл пенициллинді жояды. Чейн Швецияда жақында жасалған мұздату кептіру туралы ой ойлады. Бұл суды алып тастауға мүмкіндік берді, нәтижесінде құрғақ, қоңыр ұнтақ пайда болды. Хитли агарлық қоректік ортада бактериялар себілген пенициллин талдауын жасады. Пенициллин бар сұйықтық бар цилиндрлер содан кейін оларға қойылды және 37°C-та 12-16 сағат бойы инкубацияланды. Содан кейін сұйықтық жоғалып, цилиндр бактериядан бос сақинамен қоршалды. Сақинаның диаметрі пенициллиннің күшін көрсетті. және оның химиялық формуласын анықтады.

Сынақтар

Оксфордтағы Говард Флори тобы пенициллийдің әртүрлі бактерияларды өлтіретінін көрсетті. Гарднер мен Орр Юинг оны гонококкқа (оған ең тиімді), менингококк, стрептококк, стафилококк, сиыр көкжиегі бактериясына, актиномицеттерге, тетанус бактериясына (Clostridium tetani) және гангрена бактерияларына қарсы сынады. Олар пенициллиннің қатысуында өсуге тырысатын бактерияларды байқады және пенициллин бактерияларды ыдырататын фермент те, оларды өлтіретін антисептик те емес екенін, керісінше, жасушаның бөліну процесіне кедергі келтіретін химиялық зат екенін атап өтті. Дженнингс оның ақ қан клеткаларына әсер етпейтінін, сондықтан организмнің бактерияларға қарсы табиғи қорғанысын күшейтетінін, кедергі келтірмейтінін байқады. Ол сондай-ақ сол кездегі алғашқы және жалғыз кең спектрлі антибиотик – сульфанамидтерден айырмашылығын, оның сілекеймен жойылмайтынын анықтады. Medawar оның тіндік жасушалардың өсуіне әсер етпейтінін анықтады. 1940 жылдың наурызында Оксфорд тобының таза емес пенициллиннің уыттылығын тексеру үшін жеткілікті мөлшерде пенициллині болды. Келесі екі айда Флори мен Дженнингс сериялы эксперименттер жүргізді. Олардың нәтижелері пенициллиннің асқазанда жойылғанын, бірақ инъекцияның барлық түрлері тиімді екенін көрсетті, бұл қанның анализімен расталды. Пенициллиннің олардың зәрінен өзгермеген күйінде көп мөлшерде және жылдам шығарылатыны анықталды. Олар жануарлардың ешқайсысында да уланудың белгілерін таппады. Егер олар тестілеуді теңіз шошқаларында жүргізген болса, зерттеу осы сәтте тоқтаған болар еді, өйткені пенициллин теңіз шошқаларына уытты. 1940 жылдың 25 мамырында сағат 11:00-де Флори сегіз тышқанға стрептококктың вирулентті штаммын енгізді, содан кейін олардың төртеуіне пенициллин ерітіндісін енгізді. Бұл төрт тышқан екі топқа бөлінді: екеуіне 10 миллиграмм бір рет, ал қалған екеуіне 5 миллиграмм белгілі интервалмен енгізілді. Жексенбі күні таңғы сағат 3:30-да емделмеген төрт тышқанның бәрі өлді. Емделгендердің бәрі тірі қалды, бірақ біреуі екі күннен кейін қайтыс болды. Басылымға көп көңіл бөлінбеді; Флори келесі екі жылдың көп бөлігін адамдарды өз нәтижелерінің маңыздылығына сендіруге тырысты. Олардың бірі Флеминг болды, ол 1940 жылдың 2 қыркүйегінде оларға сапармен келді. Флори мен Чейн оған өндіріс, экстракция және сынақ зертханаларын көрсетті, бірақ ол ешқандай пікір білдірмеді және оларды жасаған жұмыстары үшін құттықтамады. Оксфорд тобының кейбір мүшелері оның бұл үшін қандай да бір мақтаныш алуға тырысқанын сезінді. Оксфорд тобы білмейтін, олардың Lancet мақаласын Мартин Генри Доусон, Глэдис Хобби және Карл Мейер Колумбия университетінде оқыды, және олар Оксфорд тобының нәтижелерін қайталауға шабыт алды. Олар Джонс Хопкинс ауруханасындағы Роджер Ридтен 1935 жылы Флемингтен алған үлгіден өсірілген пенициллий саңырауқұлағының өсірімін алды. Олар 23 қыркүйекте саңырауқұлақты өсіре бастады, ал 30 қыркүйекте оны вириданс стрептококтарымен сынап, Оксфорд тобының нәтижелерін растады. Мейер Чейннің процестерін қайталап, аз мөлшерде пенициллинді алды. 1940 жылдың 15 қазанында Нью-Йорктегі Пресвитериан ауруханасында екі науқасқа, Аарон Алстон мен Чарльз Аронсонға пенициллин дозасы берілді. Олар АҚШ-та пенициллинмен емделген алғашқы адамдар болды. Содан кейін ол эндокардитпен ауыратын екі науқасты емдеді. Колумбия тобы төрт науқасты пенициллинмен емдеудің нәтижелерін 1941 жылдың 5 мамырында Атлантик-Ситиде (Нью-Джерси) өткен Америка клиникалық зерттеулер қоғамының жылдық жиналысында ұсынды. Олардың еңбегі туралы Уильям Л. Лоуренс The New York Times газетінде жариялады және көпшілік қызығушылығын тудырды. Оксфордта Чарльз Флетчер адаммен зерттеуге арналған сынақтарды іздеуге ерікті түрде қатысты. Оксфордта емделмейтін қатерлі ісіктен қайтыс болған Эльва Акерс пенициллиннің уыттылығын тексеруге келісті. 1941 жылдың 17 қаңтарында ол оған 100 мг пенициллинді ішекке салған. Оның дене қызуы қысқа уақытқа көтерілді, бірақ басқа жағынан ешқандай жағымсыз әсері жоқ. Флори қызбаның себебі пенициллиндегі пирогендер деп есептеді; олар жақсартылған хроматографиямен алынып тасталды. Флетчер Оксфорд полициясының қызметкері Альберт Александрды анықтады, оның аузының бұрышында кішкентай жара пайда болған, бетінде стрептококк пен стафилококк бар ауыр инфекция бар еді. Оның бүкіл бет-әлпеті, көздері мен бас терісі ауырғандықтан, ауырсынуды жеңілдету үшін көзін алып тастады. Кейіннен бірнеше науқас сәтті емделді. Екіншісі – 15 жасар Артур Джонс, жамбас операциясынан кейін стрептококк инфекциясын жұқтырған. Оған бес күн бойы әр үш сағат сайын 100 мг берілді және ол жазылып кетті. Перси Хокин, 42 жасар жұмысшы, арқасында карбункул болған. Оған 3 мамырда алғашқы 200 мг берілді, содан кейін әр сағат сайын 100 мг берілді. Карбункул толығымен жойылды. Джон Кокс, жартылай комадағы 4 жасар бала 16 мамырдан бастап емделді. Ол 31 мамырда қайтыс болды, бірақ мәйітте оның мидағы аурудың әлсіреткен артериясының жарылуынан болғаны анықталды, инфекцияның белгісі жоқ еді. Бесінші жағдай, 16 маусымда, жамбас операциясынан кейін инфекция жұқтырған 14 жасар бала толық жазылып кетті. Данн мектебінде өндіріс көбейгенімен қатар, Imperial Chemical Industries құрған пилоттық өсімдікте коммерциялық өндіріс 1942 жылдың қаңтарында қолжетімді болды, ал Kembel, Bishop and Company 11 қыркүйекте алғашқы партиясын жеткізді. Флори екінші клиникалық сынақтар жүргізу уақыты жеткенін шешті. Этель Флори басшылыққа алынды, бірақ Говард Флори Оксфорд ауруханаларында консультант-патолог болғандықтан, олардың палаталарын және қызметтерін пайдалануға құқылы болды, Этель оның көмекшісі ретінде аккредиттелді, бұл оны қынжырды. Дәрігерлер көбінесе ең қолайлы емес, нашар жағдайдағы науқастарды сынаққа жіберді, бірақ пенициллин сәтті болғанда, оның тиімділігіне сенім артты. Этель мен Говард Флори 1943 жылдың 27 наурызында The Lancet журналында пенициллинмен клиникалық сынақтардың нәтижелерін жариялады, 187 сепсис жағдайымен пенициллинмен емдеу туралы хабарлады. Осы медициналық дәлелдерге сүйене отырып, 1943 жылдың 5 сәуірінде британдық Соғыс кабинеті Пенициллин комитетін құрды. Комитет төрағасы ретінде Cecil Weir, Жабдықтаудың Бас директоры; Александр Флеминг; Говард Флори; V. D. Allison, Флемингтің бұрынғы зерттеу студенттерінің бірі; MRC басшысы сэр Персиваль Хартли; және фармацевтикалық компаниялардың өкілдері кірді. Бұл келесі жылы пенициллиннің жапсарылу өндірісіне әкелді.

Өндірістік өндіріс үшін терең суға бату

Медициналық мақсаттағы кең көлемді өндіріс зертханада мүмкін емес екенін білген Оксфорд командасы, соғысқа қатысқан британдық үкімет пен жеке компанияларды жаппай өндіріске көндіруге тырысты, бірақ бастапқы жауап күңкірт болды. 1940 жылдың қыркүйегінде Glaxo Laboratories зертханасының директоры доктор Блоунт Оксфордтағы Флориге хат жазды, бірақ жауап келмеді. Флори екі британдық фармацевтикалық компаниядан көмек сұраған, бірақ олар бас тартып, британдық фармацевтикалық өнеркәсібіне көңілі қалған еді. 1941 жылдың сәуірінде Уоррен Уивер Флоримен кездесіп, клиникалық сынақтар жүргізу үшін жеткілікті пенициллин өндірудің қиындығын талқылады. Уивер Рокфеллер қорынан Флори мен әріптесі үшін АҚШ-қа үш айлық сапарды қаржыландырып, онда пенициллин өндіру мүмкіндігін зерттеуді ұйымдастырды. Флори мен Хитли 1941 жылдың 27 маусымында АҚШ-қа ұшып кетті. Көбелектің үлгілері оңай жоғалып кететінін білгендіктен, олар көбелектің спораларын пальто қалталарына жақты. Флори нейрофизиолог Джон Фултонмен кездесті, ол оны Ұлттық зерттеулер кеңесінің (NRC) төрағасы Росс Харрисонмен таныстырды. Харрисон Флориді Мэриленд штатының Белтсвилл қаласында орналасқан АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) Өсімдік шаруашылығы бюросының бас микологы Томға және Флемингтің хабарлаған қалыбын анықтаған адамға жіберді. 9 шілдеде Том Флори мен Хитлиді Вашингтонға, АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік химия бюросының орынбасары және USDA-ның төрт зертханасының басшысы Перси Уэллспен кездесуге алып барды. Уэллс Иллинойс штатының Пеория қаласындағы USDA-ның Солтүстік аймақтық зерттеу зертханасының (NRRL) директоры Орвилл Мэйге кіріспе телеграмма жіберді. Олар 14 шілдеде Мэймен кездесті, ол оларды NRRL ферментация бөлімінің бастығы Роберт Д. Когиллмен кездестірді, ол ірі ыдыстарда ферментацияның жаппай өндірістің кілті болуы мүмкін деген ойды айтты. 17 тамызда Флори ғылыми зерттеулер және даму кеңсесінің (OSRD) Медициналық зерттеулер комитетінің (CMR) төрағасы Альфред Ньютон Ричардспен кездесті, ол қолдау көрсетуге уәде берді. 8 қазанда Ричардс төрт ірі фармацевтикалық компанияның өкілдерімен кездесу өткізді: Squibb, Merck, Pfizer және Lederle. Кездесуде OSRD директоры Ванневар Буш және NRRL өкілі Том да болды. Ричардс оларға монополияға қарсы заңдар тоқтатылатынын, бұл оларға пенициллин туралы ақпаратты бөлісуге мүмкіндік беретінін айтты. Бұл заң 1943 жылдың 7 желтоқсанына дейін қабылданбады және тек пенициллинді ғана қамтыды, басқа дәрі-дәрмектерді емес. OSRD Соғыс өндірісі кеңесімен (WPB) зертханалар мен пилоттық өндіріс орындары үшін жабдықтарға басымдық беру туралы келісімге келді. Когилл Эндрю Дж. Мойерді Хитлимен бірге пенициллинмен жұмыс істеуге тағайындады, ал Флори пенициллин өндіру үшін фармацевтикалық компанияны табуға тырысты. Мойер өнімділікті арттыру үшін өсу ортасындағы сахарозаны лактозамен ауыстырды. Одан да көп өсім болды, ол жүгері өндірісінің қосалқы өнімі – жүгері шырынын қосып, оны NRRL әдетте жаңа қолдану орындарын табу үмітімен сынап көрді. Пенициллинге тигізген әсері зор болды; Хитли мен Мойер оның өнімділігін он есе арттырғанын анықтады. 1943 жылдың мамырына дейін барлық дерлік пенициллин Оксфорд командасы ұсынған беткі таба әдісімен өндірілді, бірақ NRRL микологы Кеннет Брайан Рапер терең суға батырып өндірумен тәжірибе жасады, онда пенициллин қалыбы терең емес ыдыста емес, ыдыста өсірілді. Алғашқы нәтижелер көңіл көншітпеді; осы әдіспен өсірілген пенициллин тек бір куб сантиметрге үш-төрт Оксфорд бірлігін берді, ал беткі өсіру үшін жиырма. Ол АҚШ Армиясының Әуе көлігі басқармасынан көмек сұрап, әлемнің әртүрлі бөліктерінен ұқсас қалыптарды іздеді. Ең жақсы қалыптар Чунцин, Бомбей және Кейптаунда табылды. Алайда ең жақсы үлгі 1943 жылы Пеориядағы жеміс базарда сатылған қызанақтан алынған. Қалып Penicillium chrysogenum деп анықталды және NRRL 1951 немесе қызанақ штаммы деп белгіленді. efn|Рапердің қызметкері Мэри К. Хант (немесе Мэри Хант Стивенс) осы қалыпты жинады деген кең таралған әңгіме бар; осылайша ол «Қалыпты Мэри» деп танымал болды. Pfizer компаниясының вице-президенті Джон Л. Смит, инфекциядан қайтыс болған қызының құрметіне, Pfizer компаниясының барлық ресурстарын терең суға батырып өндіру техникасын дамытуға жұмсады. Компания 1943 және 1944 жылдары пенициллинге 2,98 миллион доллар инвестициялады. (1944 жылғы 2,98 доллар соңғы жылдары шамамен миллион долларға тең). Pfizer ғалымдары Жаспер Х. Кейн, Г. М. Шулл, Э. М. Вебер, А. С. Финлей және Э. Ж. Ратажак ферментация процесін жетілдірді, ал Р. Пастернак, У. Дж. Смит, В. Богерт және П. Регна экстракция техникаларын дамытты. Суға батырып өсіретін және қанағаттанарлық мөлшерде пенициллин өндіретін қалыпты тапқаннан кейін, келесі міндет – қалыптың өсуі үшін қажетті ауаны жеткізу болды. Бұл мәселе аэроторды пайдалану арқылы шешілді, бірақ аэротация жүгері шырынының күшті көпіршіктеуіне әкелді. Көпіршіктеу мәселесі көбіктікке қарсы зат – глицерин монорицинолеатын қосу арқылы шешілді. Бұл техниканы салқындату және араластыру да қамтыды. Pfizer 1943 жылдың тамызында ферментатормен пилоттық өндіріс орнын ашты, ал Ратажак 27 тамызда одан алғашқы пенициллин ерітіндісін алды. Бір резервуар компанияның өндірісінің жартысын құрады. Смит толыққанды өндіріс орнын салуға шешім қабылдады. Жақын орналасқан Rubel Ice зауыты 1943 жылдың 20 қыркүйегінде сатып алынып, он төрт резервуармен бірінші терең суға батырып өндіріс орнына айналдырылды. Жұмыс бес ай ішінде Джон Е. МакКин мен Эдвард Дж. Гетт басшылығымен жүргізілді, ал зауыт 1944 жылдың 1 наурызында ашылды.

Австралия

1943 жылдың ортасында Австралияның соғыс кабинеті Австралияда пенициллин өндіру туралы шешім қабылдады. Бұл жұмысты Австралия армиясының гигиена және патология директоры полковник Э. В. (Билл) Кёғ басқарды. Кёғ соғыстан бұрын Комонвелл сарысу зертханаларында (CSL) бірге жұмыс істеген капитан Персиваль Базелиді және химик лейтенант Х. Х. Кречмарды шақырып, оларға Рождествоға дейін өндіріс орнын құруды тапсырды. Олар АҚШ-қа фактілерді зерттеу миссиясына шықты, онда NRRL-ге барып, Когиллден пенициллин культураларын алды. Сондай-ақ олар Бруклиндегі Pfizer зауытын және Нью-Джерси штатындағы Рахуэйдегі Merck зауытын тексерді. Парквилдегі (Виктория штаты) CSL зауытында өндіріс орны құрылды, ал алғашқы австралиялық пенициллин 1943 жылдың желтоқсан айында Жаңа Гвинеядағы әскерлерге жеткізіле бастады. 1944 жылға қарай CSL аптасына 400 миллион Оксфорд бірлігін өндірді, және пенициллин өндірісі азаматтық қолдануға жеткілікті болды. Австралиядағы соғыс кезеңіндегі өндіріс бөтелкелер мен колбаларда жүзеге асырылды, бірақ Базели 1944 жылдың қыркүйегі мен 1945 жылдың наурызы аралығында АҚШ-тағы өндіріс орындарын қайта аралап, терең суға батыру технологиясындағы прогреске таң қалды. 1946 және 1947 жылдары ол CSL-де шағын резервуарларды пайдалана отырып, терең су астындағы пилоттық қондырғы құрды. 1948 жылы екі резервуар пайдалануға берілді, содан кейін тағы сегіз резервуар қосылды. 1950-1960 жылдары CSL жартылай синтетикалық пенициллин де өндірді. Пенициллин Оңтүстік Австралиядағы Ф. Х. Фолдинг, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Эбботт зертханалары және Викториядағы Glaxo компаниясы да өндірді. 1970 жылдары әлемде пенициллиннің артық өндірісі болды, Glaxo 1975 жылы, ал CSL 1980 жылы өндірісті тоқтатты.

Канада

1941 жылдың тамызында Солтүстік Америкаға сапары барысында Говард Флори Торонто университетінің Коннаут зертханасына жүгінді, онда ол директор Р. Д. Дефрис және Рональд Хейрмен кездесті. Флориге бас тартылды; Дефрис зертханаларда жеткілікті орын жоқ екенін айтты және пенициллин өсіруге арналған жабдықтар құрудың бекерлік екеніне сендірді, себебі ол жақын арада синтезделеді. Клиникалық сынақтардың нәтижелері салдарынан пікір өзгерді, және 1943 жылдың тамызында Канада үкіметі Коннаут зертханасынан пенициллиннің жаппай өндірісін бастауды сұрады. Бұл мақсатта Торонто университеті Spadina ғимаратын сатып алып, 1,2 миллион канад долларына (1943 жылғы шамамен <calculated amount> миллионға тең) жөндеу жұмыстарын жүргізді, шығын университет пен үкімет арасында тең бөлінді. Бастапқыда пенициллин 200 000 бөтелкеде, кондиционерленген зертханалық кеңістіктің ішінде өсірілді. 1945 жылдың қарашасында өндіріс терең суға батыру әдісіне көшірілді.

Еуропалық континент

Оксфорд командасының 1941 жылғы есебінің аудармасы келесі жылы Швеция арқылы Германияға жетті. Соғыс кезеңіндегі Германиядағы көптеген зерттеулер сияқты, пенициллинге қатысты зерттеулер де фрагментті түрде, нашар үйлестіріліп жүргізілді. 1943 жылғы 6 желтоқсанда Рейхтің денсаулық сақтау министрлігі медициналық қауымдастыққа пенициллин және басқа да антибиотиктерді зерттеуді тапсырды. Германиядағы пенициллин зерттеулері туралы ақпаратты Манхэттен жобасының «Алсос» миссиясы жинап, Ұлыбританиядағы Флориге жіберді. Германияның пенициллинінің көп бөлігі Чехословакиядан келді, онда Прагадағы Карл университетінде және «Фрагнер» фармацевтикалық компаниясында зерттеулер жүргізілді. Сондай-ақ, Францияда және Нидерландыдағы Делфт Технологиялық университетінде құпия жұмыстар атқарылды. 1946 және 1947 жылдары Белоруссияда, Украинада, Польшада, Италияда және Югославияда Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қайта құру басқармасы (UNRRA) арқылы, Канададан келген жабдықтар мен тәжірибелерді пайдалана отырып, пенициллин зауыттары құрылды. UNRRA-ның жабдықтау комитетінің төрағасы канадалық Лестер Б. Пирсон болды. UNRRA 1948 жылы таратылды, ал оның пенициллинге қатысты міндеттері Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына (ДДҰ) жүктелді. Италияда Доменико Маротта UNRRA-мен Римдегі Сапиенца университетіне жақын орналасқан пенициллин зауытын салу туралы келіссөздер жүргізді. Бұл күтілгеннен ұзаққа созылды және құрылыс 1948 жылға дейін басталмады. Осы уақытта Чейн пенициллин туралы лекциялар оқу үшін «Istituto Superiore di Sanità» институтына келді, ал Маротта оны әріптес ретінде жұмысқа алу мүмкіндігін пайдаланды. Чейн пилоттық зауыт салудың орнына UNRRA қаражатын пенициллинді зерттеу институтын салуға жұмсауды ұсынды. Бұл институт әлемдегі ең ірісіне айналды, онда жүзден астам химиктер, биохимиктер, микробиологтар және техниктер жұмыс істеді, және жартылай синтетикалық пенициллинді зерттеу саласында алдыңғы қатарда болды.

Жапония

Берлиндегі Фармакологиялық институттың ғылыми қызметкері 1943 жылғы 7 тамыздағы Klinische Wochenschrift журналының санында антибиотиктер туралы әдебиеттің шолуын жариялады, онда Оксфорд тобының жарияланымдары да болды. Берлиндегі Жапония елшілігі осы мақаланың бір данасын сатып алып, 1943 жылғы 21 желтоқсанда Хиросимадағы Куре портына жеткен I 8 жапондық су асты кемесімен Жапонияға жеткізді. Мақала жапон тіліне аударылды және 1944 жылғы 1 ақпанға дейін пенициллин өндірісі басталды. Мамыр айының ортасына дейін Хамао Умезава басқаратын зерттеу тобы 750 түрлі саңырауқұлақты сынап көрді, соның ішінде 75-і антибиотикалық белсенділік көрсетті. Тиімділігі мен уыттылығын анықтау үшін тышқандармен тәжірибелер жүргізілді. Morinaga Milk компаниясы жыл соңына дейін Мишима, Шидзуока қаласында шағын пенициллин өндіріс орнын іске қосты, ал 万有製薬 1945 жылғы қаңтарда Айчи префектурасының Оказаки қаласында шағын зауыт ашты. Пенициллин көк түсіне байланысты "Хекисо" деп аталды. 1948 жылға қарай Жапония АҚШ және Ұлыбританиядан кейін пенициллинмен өздігінен қамтамасыз етілген үшінші ел болды, ал келесі жылы Қытай мен Кореяға экспорттау басталды.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда 1941 жылдың басында Kemball, Bishop & Co. фирмасынан шикі пенициллин дайындауға қабілеттіліктерін сұрады. Pfizer сияқты, олармен коммерциялық қарым-қатынаста болды, бұл кішкентай фирма болғанымен, лимон қышқылын өндіруші ретінде ашыту техникасында тәжірибелі болды. Олар сол кезде мұны істей алмады, бірақ 1942 жылдың 23 ақпанында Флориге Kemball, Bishop & Co. фирмасынан он күн сайын шағын көлемде өндіріс жасау туралы ұсыныс келіп түсті. Жұмыс 1942 жылдың 5 наурызында Боудың Бромли зауытында басталды, ал 25 наурызда алғашқы қалыптар себілді. Соғыс жағдайы, соның ішінде неміс бомбалауы, прогреске кедеріс келтірді. Жүк тасымалына қажетті сүт балқыту ыдыстары жетіспеді, сондықтан Өнімдер министрлігімен арнайы келісім жасалды. Бастапқыда сусынды теміржол арқылы жеткізіп, рациондалған бензинге деген қажеттілікті азайтуға тырысты. Бірінші пісіруші, құрамында 6,1 миллион бірлік бар, әр мл 9 бірлік болатын, 1942 жылдың 28 қазанында Флориге жеткізілді. Kemball, Bishop & Co. фирмасы 1943 жылдың 24 қарашасында іске қосылған экстракциялық зауыт салды. Осы аралықта Imperial Chemical Industries (ICI) фирмасы Блэклидегі зауытында шағын өндіріс бөлімін құрып, 1941 жылдың желтоқсанында жеткізілімдерді бастады. 1942 жылдың мамыр айында өндіріс Траффорд Парктегі арнайы салынған зауытқа көшірілді, ол бастапқыда аптасына екі миллион Оксфорд бірлігі пенициллин өндірді. Зауыт 1944 жылдың наурыз айында жабылған кезде өндіріс аптасына 60 миллион бірлікке дейін өсті; кейіннен өндіріс аптасына 300 миллион бірлік өндіретін жаңа зауытқа ауыстырылды. 1947 жылы ICI терең суға батыру әдісімен күніне пенициллин өндіретін жаңа зауыт салуды шешті. Glaxo Laboratories 1942 жылдың желтоқсан айында Гринфордта аптасына 70 литр пенициллин қорытындысын өндіретін шағын зауыт ашты. 1943 жылдың ақпанында Айлсбериде екінші зауыт ашылды. Бастапқыда Оксфордта әзірленген техникаларды қолданды, бірақ 1943 жылдың қыркүйегінде олар жүгері шырынын орта ретінде пайдалануға көшті және Coghill ұсынған NRRL 1249 B21 штаммын қолданды. 1943 жылы Glaxo Ұлыбританияда өндірілген 3,5 миллиард Оксфорд бірлігінің 2,570 миллионына жауапты болды. Glaxo 1944 жылдың ақпанында Уотфордта үшінші, ал 1945 жылдың қаңтарында Лондонның Стратфорд қаласында төртінші зауытын ашты. Компания 1944 жылдың маусымына дейін Ұлыбританияның өндірісінің 80 пайызына жауапты болды. 1944 жылы Өнімдер министрлігі Commercial Solvents Company фирмасына Спекеде алғашқы терең суға батыру зауытын орнатуды тапсырды және Glaxo фирмасынан да соны салуды сұрады. Бұл жаңа Glaxo зауыты 1946 жылдың қаңтарында Барнард Каслде ашылды және келесі тоғыз айда оның беткі зауыттары 1945 жыл ішінде өндірген пенициллиннің барлығынан көп өндірді. 1946 жылы барлық беткі зауыттар жабылды. Ұлыбританияда пенициллин өндірісі 1943 жылдың наурызында аптасына 25 миллион бірліктен 1946 жылы аптасына 30 миллиардқа дейін өсті.

Америка Құрама Штаттары

1943 жылғы 16 шілдеде WPB пенициллинді соғыс кезеңіндегі таратқыш жүйеге енгізді. Барлық көлемдер қарулы күштер мен Халық денсаулығы қызметіне жұмсалды. АҚШ-та пенициллин өндірісі 1943 жылдың бірінші жартысында 800 миллион Оксфорд бірлігінен екінші жартысында 20 миллиард бірлікке дейін өсті. АҚШ үкіметі 7,6 миллион долларға (1944 жылы 7,6 долларға баламалы) 6 өндіріс орнын салды. Соғыстан кейін олар оларды басқарған компанияларға 3,4 миллион долларға сатылды (1946 жылы 3,4 долларға баламалы, қазіргі жылдары шамамен миллион долларға тең). Тағы он алты орналасқан жерлер жеке секторда 22,6 миллион долларға (1944 жылы 22,6 долларға баламалы) салынды, бірақ 14,5 миллион доллар (қазіргі жылдары 14,5 миллион долларға баламалы) жылдам амортизацияға бекітілді, онда шығын әдеттегі он екі-он бес жыл емес, бес жылда өтелді. АҚШ-та пенициллин өндірісі 1943 жылы 21,192 миллиард бірліктен 1944 жылы 1,663 миллиард бірлікке дейін, ал 1945 жылы шамамен 6,852 миллиард бірлікке дейін өсті. 1944 жылдың маусым айына қарай, "Файзер" компаниясы ғана айына 70 миллиард бірлік өндірді. 1945 жылдың шілдесінен кейін жүгері шайырының жетіспеуіне байланысты ай сайынғы өндіріс азайды. CMR бір миллион бірлікке ұсынған баға 1943 жылы 200 доллардан (1943 жылы 200 доллары қазіргі жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең), ол өндіріс құнынан төмен болды, 1945 жылы 6 долларға дейін төмендеді (1945 жылы 6,0 доллары қазіргі жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең). Химиотерапия жөніндегі NRC комитетінің төрағасы Честер Кифер CMR атынан азаматтық қолдануға арналған пенициллиннің тең таратылуын басқаруға жауапты болды. Пенициллиннің тиімділігі туралы жаңалықтар тараған сайын, ол препаратты алуға көптеген сұранысқа тап болды. Бастапқыда азаматтық қолдануға арналған көлемдер аз болды, ал пенициллин тек басқа емдеулерге жауап бермейтін жоғары өлім-жітіммен қатар жүретін жағдайларда ғана берілді. 1943 жылдың қаңтарында ол алғашқы 100 науқасты емдеудің нәтижелері туралы OSRD-ге есеп берді; тамыз айына қарай 500 науқас емделді. 1944 жылы әскери қажеттіліктер өндірістің 85 пайызын құрады. 1945 жылы бұл көрсеткіш 30 пайызға дейін төмендеді, бірақ пенициллинге деген азаматтық сұраныс бөлінген көлемнен асып кетті. 1944 жылдың сәуірінде сұраныс пен ұсыныс бір адамның басқару қабілетінен асып кетті, және міндет Пенициллин өндірушілер индустриялық кеңесші комитетіне жүктелді, ол қоймалық ауруханалар желісі арқылы тауарларды таратты. 1945 жылға қарай 2700 қоймалық аурухана пенициллинмен қамтамасыз етілді, ал тағы 5000 аурухана олар арқылы жабдықталды. Пенициллин жыл соңына қарай саудаға түсті, сол кезде АҚШ айына 200 миллиард бірлік экспорттауды бастады. 1956 жылға қарай, соғыс кезінде пенициллин өндірген жиырма бір компанияның тек он екісі ғана оны өндірумен айналысты.

Даладағы

1943 жылы Медициналық зерттеулер кеңесі пенициллиннің далалық сынақтарын жүргізу уақыты келді деп шешті. Дәрі-дәрмектің тапшылығы сақталғандықтан, препаратты қабылдау орталықтарының орналасқан жері құпия ұсталды, осылайша сұранысты қоздырмауға болады. Говард Флори Солтүстік Африкаға жіберілді, онда Солтүстік Африка кампаниясы жалғасып жатты. 29 маусымда ол Аделаидадан келген Хью Кернспен қосылды, ол британ армиясында бригадир шеніне ие болған және Оксфордтағы бас жарақаттарына арналған әскери госпитальді басқарған, сонымен қатар өзімен бірге 40 миллион бірлік пенициллин әкелді. Келесі екі айда Флори мен Кернс жүзден астам жағдайды қарап, жүзден астам беттен тұратын есеп дайындады. Флори пенициллин туралы лекция оқыды, ал оның есебі препаратты қолдану бойынша медицина қызметкерлерін оқыту туралы ұсыныстарды қамтыды. Солтүстік Африкадағы шайқастар 1943 жылдың мамыр айында аяқталды, сондықтан Флори қараған жағдайлардың көп бөлігі жақында жарақат алған әскерлер емес, ескі жаралары сақталған, жазылмаған жандар еді; шілдеде Сицилияға жасалған одақтастардың шабуылынан кейін жарақат алғандар қайтадан келе бастады. Флори көптеген жағдайларда инфекцияның көзі майдан емес, госпиталь екенін есептеді және пенициллиннің қасиеттерін пайдалану үшін емдеу әдістерін өзгертуді ұсынды. Ол жараларды дереу тазалап, жабу керек екенін айтты. Бұл радикалды идея еді, әдетте бұл газ гангренасын тудыруы мүмкін еді, бірақ ол оны пенициллиннің шешуіне сендірді. Флоридің ұсыныстары қабылданды; Соғыс министрлігі Солтүстік Африкада түсірілген фильмдерді пайдаланған Корольдік Герберт госпиталінде патологтар мен клиницистерге арналған оқу курсын құрды. Ол пенициллиннің ауыр жарақат алғандарды емдеу үшін қолданылуын көздегенімен, препаратқа ерекше сезімтал венериялық аурулардың көп саны болды, ал әскери тұрғысынан гонореяны 48 сағат ішінде емдеуге қол жеткізу – үлкен табыс еді. Жағдай жақсарып, қыркүйекте Италияға қарсы жорық үшін күніне 20 миллион бірлік препарат жеткізілді. 1944-1945 жылдары Батыс Еуропадағы кампания кезінде пенициллин инфекцияланған жараларды емдеу үшін де, жаралардың жұғуын алдын алу үшін профилактикалық шара ретінде де кеңінен қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста әр мың адамның 150-і газ гангренасынан қайтыс болды, бірақ бұл аурудың көрсеткіштері қазірге дерлік толығымен жойылды. Ашық сүйек сынықтарының 94 пайыздан астам жағдайы жазылып шықты, ал дене бетінің бестен бір бөлігі немесе одан аз күйген жағдайда толық жазылу 100 пайызды құрады.

Патенттер

Пенициллиннің патенттері алаңдатушылық пен қақтығыс тудырды. Чейн патент алуға ниеттенгенімен, Флори пенициллиннің барлығына тиесілі болуын айтып қарсылық білдірді. Флори Велком Траст төрағасы, Ұлыбритания Кабинетінің ғылыми кеңесшілер тобының мүшесі сэр Генри Дейл және Велком Траст зерттеу зертханасының директоры Джон Уильям Треваннан кеңес сұрады. 1941 жылдың 26 және 27 наурызында Дейл мен Треван Оксфорд университетінің сэр Уильям Данн патология мектебінде бұл мәселені талқылады. Дейл пенициллиннің патентеленуі этикалық емес екенін мәлімдеді. Чейн бұл шешімге көнбеді және медициналық зерттеулер кеңесінің хатшысы сэр Эдвард Меланбиге жүгінді, ол да этикалық негіздермен қарсылық білдірді. Кейіннен Чейн өзі мойындағандай, Меланбимен «көптеген қаһарлы даулар» болды, бірақ Меланбидің шешімі соңғы деп есептелді. 1945 жылы Мойер пенициллинді өндіру және бөліп алу әдістерін патенттеді. NRRL қызметкері болғандықтан ол АҚШ-та патент ала алмады, бірақ британдық патент бюросына патент алуға өтініш берді. Ол лицензияны американдық компанияға, Commercial Solvents Corporation-ға берді. Флеминг пенициллин өндірісіне байланысты американдық патенттер туралы естігенде ашуланып, былай деді: «Мен пенициллинді таптым және оны адамзаттың игілігі үшін тегін бердім. Неге ол басқа елдегі өндірушілердің пайда табу монополиясына айналуы керек?» АҚШ компанияларының пенициллинмен байланысты технологияларды патенттеуі Ұлыбританияда британдық ғалымдар жұмысты істеген, бірақ американдықтар сыйлық алған деген миф пайда болды. 1944 жылы Рокфеллер қоры жылдық есебін жариялағанда, «Evening News» газеті осы қордың Оксфорд командасының жұмысына көрсеткен жомарт қолдауын MRC-нің салымсыздығымен салыстырды. 1945 жылдың сәуірінде британдық Glaxo компаниясы Squibb және Merck компанияларымен келісімге келді, оған сәйкес ол пенициллин сатудан бес жыл бойы 5 пайыз роялти төледі, ал олардың терең суға батырып ашыту технологияларын пайдалану құқығын алды. Glaxo 1946 мен 1956 жылдар аралығында шамамен 500 000 фунт стерлинг роялти төледі. Патенттерге байланысты туған дау 1948 жылдың маусымында Ұлыбританияның Ұлттық зерттеу және даму корпорациясының (NRDC) құрылуына себеп болды. Бұл ұйым мемлекеттік патенттерді жинап, оларға роялти жинады.

Нобель сыйлығы

1942 жылғы 27 тамызда «Таймс» газетінің редакциялық мақаласында пенициллиннің емдік қасиеттері туралы жаңалық жарияланғаннан кейін, Флеминг бұл жариялымға қуанды, бірақ Говард Флори қуанбады: ол бұл пенициллинге деген сұранысты күшейтеді деп қорқып, оны беруге дайын емес еді. Баспасөз Сэр Уильям Данн мектебіне келгенде, ол хатшысына «оларды кері қайтаруды» айтты. Сондай-ақ ол өз командасына баспасөзбен сөйлесуге тыйым салды. Сандарлы жағдай туындады, себебі пенициллиннің өзі де, одан алынған дәрі де бірдей атаумен – «пенициллин» деп аталатын. Флеминг пен Сент-Мэри ауруханасы түзетуге көмектеспеген бұрмаланған және дұрыс емес хабарлар жарияланды, онда пенициллиннің дамуы үшін Флемингке құрмет көрсетілді. Бұқаралық ақпарат құралдары жалғыз ғалым мен кездейсоқ жаңалық туралы таныс әңгімені таратуға ұмтылды. Британдық медицина тарихшысы Билл Байном кейіннен былай деп жазды: Пенициллиннің ашылуы мен дамуы – қазіргі заманның көрнекті мысалы: оқшауланған байқау жасаған белсенді адам (Флеминг) мен командалық жұмыс және ғылыми еңбектің бөлінуі арқылы осы байқауды пайдалану арасындағы қарама-қайшылық (Флори және оның тобы). Жаңалық – бұл ескі ғылым, бірақ дәрінің өзі ғылымды жаңаша жасауды қажет етті. 1943 жылы Нобель комитеті британдық биохимик Рудольф Петерстен Флеминг пен Флори үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына бір ғана ұсыныс алды. Нобель комитетінің хатшысы Геран Лильджестранд сол жылы Флеминг пен Флориге баға берді, бірақ ол кезде Швецияда пенициллин туралы көп мәлімет болған жоқ, сондықтан ол қосымша ақпарат қажет деп қорытындылады. Келесі жылы Флеминг үшін ғана бір ұсыныс, ал Флеминг, Флори және Чейн үшін бір ұсыныс келіп түсті. Лильджестранд пен Каролинска институтының медицина профессоры Нанна Шварц олардың жұмысын қарастырды және екеуі де Флеминг пен Флоридің Нобель сыйлығына лайық екенін мойындады, бірақ Нобель комитеті екіге бөлініп, сол жылы сыйлықты «жеке нерв талшықтарының ерекшелендірілген функцияларына қатысты жаңалықтары үшін» Джозеф Эрлангер мен Герберт С. Гассерге беруді шешті. 1945 жылы Флори мен Флемингке немесе екеуіне де көптеген ұсыныстар келіп түсті, сондай-ақ Лильджестрандтан Чейнге бір ұсыныс болды, ол үшеуін де ұсынды. Лильджестранд алғашқы он алты ұсыныстың он үшінде Флемингтің аты аталғанын, бірақ тек үшеуінде ғана оның аты жеке тұрғанын атап өтті. Осы жолы бағалауды Лильджестранд, Свен Хеллерстрём (дәрігер) және sv жасады, олар үшеуін де қолдады. Комитет Флемингке ғана сыйлық беретіні туралы әңгімелер тарады. Фултон мен Дейл сыйлықты Флориге беруді талап етті. Каролинска институтының Нобель ассамблеясы Флемингке жартысын, Флори мен Чейнге төрттен бір бөлігін беруді қарастырды, бірақ соңында оны теңдей үш бөлікке бөлуге шешім қабылдады. 1945 жылғы 25 қазанда Флеминг, Флори және Чейн «пенициллинді және оның түрлі жұқпалы ауруларды емдеудегі тиімділігін ашқаны үшін» физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын тең бөлісті. «The New York Times» газеті «Флеминг пен екі әріптесі» сыйлықты жеңіп алғанын хабарлаған кезде, Фултон түзету талап етті және келесі күні редакциялық мақалада түзету жарияланды. Дороти Ходжкин 1964 жылы «маңызды биохимиялық заттардың құрылымын рентген сәулелері арқылы анықтағаны үшін» химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Ол 1911 жылы Мари Кюриден және 1935 жылы Ирен Жолио Кюриден кейін химия бойынша Нобель сыйлығын алған үшінші әйел болды.

Пенициллин туындыларын әзірлеу

Пенициллиндердің емделетін ауруларының тар ауқымы немесе "әрекет спектрі", сондай-ақ ауызбен қабылданатын пенициллин V-тің нашар тиімділігі, инфекциялардың кең ауқымын емдеуге қабілетті пенициллиннің туындыларын іздестіруге алып келді. Пенициллиннің негізі – 6 АПА-ны бөліп алу, бензилпенициллинге қарағанда жақсартылған жартылай синтетикалық пенициллиндерді жасауға мүмкіндік берді. Ампициллинді Лондондағы Бичем зерттеу зертханалары әзірледі. 1961 жылы клиникалық қолдануға енгізілген кезде, ол ауыз арқылы қабылданатын және Грам-теріс және Грам-оң микроорганизмдерге қарсы тиімді болған алғашқы жартылай синтетикалық пенициллин болды. Бұл препарат бастапқы пенициллиннің қарапайым Грам-оң бактерияларға ғана тиімді болуымен салыстырғанда, Грам-оң және Грам-теріс бактерияларға қарсы кең спектрлі әрекетке ие болды. Пенициллиндер қатарының тағы бір жетістігі – карбенициллин, тикарициллин және пиперациллин сияқты антипсевдомональды пенициллиндер, олар Грам-теріс бактерияларға қарсы тиімділігімен ерекшеленеді. β-лактамалық сақинаның маңыздылығы соншалық, оған ұқсас антибиотиктер, соның ішінде мециллинамдар, карбапенемдер және ең бастысы, цефалоспориндер де өз құрылымдарының орталық бөлігі ретінде сақтап келеді. β-лактамалық пенициллиндер әлемде ең көп қолданылатын антибиотиктерге айналды. 1970 жылы Бичем зерттеу зертханалары жасаған жартылай синтетикалық пенициллин – амоксициллин, олардан ең көп қолданылатын препарат болды. 21-ші ғасырдың басында антибиотиктерді таңдау елдер арасында әртүрлі болды: Еуропада амоксициллин Ұлыбритания мен Германияда кеңінен қолданылса, Франция, Италия және Испания амоксиклав сияқты кең спектрлі комбинацияларды артық көрді, ал Скандинавия елдері тар спектрлі пенициллин V-ке сенді.

Антибиотиктерге төзімділік

1940 жылы Эрнст Чейн мен Эдвард Абрахам пенициллинге қарсы тұрақсыздықтың алғашқы белгісін – пенициллиназа ферментін өндіретін E. coli штаммын анықтады. Бұл штамм пенициллинді ыдыратып, оның антибактериялық әсерін жоятын еді. Чейн мен Абрахам пенициллиназаның химиялық табиғатын зерттеп, Nature журналында былай деп жазды: «Белсенді зат фермент екендігін 5 минут бойы 90°C температурада қыздыру және 6 рН-да калий цианидімен белсендірілген папаинмен инкубациялау арқылы жойылуы, сондай-ақ «целлофан» мембраналары арқылы диализделмеуінен көрінеді». Нобель сыйлығының лауреаты Флеминг Нобель лекциясында пенициллинге клиникалық жағдайда төзімділік пайда болу мүмкіндігі туралы ескертті: «Шоқырақтар дүкеннен пенициллинді кез келген адам сатып ала алатын күн тууы мүмкін. Онда білімсіз адам дозаны қателікпен қолданып, микробтарды дәріге төзімді ететін қауіп бар. Сол кезде тек уларға ғана дәрігердің рецепті қажет болатын, ал өзін-өзі емдеу мүмкіндігі де болды». 1947 жылы Ұлыбританияда антибиотиктерді рецепт бойынша беруді талап ететін заң қабылданды. 1951 жылы АҚШ та осындай заң қабылдады. Әлемнің басқа елдерінде батыстың фармацевтикалық өнімдерінің экспорты батыстың медициналық білімдері мен тәжірибесінен жылдам тарады, ал пенициллин көбінесе дәстүрлі медицинамен айналысатын емшілер тарапынан таратылды. 1999 жылы Ұлыбританияда жүргізілген сауалнама көрсеткендей, респонденттердің 39 пайызы антибиотиктердің суық тию мен гриппті емдей алатынына сенсе, 12 пайызы оларды ең жақсы ем деп есептеді. Антибиотиктерге деген осы қате сенімнің салдары ауыр болды. Ол дәрігерлердің беделін таблетка жеткізушілер деңгейіне түсірді. Көптеген адамдар бұрын назардан тыс қалған аурулары үшін медициналық көмекке жүгінді және олар көбінесе антибиотиктерді талап етті. Ал шаршаған дәрігерлер тіпті сұралмаған жағдайда да оларды беруге дайын болды. 1942 жылы Staphylococcus aureus штаммдарының кейбіреулері пенициллинге күшті төзімділік дамытты, ал 1960 жылдары көптеген штаммдар төзімді болды. 1946 жылы бактериолог Мэри Барбер Лондонның Хаммерсмит ауруханасында табиғи іріктеу арқылы пенициллинге төзімділікті зерттеуді бастады. Ол 1946 жылы бактериялық инфекциялардың сегізінің жетісі пенициллинге сезімтал болса, екі жылдан кейін сегізінің үшi ғана сезімтал болғанын анықтады. Медбикелер бактериялар мен пенициллинге ұшырап, бактериялық инфекцияларды жұқтырды. Миллер студенттік акушерлердің оннан үшi келген кезде бактериялармен қоныстанғанын анықтады; үш айдан кейін оннан жетісі қоныстанды. Мұның себебі денсаулық сақтау қызметкерлерінің нашар гигиеналық тәжірибелері, антибиотиктерді профилактикалық қолдану сияқты нашар медициналық тәжірибелер және нәрестелерді аналарынан алып, аурухананың үлкен бөлімшелеріне апару сияқты нашар басқарушылық тәжірибелер болды. 1952 жылы Австралияда антибиотиктерге төзімді инфекциялар тіркелді. 1957-1958 жылдардағы тұмау пандемиясы кезінде Ұлыбританияда 16 000 адам, ал АҚШ-та 80 000 адам бактериялық асқынулардан қайтыс болды; пневмонияға шалдыққандардың 28 пайызы қайтыс болды. Пневмонияның көп бөлігі ауруханада жұқтырылды, олардың көпшілігі ауруханада өсірілген штаммдарға төзімді болды. 1965 жылы Бостон қаласында Streptococcus pneumoniae вирусына қарсы төзімділіктің алғашқы жағдайы тіркелді. Содан бері бактериялардың басқа түрлері де төзімділік танытты.

Ауыл шаруашылығында пайдалану

1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Америкалық Cyanamid зертханалары жүргізген зерттеулер көрсеткендей, тауықтардың жеміне пенициллин қосу олардың салмағын 10 пайызға арттырды. Бұл себептер ХХІ ғасырда да талқылау тақырыбы болып келді. Келесі зерттеулер көрсеткендей, мал азығына пенициллин қосу азықтарды сіңіру тиімділігін жақсартады, біркелкі өсуге көмектеседі және ауруларды бақылауға мүмкіндік береді. 1951 жылы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы пенициллинді құс пен малдың жеміне қоспа ретінде қолдануға рұқсат бергеннен кейін, фармацевтикалық компаниялар сұранысты қанағаттандыру үшін өндірісті арттырды. 1954 жылы АҚШ антибиотиктердің белгілі бір көлемін өндірді, оның белгілі бір бөлігі мал азығына жұмсалды. 1990 жылдары АҚШ антибиотиктердің белгілі бір көлемін өндірді, оның жартысы мал шаруашылығына жұмсалды. Антибиотиктерді ең көп пайдаланатын сала – құс шаруашылығы, ол шошқа және ірі қара малға қарағанда жыл сайын антибиотиктердің көп бөлігін тұтынады. 1981 жылы Ауыл шаруашылығы ғылымдары және технологиялар жөніндегі кеңес жүргізген зерттеуде, мал азығында қолдануға тыйым салу американдық тұтынушыларға жылына 3,5 миллиард долларға дейін (қазіргі шақта <есептелген сома> миллиард долларға тең) азық-түлік бағасының өсуіне әкелуі мүмкін екендігі болжалды. Ұлыбританияда да осыған ұқсас жағдай болды, онда 1963 жылы антибиотиктер өндірісінің 44 пайызын жануарлар тұтынды. 1950 жылдардың ортасында АҚШ-та сүттің ірімшікке қатыруы тоқтағаны туралы хабарлар тарады. FDA сүттің пенициллинмен ластанғанын анықтады, ол ірімшік жасау үшін қажетті бактерияларды өлтірді. 1963 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бүкіл әлемде сүтте пенициллиннің жоғары деңгейі бар екенін хабарлады. Пенициллинге аллергиясы бар адамдар сүт ішкенде аллергиялық реакцияны бастан кешіруі мүмкін. 1960 жылы Ұлыбританияда лорд Нетерторп төрағалық еткен комитет құрылды. 1962 жылы комитет жануарларға антибиотиктерді қолданудағы шектеулерді жеңілдетуді ұсынды. Олардың пікірінше, пайдасы зор және бактериялар қарсылық танытса да, жаңа антибиотиктер жақын арада әзірленеді, сондай-ақ жануарлардағы бактериялардың қарсылығы адам денсаулығына әсер ететініне ешқандай дәлел жоқ. Нетерторп комитетінің қорытындылары жаңа зерттеулер нәтижесінде жарияланбастан бұрын-ақ күмәнді болып көрінді, және комитет 1965 жылы мәселені қайта қарау үшін қайта шақырылды. Жаңа зерттеулер бактериялар антибиотиктерге төзімділік гендерін мұраға алу ғана емес, сонымен қатар оларды бір-біріне жеткізе алатынын көрсетті. 1967 жылы көп резистентті E. coli штаммы Ұлыбританияда он бес баланы өлтірді. 1971 жылы жануарларға терапиялық емес мақсатта антибиотиктерді қолдануға тыйым салынды. Көп ұзамай көптеген еуропалық елдер де соған ілесіп кетті. 1995 жылы Швеция Еуропалық Одаққа (ЕО) қосылғанда, онда антибиотиктердің өсімді ынталандырушы препараттарына (АГП) толық тыйым салынған болатын. Егер Швеция тыйым салуға ғылыми дәлелдер ұсынбаса, бұл ережелерді жеңілдететін еуропалық ережелермен алмастырылуы мүмкін еді. Екі швед ғалымы, Андерс Франклин мен Кристина Греко, және екі даниялық ғалым, Франк Ареструп пен Хенрик Вегенер күресті бастады. Көрсеткіштер оларға қарсы болғандай көрінді, бірақ бұл Ұлыбританиядағы сиырлардың жұқпалы ауруының пайда болуымен сәйкес келді, бұл саяси қысымға әкелді. 1996 жылдың желтоқсан айында Еуропалық Парламентінің Денсаулық сақтау және әлеуметтік мәселелер жөніндегі тұрақты комитеті АГП-ны қолдануға тыйым салу туралы дауыс берді. Еуропалық Одақ одан да ары барып, антибиотиктерді қолдануды шектеуді ұсынды.