Кіріспе
Александр Васильевич Мосолов (; 11 тамыз 1900 [ескі стиль бойынша 29 шілде 1900] – 11 шілде 1973) – ерте совет дәуірінің композиторы, ең алдымен футуристикалық фортепиано сонаталарымен, оркестрлік эпизодтарымен және вокалдық музыкасымен танымал. Мосолов Мәскеу консерваториясында оқыды және 1926 жылы жазған «Темір қорыту зауыты» шығармасы арқылы Совет Одағында және әлем бойынша үлкен даңққа ие болды. Кейіннен совет билігімен туындаған қақтығыстар нәтижесінде 1936 жылы Композиторлар одағынан шығарылып, 1937 жылы ГУЛАГ-қа қамалды. Консерваториядағы оқытушыларының араласуымен ерте босатылып, Мосолов оркестр үшін түркімен және қырғыз халық әндерін өңдеуге көшті. Оның кейінгі музыкасы совет эстетикасына көбірек сай келді, бірақ ол бұрынғы табысына жете алмады. Мосоловтың шығармаларына бес фортепиано сонатасы (олардың тек төртеуі сақталған), екі фортепиано концерті (екінші фортепиано концертінен тек бір бөлім сақталған), екі виолончель концерті, арфа концерті, төрт скрипкалық квартет, он екі оркестрлік сюита, сегіз симфония және көптеген хор және вокалдық шығармалар кіреді.
Өмірбаян
Мосолов Ресей империясының Киев қаласында жоғары орта таптық отбасында дүниеге келді. Оның анасы Нина Александровна – Үлкен театрдың кәсіби әншісі, Киев музыка мектебінің түлегі және Мосоловқа алғашқы музыка сабақтарын берді. 1904 жылы отбасы Мәскеуге көшті. Мосоловтың әкесі Василий Александрович бір жылдан кейін, Мосолов бес жаста болғанда қайтыс болды. Әкесінің өлімінен кейін Мосоловтың анасы Михаил Лебланға үйленді. Жас Мосоловты өсірген космополиттік өмір салты оған үлкен әсер етті; үйде неміс және француз тілдері сөйленді, ал отбасы Берлинге, Парижке және Лондонға сапар жасады. Мосолов 1916 жылға дейін орта мектепте оқыды, ал 1917 жылы Мемлекеттік бақылау жөніндегі халық комиссары кеңсесінде жұмыс істеді. Осы арқылы ол Владимир Ленинге үш рет жеке хат жеткізді, бұл жас Мосоловқа терең әсер етті. Большевик революциясының басында Мосолов Қызыл Армияның бірінші кавалерия полкіне ерікті болып кіріп, Польша және Украина майдандарында шайқасты. Ол екі рет Қызыл Ту орденімен марапатталды. Соғыстан кейін ол соғыстан кейінгі стресс синдромынан зардап шекті және 1921 жылдың шілдесінде медициналық себептермен әскерден босатылды. Мосолов Мәскеу консерваториясына түсіп, 1925 жылға дейін Рейнхольд Глиердің басшылығымен оқыды. Сол жылы ол Николай Мясковскийдің басшылығымен композицияны оқуға кірісті. Ол сонымен қатар Григорий Прокофьев пен Константин Игмуновтан фортепиано сабақтарын алды. 1927 және 1928 жылдары ол Халықаралық заманауи музыка қоғамының (ISCM) Ресей бөлімінің хатшысы болып тағайындалды. 1928 және 1929 жылдары "Большой" театры Мосоловқа "Төрт Мәскеу" атты балет үшін 2117 жылы Мәскеудің болашағын футуристикалық тұрғыдан бейнелеуді тапсырды. Леонид Половкин, Анатолий Александров және Дмитрий Шостакович та қатысты, олар тиісінше 1568, 1818 және 1918 жылдары Мәскеуді бейнелеуге міндеттелді, бірақ жоба аяқталған жоқ. Оның халық әндерін өңдеуі кеңес сарапшыларынан сынға ұшырады. Мосолов әуендерді оркестрлік ортаға жай ғана орналастырмай, социалистік реализм стилін елемейтін тығыз текстуралар мен политоналитетті қолданды. 1932 жылы ол Жозеф Сталинге хат жазып, оның ықпалын сұрады. Мосолов хатында: "1926 жылдан бері мен тұрақты қысымға ұшырап келемін. Енді бұл шыдай алмайтын жағдайға жетті. Мен шығармалар жазуым керек, және олар орындалуы керек! Мен өз жұмысымды халыққа сынап көруім керек, егер мен қиындыққа тап болсам, қайда баруым керектігін білемін" деп жазды. Ол Сталиннен "өткен жыл бойы маған қысым көрсеткен пролетариат музыканттары мен олардың жақтастарына ықпал етіп, маған КСРО-да жұмыс істеуге рұқсат беруін" немесе "өз музыкаммен КСРО үшін одан да пайдалы болатын шетелге кетуіме рұқсат беруін" сұрады. 1936 жылдың 4 ақпанында Мосолов официанттарға жаман қарым-қатынас жасағаны және жергілікті мейрамханада мас күйінде төбелес салғаны үшін Композиторлар одағынан шығарылды. Осыдан кейін Мосолов өз еркімен Түрікменстан мен Өзбекстан республикаларына халық әндерін жинау үшін барып, өзін реабилитациялауға тырысты. Оның әрекеттері сәтсіз аяқталды, және ол 1937 жылдың 4 қарашасында Кеңес Одағының қылмыстық кодексінің 58-бабының 10-тармағы бойынша контрреволюциялық қызметтерге қатысқан деген айыппен тұтқындалды және сегіз жылға Гулагқа кесілді. Ол 1937 жылдың 23 желтоқсанынан 1938 жылдың 25 тамызына дейін түрмеде отырды. Глиер мен Мясковский Ресейдің Орталық Атқару Комитетінің төрағасы Михаил Калининге хат жолдап, Мосоловтың реализмге бет бұрғанын, "керемет шығармашылық қабілетін" және оның ешқайсысының Мосоловта кеңеске қарсы көзқарас көрмегенін айтып, оны босатуды сұрады. 1938 жылдың 15 шілдесінде Мосоловтың жазасы бес жылдық жер аударуға ауыстырылды – ол 1942 жылға дейін Мәскеуде, Ленинградта немесе Киевте тұруға құқылы емес еді. Оның сегіз жылдық жазасының сегіз айын ғана өткергеніне байланысты оның тез босатылуы саяси айыптауларға байланысты емес, Мосоловтың Композиторлар одағындағы жауларының шағымдануымен туған "бұзақылық" деген айыптамаға байланысты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Мосолов соғысқа арналған "Сигнал" операсын жазды. Алайда Мосоловтың кейінгі өміріндегі шығармалары оның ертедегі стилінен мүлдем өзгеше болғандықтан, бір ғалым "отызыншы жылдардың соңынан бастап жазылған шығармаларда бұрынғы авангардисті анықтау мүмкін емес" деп атап өтті. Мосолов Мәскеуде өмір сүріп, 1973 жылы қайтыс болғанға дейін шығармашылықпен айналысты.
Музыкалық стиль
Мосоловтың алғашқы музыкасы Мосоловтың неміс романтизмінен әсер алғанын көрсетеді, «Iron Foundry» зауыттың дыбысын шығару үшін бірлесіп жұмыс істейтін көптеген остинатолардан құралған, ол Екінші және Бесінші фортепианолық сонаталарда қолданылады және т.б. «Шектен тыс» диссонанс және хроматизм де Мосоловтың ерекше белгілері, бірақ ол Шёнбергтің құрылымдалған он екі тондық техникасына жете қоймады. Тондық қатарлардың орнына, Мосолов өз ойын жеткізу үшін тығыз жиналған, күшті хроматикалық аккордтарды қолданды. Мосолов халық музыкасын да пайдаланды. Түркімен халық әніне симфониялық сюита жазған алғашқы композитор ретінде, Мосолов социалистік реализм талап еткенге дейін халық музыкасын қолданды. Оның Екінші фортепианолық сонатасында қырғыз әуендері, ал «Үш баланың көрінісінде» қалалық көше әні қолданылған. Дегенмен, музыканы оркестр үшін мұқият дайындаудың орнына, Мосолов музыканы «композициялық диірменінің материалдары сияқты» пайдаланды. «Үш баланың көрінісі» романының мәтінін өзі Мосолов жазған, және ол әлдеқайда қараңғы. Біріншісі, «Ана, маған ине беріңізші!» деп аталады, бұл қысқа ән, онда басты кейіпкер мысықты қинайды; әнші тіпті мысықтың айқайын еліктейді, ал ән «Жаман жаратылыс!» деп ұрандап аяқталады. Алғашында «машина еңбегіне арналған қуатты гимн» және индустрияландыруды және «жұмысшыны» мақтан тұтқан туынды ретінде бағаланғанмен, жылдар өте бұл туынды консервативті Совет билігінен сын көре бастады. Кейбір сыншылар жұмысшылар, ирониялық түрде, мұндай музыканы ұнатпайды деп мәлімдеді, ал басқалары жұмысшылар, «олар үшін машина майы ана сүті» деп мәлімдеді, олар өз заманының музыкасынан рухтанды және шабыт алды. Бір сыншы музыкада «жеңіске жетуге бағытталған ұйымдасқан ерік жоқ, тіпті ұсақ буржуазиялық анархиядан басқа ештеңе жоқ» деп тапты, бірақ «жеке стильді табуға ұмтылып жатыр» деп мойындады; тағы бірі оны «қазіргі тақырыптың өрескел формалистік бұрмалануы» деп атады. Бүгінде «Steel» туындысынан тек «Iron Foundry» ғана сақталды: қолжазбалар 1929 жылы жоғалды, сол жылы Мосолов Совет билігінен күшейтілген сындарға ұшырады.