Кіріспе

Дили халықаралық әуежайы, Шығыс Тимор. Дили әуежайы, ресми түрде Президент Николау Лобату халықаралық әуежайы (Aeroporto Internacional Presidente Nicolau Lobato), және бұрынғы Коморо әуежайы, Шығыс Тимордың астанасы Дилиге қызмет көрсететін халықаралық әуежай болып табылады. 2002 жылдан бері әуежай Шығыс Тимордың саясаткері және ұлттық батыры Николау дос Рейс Лобатоның (1946–1978) есімімен аталады.

Орналасқан жері

Әуежай Дилидің батыс шетіндегі Дом Алеисо әкімшілік бекетіне қарасты де сукосында орналасқан. Солтүстік және батыс жағынан Омбай бұғазы, ал шығыс жағынан Коморо өзенімен шектеседі. Оның ұшу-қону жолағы (08/26) негізінен шығыстан батысқа қарай созылған.

1939-1975 жылдар

Әуежай Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Португалияның колониялық әкімшілігімен салынған. Бастапқыда оның ұшу-қону жолағы болған. Ол тез арада 1939 жылы шілдеде колонияның ұлттық әуе компаниясы ретінде құрылған Transportes Aéreos de Timor (TAT) операциялық базасына айналды. 1939 жылы мамыр айында Португалия үкіметі Qantas компаниясына Дарвин-Дили рейсін жүргізуге рұқсат берді. Алайда, Жапон үкіметінің қарсылығына байланысты Qantas қызметі бір жылдан астам уақытқа кейінге қалдырылды. Ақырында 1940 жылдың желтоқсан айында екі апта сайын Qantas Дарвин-Батавия рейсі Дилиде тоқтауға рұқсат алды. Келесі айда Дили Купангты алмастырды, ол Qantas-тың Дарвиннен Сингапурға екі апталық рейсі үшін аялдама болды. Өтемақы ретінде Жапонияның Dai Nippon Airways компаниясына 1940 жылдың желтоқсаны мен 1941 жылдың маусымы аралығында Палаудан Дилиге алты сынақ рейсін жүргізуге рұқсат берілді. 1941 жылдың қазан айында Жапония үкіметі Токио мен Дили арасындағы тұрақты әуе қатынасын келесі айдан бастап енгізу жоспарларын жариялады. Бұл рейстердің барлығы ұшақпен жасалды, қону жолағын пайдалануды қажет ететін құрлықтағы ұшақтармен емес. Кейіннен, ұзынырақ ұшу-қону жолағымен жабдықталған әуежай колонияның басты әуежайына айналды, соның ішінде халықаралық рейстер үшін де пайдаланылды. Дили әуежайы ішкі рейстерге қолданылды.

1975 - 1999 жылдар

1975 жылдан кейін Индонезияның оккупациясы кезінде Баукау әуежайы Индонезия Ұлттық Қарулы Күштерінің бақылауына өтті, бірақ номиналды түрде ірі азаматтық авиакомпаниялар үшін қолжетімді болып қалды. Дили әуежайы аймақтың негізгі азаматтық әуежайына айналды. 1978 жылы Индонезия әкімшілігі Дили әуежайын қайта жаңарту жұмыстарын бастады және оны Коморо әуежайы деп атады. Жұмысқа жаңа жолаушылар терминалының құрылысы (кедендік бақылау, иммиграция және карантин (CIQ) қызметтерізсіз) және Fokker F28 ұшақтарын қабылдау үшін ұшу-қону жолағын ұзарту кірді. 1978 жылдың қазан айында Индонезияның мемлекеттік авиакомпаниясы Garuda Indonesia Джакарта – Дили – Джакарта бағытын ашты. Бастапқыда аптасына үш рет орындалған толық бағыт: Джакарта – Йогьякарта – Денпасар/Бали – Дили – Купанг – Денпасар/Бали. Билеттер тек "компетентті орган" бекіткен "транзит қағазына" ие жолаушыларға сатылды. Джакартадан Денпасар/Балиге дейінгі бөлігі McDonnell Douglas DC 9 ұшағымен, ал Денпасар/Балиден Купангқа дейінгі бөлігі Fokker F28 ұшағымен орындалды. Денпасар/Балиден Джакартаға қосымша рейс Douglas DC 8 ұшағымен жасалды. Әуежайды қайта жаңарту жұмыстары 1981 жылы аяқталды. Келесі айдың басында Дилиге барлық рейстер тоқтатылды. Халықаралық қысымға ықпал етіп, Индонезия президенті Б.Ж. Хабиби 1999 жылдың 12 қыркүйегінде Индонезияның әскерін аймақтан шығаратынын және Австралия басқаратын халықаралық бейбітшілік сақтау күштері INTERFET-тің кіруіне рұқсат беретінін жариялады. Олар Дарвинден бес RAAF және RNZAF C-130H ұшағымен Дили әуежайына келді. Ол кезде әуежай терминалының күту залы қиратылған болса да, VIP залы Дилидегі сақталған аз ғимараттардың бірі болды. 1999 жылдың 21 қыркүйегінде таңғы сағаттарда 2-ші батальоннан Гуркха ротасы келді. Келесі күні, 1999 жылдың 22 қыркүйегінде INTERFET әуежайды бақылауға алды.

2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2000 жылға қарай әуежай жалпы алғанда, жеткіліксіз техникалық қызмет көрсету салдарынан, 1999 жылы жабдықтың жойылғандығы және 1999/2000 жылдары аса көп пайдаланудан ауыр зардап шекті. 2000 жылдың 28 ақпанында INTERFET әскери операцияларды басқаруды Шығыс Тимордың Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша әкімшілігіне (UNTAET) тапсырды, сондай-ақ ол аумақты басқару жауапкершілігін де алды. UNTAET кейін Шығыс Тимордың порттары мен әуежайларын жаңғыртудың кең ауқымды бағдарламасын, одан кейін ұзақ мерзімді тұрақты даму бағдарламасын бастады. 2000 жылдың 25 қаңтарында Airnorth Дарвин мен Дили арасындағы тұрақты коммерциялық рейстерге көшті, аптасына он бір рет қатынады. Сол жылдың соңында Merpati Купанг пен Денпасар/Балиден Дилиге рейстерді қайта бастады, ал Qantas еншілес компаниясы Airlink тұрақты рейстерді іске қосты. 2006 жылдың мамыр айында әуежай "Astute" операциясы мақсатымен уақытша Австралия қорғаныс күштерінің бақылауына берілді. 2011 жылдың ортасына дейін әуежайдағы коммерциялық қозғалысқа күнделікті және аптасына екі рет Денпасар/Балиге, аптасына 5 күн Дарвинге және аптасына үш рет Сингапурға рейстер кірді. Әуежай Біріккен Ұлттар Ұйымы, әскерилер және мұнай өнеркәсібіне қызмет ететін тікұшақтар үшін де пайдаланылды. 2010 жылдары Дарвин мен Сингапурға ұшақтардың қозғалысы тұрақты болды, бірақ 2013 жылдан кейін Дили мен Денпасар/Бали арасындағы қозғалыс күрт өсті. 2019 жылдың соңына қарай Дили мен Денпасар/Бали арасында күніне екі рет шағын лайнерлік ұшақтар, ал апта ішінде Дарвинге және кері Дарвиннен рейстер, демалыс күндері күнделікті Дарвин рейстері болды. Air Timor және Сингапурдың SilkAir арасындағы код-шеринг келісімінің бұзылуына байланысты Дили мен Сингапур арасындағы жоспарлы рейстер 2019 жылдың наурызынан бастап тоқтатылды; олар 2019 жылдың 31 қазанында Air Timor және Бутанның Drukair арасындағы серіктестік аясында қайта жаңғыртылды. DHC 6 сияқты кіші ұшақтар Same, Atauro, Baucau, Fuiloro, Oecusse және Suai қалаларына ішкі рейстерді орындады. Тікұшақтар мұнай алаңы бар Bau Undane қаласына ұшып, Дили мен Денпасар/Бали арасында чартерлік рейстер орындалды. 2020 жылдың қыркүйек және желтоқсан айларында, сондай-ақ 2022 жылдың наурыз, шілде, қыркүйек айларында ұқсас чартерлік рейстер жүзеге асырылды. Компания одан әрі чартерлік рейстерді ұшырып, жоспарлады және Лиссабон-Дили бағытындағы байланысты жалғастыруға, тіпті нығайтуға ниеттенгендігі хабарланды.

Мекемелер

2016 жылы әуежайдың құрылымына жолаушылар терминалы ғимараты кірді, ол кіру, шығу және VIP аймақтарына бөлінген үш бөлімнен, бір ұшу-қону жолағынан және төрт шығу такси жолағынан тұрды. Екі жыл өткен соң, 2015 жылы, IFC трафик болжамын, ұшу-қону жолағын дамыту мүмкіндіктерін және терминал ғимаратын қоса алғанда, жергілікті аумақты зерттегеннен кейін ұсынысты қайта қарады. IFC ұшу-қону жолағын дамытудың екі нұсқасын ұсынды. 2018 жылы ұлттық туризм саласына арналған және Азия қоры жариялаған тағы бір баяндамада осыған ұқсас пікірлер айтылды. Алайда, сол жылы Шығыс Тимор және Жапония үкіметтері әуежайды қайта дамыту мәселесін талқылай бастады, бұл жолаушылар терминалын, бақылау мұнарасын және жол жұмыстарын жақсартуды қамтыды. 2019 жылдың соңына қарай Жапонияның халықаралық ынтымақтастық агенттігі (JICA) жоспарды қолдады және Жапония үкіметі оны бекітті. 2019 жылдың қазан айында Шығыс Тимор үкіметі IFC ұсынған Дили әуежайының бас жоспарын мақұлдады, ал 2021 жылдың қазан айында екі үкімет Жапониядан 44 миллион долларға жуық грант беруді растайтын нота алмасуға қол қойды. Бұл грант 2030 жылға жоспарланған жолаушылар санына сәйкес екі қабатты жолаушылар терминалын салуға және оған қоса электр станциясын салуға бағытталған. Жобаға қатысты Жапонияның жалпы көмегі, қосымша дайындық жұмыстарын қоса алғанда, 46 миллион доллардан асты. Қарыз есебінен қаржыландырылатын жобаға ұшу-қону жолағын ұзарту және жаңа АТК мұнарасын, такси жолдары мен алқаптарды, сондай-ақ аэронавигациялық жер жарықтандыру жүйесін салу кірді. 2023 жылдың тамызына қарай қайта құру жобасының бірінші кезеңі басталды және 2024 жылы аяқталуы күтілуде.

Апаттар мен оқиғалар

1983 жылы 16 тамызда Фретилин партизандары әуежайдың әскери бөліміне шабуыл жасап, 18 индонезиялық сарбазды өлтірді. Оған жауап ретінде және ірі әскери операцияның бөлігі ретінде индонезиялық әскерлер бірнеше ірі қырғынды жасады: Викеке қаласының жанында 200-300 азаматты, ал Бибилеу тауы маңындағы ауылдарда кем дегенде 500 азаматты өлтірді.