Кіріспе
1923 жылы Х.П. Лавкрафт жазған "Қабырғадағы егеуқырлар" әңгімесі – американдық автор Х.П. Лавкрафттың туындысы. 1923 жылдың тамыз-қыркүйек айларында жазылған бұл әңгіме алғаш рет 1924 жылдың наурыз айында "Қорқынышты әңгімелер" журналында жарияланды.
"The Rats in the Walls" is a short story by American author H. P. Lovecraft. Written in August–September 1923, it was first published in Weird Tales, March 1924.
Сюжет
1923 жылы Делапор есімді америкалық, Де ла Пуаер отбасының соңғы ұрпағы, Бірінші дүниежүзілік соғыста жалғыз ұлының қазасына байланысты Англиядағы Экшем монастырының ата-бабалық иелігіне көшіп келеді. Ол көрші тұрғындардың наразылығына қарамастан, иелікті қалпына келтіреді. Иелікке қоныстанғаннан кейін Делапор мен оның мысығы жиі қабырғалардың арасынан шауып жүрген тышқандардың дыбыстарын естиді. Ұлының соғыс серігі Эдвард Норрис және бірнеше ғалымдардың көмегімен, сондай-ақ қайта-қайта түс көру арқылы Делапор отбасының ғасырлар бойы жер асты қаласын сақтап келгенін біледі, онда олар "адам малын" – кейбіреулері төрт аяқты жануарларға айналған – ұрпақтап өсіріп, олардан адам етіне деген құштарлығын қандырған. Бұл Делапордың атасы Уолтер бүкіл отбасын ұйықтатып өлтіріп, қорқынышты тоқтату үшін елден кеткен кезде аяқталды. Ол қалған адам малын және аман қалған туысын қаланың шұңғырларында тұратын тышқандар жеп қойды. Отбасының өткенінен, тұқым қуалайтын қатыгездіктен және ұлының қазасына ашуланған Делапор Норриске үңгірлік қаланың қараңғылығында шабуыл жасайды, орта ғасырлық ағылшын, латын және гэль тілдерін араластырып, оны жей бастайды, содан кейін жануарлардың айқай-шуына айналады. Кейін ол басылып, психиатриялық ауруханаға жатқызылады. Кем дегенде тағы бір тергеуші, Торнтон да ақылдан адасқан. Біраз уақыттан кейін Экшем монастыры қиратылып, тергеушілер жер асты қаланың бар екенін жасыруға шешім қабылдайды. Делапор өзінің кінәсіздігін айтады, оны "тышқандар, қабырғадағы тышқандар" жегенін мәлімдейді. Ол әлі күнге дейін камера қабырғасындағы тышқандардың дыбысынан қиналады.
Шабыт
"Қабырғадағы тышқандар" әңгімесін жазғаннан кейін көп уақыт өткен соң, Лавкрафт осы әңгіменің "кешкі уақытта қабырға қағазының жарылуы және одан туындаған ойлар тізбегі" сияқты өте қарапайым оқиғадан шабыттанғанын жазды. Лавкрафттың күнделік кітабындағы тағы бір жазба да әңгіменің сюжеттік бастауын көрсетеді: "Ежелгі қамалдың мазаршасындағы қорқынышты құпияны мекендеуші тапты". Стивен Дж. Мариконда Лавкрафттың әңгімесіне көзқарас ретінде Сабина Баринг Гулдтың "Орта ғасырлардың қызықты мифтері" (1862–68) еңбегін атады. Приордың астындағы үңгірдің сипаттамасы Баринг Гулдтың Ирландияның қасиетті жері саналған Сент-Патриктің тазарту орны туралы айтқандарымен көп ұқсастықтарды бөліседі, ал приордың тышқандарының ландшафт бойынша шашырауы кітаптағы ашаршылық кезінде аштықтан өлген шаруаларды өртегеннен кейін тышқандар жеп қойған Епископ Хатто туралы аңыздың қайта айтылуынан шабыттанған болуы мүмкін (Бингеннің Тышқан мұнарасы аңызында да айтылған оқиға). Ли Блэкмор әңгіменің бір беткі ерекшелігі Эдгар Аллан Поның "Ашер үйінің құлауы" туындысында табылатынын айтады, онда Родерик Ашер өзінің есту қабілетінің ерекше сезімталдығына байланысты "қабырғадағы тышқандарды ести алатынын" түсіндіреді. Әңгіменің соңында келтірілген гэль тіліндегі цитата Фиона Маклеодтың "Күнә жеуші" туындысынан алынған. Маклеод бұл өлең жолдарына: "Құдай сенің қарсыңда және бетіңде болсын, және саған қайғылы өлім тисін! Сен және сенікілерге жамандық және қайғырлы болсын!" деген түсіндірме қосты. Лавкрафт Франк Белкнап Лонгқа былай деп жазды: "[Фразаға қарсылық білдіретін жалғыз нәрсе - бұл Англияның оңтүстігінде қажетті болған кимерикалық емес, гаэль тілі. Бірақ антропологиядағыдай, егжей-тегжейлі мәліметтер маңызды емес. Ешкім де бұл айырмашылықты байқамайды]". Алайда Роберт Э. Говард 1930 жылы "Weird Tales" журналына тіл таңдауы "Ллуидтың Британияға кельттердің қоныстануы туралы теориясын" көрсететінін айта отырып хат жазды. Бұл жазба Лавкрафтқа жеткізіліп, олардың кең көлемді хат алмасуын бастады. Сол кезде кимерикалық тілде сөйлейтін аймақ тек Уэльсті ғана емес, Адриан қабырғасының төмендегі барлық аралды қамтыды, ал гаэль тілі тек қабырғаның солтүстігінде қолданылды. С. Т. Джоши Лавкрафттың "Қабырғадағы тышқандар" туындысының үлгісі ретінде Ирвин С. Коббтың "Бұзылмаған тізбек" туындысын көрсетеді. Лавкрафт өзінің эссесінде: "Кобб мырзаның кейінгі еңбектері мүмкін ғылымның элементін енгізеді, мысалы, тұқым қуалайтын естелік туралы әңгімеде, онда негроидтық қаны бар заманауи адам пойыз соққан кезде африкалық джунгли тілінде сөйлейді, бұл оның қара ата-бабасын бір ғасыр бұрын қарақұйрық өлтіргенін еске түсіреді".
Байланыстар
"Қабырғадағы тышқандар" Лавкрафттың Ктулху мифологиясы оқиғаларымен шартты түрде байланысты; соңында баяндаушы тышқандардың "жердің ортасындағы күлімдеп тұрған үңгірлерге дейін мені жетектеуге бекінгендей көрінеді, онда Ньярлатхотеп, ашулы, бетсіз құдай, екі пішінсіз, ақымақ флейташылардың әуенімен соқырлықпен зарлайды". Бұл сілтеме, сол аттас поэзиялық прозада Ньярлатхотептің таныстырылуынан кейін бірінші рет жасалған, осы тұлғада Азатот құдайының көптеген қасиеттері бар сияқты. Экшем Приориясына көшер алдында Делапор Массачусетс штатының Болтон қаласында тұрады, ол "Герберт Уэст – Жаңартушы" атты туындының кейіпкері тәжірибелерін жүргізетін фабрикалық қала. Бұл қала "Ғарыштан келген түс" шығармасында да еске алынады; ол нақты Болтон, Массачусетс қаласынан өзгеше деп саналады. Кейінгі Миф авторлары Экшам культы құдай қылған Магна Матердің ("Ұлы Ана") Шаб Ниггурат болғанын болжайды (дегенмен, өзіндегі әңгімеде Магна Матер деп аталатын римдік құдай Кибеле туралы бірнеше сілтемелер бар). Корнуоллдың леди Маргарет Тревор (жоғарыдағы "Тұлғалар" бөлімінде айтылған), он төртінші немесе он бесінші ғасырда Де Ла Пур әулетінің мұрагеріне үйленген, Елизавета Батори сияқты ақсүйек әйел, Лавкрафттың тағы бір шығармасы "Келефаис" баяндаушысының тікелей ата-анасы болған көрінеді. "Келефаис" баяндаушысы, он үш буын бойы Лондоннан Суррей төбелерінің ар жағындағы жағалаудағы ата-бабалық сарайда өмір сүрген ақсүйек отбасының соңғы өкілі, әңгімеде өзінің ата-бабаларының үйі Тревор Тауэрс деп аталатын теңіз жартасының түбінде суға батып қайтыс болады. Осылайша, баяндаушының аты Тревор болған, ал оның отбасы леди Маргарет тұрмысқа шыққан кезде ақсүйектерге жатқан. ("Келефаис" баяндаушысы әңгімеде қайтыс болғаннан кейін, оның армандық жаны Арман Әлемінде өмір сүрді, онда ол қалаға билік етті және Куранс деген атпен белгілі болды, сондай-ақ Лавкрафттың тағы бір туындысы "Белгісіз Кадатты іздеу" шығармасында кейіпкер ретінде пайда болады, онда оның ата-бабаларының үйі Корнуолл жағалауында орналасқандығы расталады.)
Әдеби мәні және сын
Бұл әңгімені Weird Tales қабылдамас бұрын Argosy All Story Weekly баспасынан бас тартты; Лавкрафт бұрынғы журнал оны "жеңіл тәрбиеленген жұртшылықтың нәзік сезімталдығы үшін тым қорқынышты" деп тапты деп мәлімдеді. "Сырлы әңгімелер" басылымының баспашысы Дж.С. Хеннебергер Лавкрафқа жазған хатында бұл әңгімені оның журналы алған ең жақсы әңгіме деп сипаттады. Бұл Лавкрафттың өмірінде антологияға енгізілген бірнеше әңгімелерінің бірі, 1931 жылы Кристин Кемпбелл Томпсон редакциялаған Switch on the Light жинағында. Лавкрафт өзінің шығармасына тереңдік пен жасырын қабаттар әсерін беру үшін мәтінге (осы жағдайда Петрониус пен Катулдың шынайы өмірдегі шығармаларына) сілтеме жасау әдісін қолданатыны айқын. Кейіннен ол бұл идеяны өзінің Ктулху мифтері туралы әңгімелерінде кең таралған Некрономиконмен жетілдірді. Ктулху мифтерінің кейінгі дамуы үшін де маңызды, бұл әңгіменің 1930 жылдың маусым айында шыққан басылымындағы қайта басылуы. Weird Tales Роберт Э. Говардқа журналға еңбекті мақтап жазуға шабыт берді. Бұл хат Лавкрафқа жіберілді және екеуі 1936 жылы Говард қайтыс болғанға дейін келесі алты жыл бойы достар және хат алмасушылар болды. Бұл әдеби байланыс әр автордың өз ертегілеріне басқа авторлардың шығармаларынан аспектілер қосуымен көрініс тапты және Говард бастапқы Ктулху Миф авторларының ең өнімділерінің бірі болып саналады. Кингсли Амис "Шұбарлар" (Дунвич қорқынышымен бірге) Лавкрафт әңгімелерінің бірі ретінде "енді есте қаларлық жағымсыздыққа қол жеткізді". Лин Картер "Шұбарлар" романын Лавкрафт шығармашылығындағы ең үздік романдардың бірі деп атады. С. Т. Джоши бұл шығарманы "қысқа әңгімелердің тұтас, қиыстырып баяндалған, күркіреп аяқталатын, қорқыныштылық пен қайғылылықтың араласқандығы бойынша кемшіліксіз үлгісі" деп сипаттаған. Мысықтың аты "Nigger Man" Лавкрафттың нәсілдік көзқарастары туралы талқылауларда жиі келтіріледі, тіпті әңгіменің өзінде нәсілдік жағымсыз бейнелер болмаса да. Лавкрафтың 1904 жылға дейін осы атпен мысығы болған. Бұл мысыққа Лавкрафт тоғыз жасында есім берілген.
Бейімделулер
Ричард Корбен мен Дональд Вандрей осы әңгімені комикс форматына бейімдеді. Атланта радио театр компаниясы радиолық бейімдеу жасады. 1964 жылы Эрик Бауэрсфельд "Қара месса" ескі радио бағдарламасында әңгіменің аудио нұсқасын оқыды. Бұл бейімдеу кейіннен Лавкрафттың "The Outsider" әңгімесінің аудио бейімдеуімен бірге шектеулі таралымды LP пластинкасының құрамына енді. 1973 жылы Caedmon Audio Дэвид МакКаллумның оқыған әңгімесінің кассетасы мен LP пластинкасын шығарды. 1995 жылы Стюарт Гордонның "Қала фрикі" фильмі осы әңгіме мен "The Outsider" әңгімелеріне негізделген. 2017 жылы Х.П. Лавкрафт тарихи қоғамы Dark Adventure Radio Theater сериясы аясында аудио драмалық қойылым жасады.