Кіріспе

Жазалауды қылмыс жасаудан ауыз тайту үшін қорқыту ретінде пайдалану – заңдық әділет теориясы.

Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысты ауыз тайту теориясы – жазалау қаупі адамдарды қылмыс жасаудан тоқтатып, қоғамдағы құқық бұзушылықтың ықтималдығын және/немесе деңгейін төмендету идеясы немесе теориясы. Бұл жазаның бес мақсатының бірі; қалған төрт мақсат – айыптау, әрекетке қабілетсіз ету (қоғамды қорғау үшін), жазалау және түзету. Қылмыстық ауыз тайту теориясының екі түрлі қолданылуы бар: біріншісі – жекелеген қылмыскерге тағайындалған жаза осы қылмыскерді одан әрі қылмыс жасаудан тоқтатуға немесе алдын алуға бағытталған; екіншісі – белгілі бір қылмыстар жазаланатыны туралы халықтың білуі жалпы ауыз тайту әсерін тигізеді, бұл басқаларды қылмыс жасаудан ұстап тұрады. Жазаның екі түрлі жағы ауыз тайтуға әсер ете алады: біріншісі – жазаның нақтылығы, яғни ұсталып, жазалану мүмкіндігінің артуы ауыз тайту әсерін тигізеді. Екіншісі – жазаның қатыстығы, яғни қылмыстың ауырлығына байланысты жазаның қаншалықты қаталдығы, егер потенциалды қылмыскер жазаның тым ауыр екенін және ұсталу қаупін бағаласа, мінез-құлқына әсер етуі мүмкін. Ауыз тайтудың негізгі принципі – ол утилитарлық немесе болашаққа бағытталған. Түзету сияқты, бұл да қазіргі немесе өткен әрекеттер үшін жазалауды ғана емес, болашақта мінез-құлқы өзгертуге бағытталған.

Санаты

Қорқыту теориясының екі негізгі мақсаты бар. Жеке қорқыту – қылмыскерді болашақта қылмыс жасаудан қайтармаққа бағытталған жазалау. Осыған сенеді, қылмыскер жазаланғанда өзіне тигізген жағымсыз салдарынан хабардар болып, сәйкесінше мінез-құлқын өзгертеді. Жалпы қорқыту – қылмыскерлерді жазалау арқылы халықтың барлығын қылмыс жасаудан қайтармақ ниеті. Мысалы, қылмыскер түрмеге жіберілсе, бұл әрекет қылмыстық-сот жүйесінен жағымсыз жауап алатынын қоғамға анық көрсетеді. Көптеген адам түрмеге түскімді қаламайды, сондықтан олар осылай жазаланатын қылмыстар жасаудан аулақ тұрады.

Негізгі болжамдар

Қорқыту теориясының негізгі болжамы – қылмыскерлер белгілі бір әрекеттің артықшылықтары мен кемшіліктерін сараптап, рационалды шешім қабылдайды. Рационалды таңдау теориясы деп аталатын бұл теория мынадай пікірді ұсынады: Адамдар өз әрекеттері мен мінез-құлқының иесі, оларды еркін таңдай алады (қылмыстық әрекеттері жұмыссыздық, кедейлік, білімнің жеткіліксіздігі және/немесе тәуелділік сияқты әлеуметтік-экономикалық факторлармен шартталмаған). Қылмыскер ұсталу мүмкіндігін бағалай біледі. Ол күтілетін жаза туралы хабардар. Қылмыскер жазаның ауырлығы мен салдары қылмыстан құтылудың пайдасынан басым ба екенін есептей алады. Басқа да болжамдар маргиналды қорқыту тұжырымдамасымен байланысты, ол ауыр қылмысқа жеңіл қылмыстан гөрі ауыр жаза берудің, ал бірнеше қылмыстың тізбегіне жеке қылмыстан гөрі қатаң жаза берудің тиімділігіне негізделген. Мұндағы болжам – жазаның күшеюі қылмыскерлерді одан да ауыр қылмыстар жасаудан тоқтатады, яғни маргиналды пайдаға жетеді. Алайда, Рупптың (2008) зерттеуі заңдық санкциялардың жеңіл қылмыстарға қарағанда, зорлық қылмыстарына немесе ауыр қылмыстарға қарағанда күштірек тоқтату әсерін тигізетінін көрсетеді. Осыған байланысты, Рупп (2008) жеңіл қылмыстар мен зорлық қылмыстарын тоқтатуға әсер ететін факторлардың сараңдық айырмашылығы бар екенін ұсынады.

Философиялық негіз

18-ғасырдың екі утилитаристік философы, Чезаре Бекария мен Джереми Бентам, қылмысты түсіндіру және оны азайту жолы ретінде эсер ету теориясын қалыптастырды. Бекария қылмыстың жеке адамға ғана емес, сонымен қатар қоғамға жасалған шабуыл екенін айтты. Бұл жазалау мәселесін тек өшпенділік пен зардап шеккендерге өтемақы төлеуден асырып, кеңейтті. Қоғам жай ғана куәгер емес, құрбан ретінде қарастырылды, ал бұрын жеке адамдар арасындағы дау-жанжал деп есептелген мәселе қылмыстық құқық мәселесіне айналды. Утилитаристер үшін жазаның мақсаты – қылмыстың алдын алу арқылы қоғамды қорғау болды.

Діни негіз

Қылмысқа жауап ретінде жазалау тарихы Киелі кітап заманында «көзді көзге» принципімен басталды, бірақ кейін христиандар оны әрі қарай, жазалаудың орнына қайырымдылық пен төзімділікке баса назар аудару арқылы түсіндірді, тіпті «екінші жағын бұруға» дейін. Батыс елдерінің көпшілігі еврей-христиандық құндылықтардың бірнеше нұсқаларын қабылдағанмен, ортағасырлық Еуропа осы діни дәстүрдің талап еткен шектеулерін көрсетпеді. Керісінше, ортағасырлық халықтар арасындағы зорлық-зомбылық деңгейі, жаңа мемлекеттердің билікке қол жеткізу және оны сақтап қалу үшін қолданған күшінен де асып кетті. Кінәлінің кім екенін анықтау, қылмыстың өзінен гөрі маңыздырақ болды. Кінәлі деп танылған соң, мәселе өлім жазасы қолданылу керек пе, жоқ па емес, оның қаншалықты қорқынышты болуы еді. Күнсіздікке айдау мен өлім жазасынан басқа жазалар көбінесе болған жоқ. 1400 жыл бұрын қолданылған исламдық «хадд» жүйесінде жазалаулар ашық түрде жүргізілді және жалпы қоғамдық қорқыныш тудыруға бағытталған.

Алкоголь мен есірткілердің әсері

АҚШ-та жүргізілген бір зерттеуде мемлекеттік түрмелердегі тұтқындардың кемінде жартысы қылмыс жасаған сәтте алкоголь немесе есірткінің әсерімен болған. Ұлттық есірткіге қарсы статистикалық орталық АҚШ-та жасалған ұсталмалардың жиырма алты пайызы есірткі қылмыстарымен байланысты екенін бағалайды.

Психикалық аурулардың әсері

Зерттеулер түрмедегілердің көп бөлігінде жеке басының ерекшеліктері немесе басқа да психикалық денсаулық проблемалары бар екенін көрсетеді, бұл олардың рационалды шешімдер қабылдау қабілетіне әсер етеді. 2016 жылғы Lancet Psychiatry журналында жарияланған зерттеуде "түрмедегілердің психиатриялық аурулармен ауру деңгейі жоғары" екені анықталды. Сонымен қатар, "қажеттілік деңгейі жоғары болғанына қарамастан, бұл аурулар көбінесе дұрыс диагностикаланбайды және нашар емделеді" делінген. 2002 жылы The Lancet журналында жарияланған 12 елден алынған 62 зерттеудің жүйелі шолуында түрмедегі ерлердің 65%-ы және әйелдердің 42%-ы жеке басының бұзылуларымен ауыратыны анықталды. Психикалық денсаулық және жеке басының бұзылулары адамның қылмыстық әрекеттері туралы рационалды шешімдер қабылдау қабілетіне әсер ететіні анық.

Ми жарақатының әсері

Көптеген тұтқындар бас жарақаттарынан зардап шегеді, бұл импульстерді бақылау жоғалтуға және танымдық қабілеттердің нашарлауына алып келуі мүмкін. 2010 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, түрмедегі тұтқындардың 60 пайыздан астамы маңызды бас жарақаттарын басынан өткерген. Миға жарақат алған ересектер алғаш рет өте жас кезінде түрмеге жіберілген және қайталап қылмыс жасау көрсеткіштері жоғары болған. Бас жарақаттары адамның салмақты шешімдер қабылдау қабілетін төмендетіп, сондай-ақ, мидың неврологиялық бұзылысы болып табылатын фетальдік алкогольдік спектрлік бұзылу (FASD) да осыған ұқсас әсер етеді. Зерттеулер оның "оқуда қиындықтарға, импульсивтілікке, гиперактивтілікке, әлеуметтік бейімдемеушілікке, нашар шешім қабылдауға және құрбандыққа ұшырау және қылмыстық сот жүйесіне қатысу ықтималдығының артуына" себеп болатынын анықтады. Шындығында, FASD-ға шалдыққан жастардың түрмеге қамалу ықтималдығы, осы ауруға шалдықпаған жастарға қарағанда бір жылда 19 есе жоғары, себебі олардың шешім қабылдау қабілеті нашар.

Мүмкін жазаны білу

Белгілі бір санкцияның қорқытушылық әсерге ие болуы үшін, қылмыскерлер қылмыс жасамас бұрын қандай жазаға тартылатынын нақты білуі керек. Алайда, дәлелдер көрсеткендей, көптеген адамдар белгілі бір қылмыс үшін қандай жаза тағайындалатынын білмейді және АҚШ-та көпшілік жазаның қаншалықты қатаң болатынын дұрыс бағаламайды. Қылмыскерлер зорлық, қарақшылық, есірткі сату, зорлау және кісі өлтіру сияқты қылмыстардың жазаланатынын біледі, бірақ нақты жазаның қандай болатыны туралы толық мәліметке ие болмайды. Андерсоннің (2002) зерттеуі көрсеткендей, марихуана өсіруден сотталғандардың бар болғаны 22%-ы ғана "жаза қандай болатынын нақты білгенін" айтқан. Бұл осылай болуы заңды, себебі үкім шығару процесі күрделі: тағайындалатын санкция қылмыскердің жасы, бұрынғы қылмыстық тарихы, кінәсін мойындаған-мойындамағаны, өкініштің деңгейі және басқа да жағдайды жеңілдететін факторлар сияқты бірнеше факторға байланысты. Егер қылмыскер болашақтағы жаза туралы білмесе, онда ол белгілі бір қылмыс жасаудың зиянының ықтимал пайдадан басып өтетіні туралы рационалды шешім қабылдау мүмкіндігі шектеледі. Тағы бір алаңдатарлық мәселе – қылмыскерлер ықтимал жаза туралы нақты мәліметке ие болғанның өзінде, қылмыс жасамас бұрын осы ақпаратты ескере бермейді. Жоғарыда аталған Андерсоннің зерттеуі бойынша, қылмыскерлердің 35%-ы қылмыс жасамас бұрын жаза туралы ойланбағанын көрсеткен. Durrant (2014) көптеген қылмыстардың импульсивті табиғатқа ие екенін және "ойластырылмай немесе жоспарланбай, ыстыққанда" жасалатынын атап көрсеткен.

Жазаның белгісіздігі

Ресми статистикадағы қылмыс деңгейі мен қылмысқа ұшырағанын хабарлаған адамдардың саны арасында әдетте айтарлықтай айырмашылықтар болады. Ұлыбританияда жасалған қылмыстардың шамамен 2% ғана сотталғандыққа әкеледі, ал осы сотталғандардың жетіден біреуі ғана түрме жазасын алады. Ішкі істер министрлігі (1993) "қылмыс үшін түрмеге жіберу ықтималдығы шамамен 300-ден бірі" деген қорытынды жасады. АҚШ-та, 100 ұрлықтың тек біреуі ғана күту жазасына (қылмыстық жазаға) әкеледі деп есептелген. Есірткі қолдануға қатысты мәселеде ұсталу мүмкіндігі одан да аз: 3000-нан бірден кем. Егер қылмыскердің ұсталуы, тіпті жазалануы да күмәнді болса, жазаның нақтылығы өте төмен болады және кез келген қорқыту әсері айтарлықтай азаяды.

Тәуекелді қабылдау

Дюрант (2014) жазаның өзінен гөрі тәуекелді қабылдау қылмыстық әрекеттерді тоқтатуға көбірек әсер етеді деп санайды. Ол қылмыскерлерді зерттеген бір зерттеуді келтіреді, онда қылмыскерлердің 76%-ы ұсталу туралы ойланбайтын немесе ұсталу мүмкіндігінің төмен деп есептейтін. Белгілі бір қылмыстардан қашып құтылған қылмыскерлер, әсіресе мас күйде көлік жүргізушілер, ұсталу ықтималдығын одан да төмендей бағалайды. Дюрант мынадай қорытындыға келеді: "Кез келген қылмыс үшін қылмыстық сот жүйесі тарапынан жазалану мүмкіндігі өте төмен, ал белсенді қылмыскерлер осы жағдайды жақсы біледі, бұл жазаның қорқыту әсерін азайтады".

Қателік пен сенімділік

Жазаның қатаңдығын арттыру қылмыс жасаудың ықтимал ауыр тиынын немесе салдарының жоғарылауына алып келеді және осылайша құқық бұзушылықтардың азаюына себеп болуы керек деп жиі есептеледі. Белгілі бір қылмыс үшін жазаның қатаңдығын арттырудың ең оңай жолы – бас бостандығынан ұзақ мерзімге айыруды тағайындау. Дегенмен, жазаның қатаңдығына белгілі шектеулер бар, себебі жазаның ауырлығы жасалған қылмыстың ауырлығына пропорционалды болуы керек. Әдебиеттерді шолу нәтижесінде Дюрант: «Жазаның қатаңдығының қылмысқа тигізетін әсерін жүйелі түрде зерттеген көптеген зерттеулер, кейбір ерекше жағдайларды ескермегенде, қылмыстық санкциялардың қатаңдығы құқық бұзушылыққа елеулі әсер ететінін көрсететін аз немесе ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетеді» деген қорытындыға келді. Бұл, ішінара, көптеген қылмыскерлер түрмеде болуға үйреніп қалғандықтарымен байланысты, нәтижесінде ұзақ мерзімді жаза қысқа мерзімді жазадан гөрі қатаң болып қабылданбайды. Қылмыскерлер белгілі бір қылмыстар үшін санкциялардың амалсыз екенін түсінген жағдайда, қылмыстық әрекеттерге қатысу мүмкіндігі төмендейді. Алайда, көптеген қылмыстық әділет жүйелерінде ұстау көрсеткіштері төмен болғандықтан, практикада жазаны қатаңдатуға қарағанда, оның анықтығын арттыру әлдеқайда қиын.

Тиімділігі

Қылмыстық жазаның алдағы қылмыстық мінез-құлыққа тигізетін әсерін өлшеу және бағалау қиын. Көптеген зерттемелерде түрлі деректер көздері, санкциялар, қылмыстар, статистикалық әдістер мен теориялық ұстанымдар қолданылғанмен, ғылыми әдебиетте қазіргі қылмыстық санкциялардың кейінгі қылмыстық мінез-құлыққа қалай, қандай жағдайларда, қаншалықты, қандай қылмыстарға, қандай құнмен, кімдерге және, ең бастысы, қандай бағытта әсер ететіні туралы бір пікірге келу қиын. Бұл мәселе бойынша жазылған әдебиеттің кең шолулары бар, олардың бағалаулары кейде бір-бірімен қайшы келеді.

Жалпы қорқыту ретінде

Дэниел Нагин (1998), қорқытудың тиімділігі жөніндегі маңызды сарапшылардың бірі, қылмыстық әділет жүйесінің бірлескен әрекеттері қоғамның баршасына айтарлықтай қорқыту құралатынын айтады. Оның пікірінше, осы қорытындының саясатты қалыптастыруда шектеулі мәні бар. Жеке қылмыскерлерге жазаның қорқыту әсерін мета-талдау да қатаң жазадан көп пайда көрілмейтінін көрсетеді. 2001 жылы канадалық криминолог Пол Гендро 350 000-нан астам қылмыскерді қамтыған түрмедегі жазаның қорқыту әсерін зерттеген 50 түрлі зерттеудің нәтижелерін біріктірді. Бұл зерттеулер түрмедегі жазаның қоғамдық жұмыстар сияқты жазаларға, сондай-ақ түрмедегі жаза мерзімінің ұзақтығының рецидив деңгейіне тигізетін әсерін салыстырды. Нәтижелер жазаның қорқыту әсерін қолдамайды. Гендро былай деп жазды: "Түрмедегі жаза рецидивті азайтады деген тұжырым ешбір талдаудың нәтижесінде расталмады. Түрмеге қамауға жіберілген қылмыскерлердің рецидивізм көрсеткіші, қоғамдық жұмысқа жіберілгендермен салыстырғанда ұқсас болды. Сонымен қатар, жаза мерзімінің ұзақтығы рецидив көрсеткішімен байланысты емес. Керісінше, ұзақ мерзімге сотталғандардың арасында рецидив 3%-ға артты. Бұл тұжырым кейбір қылмыскерлер үшін түрме "қылмыс мектебі" ретінде әрекет ететін теорияны қолдайды". Дюрант былай мәлімдейді: "Күшейтілген жазалау шараларын қарастыру, мысалы, жастарды түзеу лагерьлері, қатаң бақылау, "қорқыту" бағдарламалары және электрондық бақылау, жазаның қатаңдығын арттыру қылмыскерлерге айтарлықтай қорқыту құрамайды деген тұжырыммен сәйкес келеді". Басқа зерттеуде Кузиемко шартты түрде босату жойылғанда (соның салдарынан тұтқындар толық мерзімді өтеген) қылмыс деңгейі мен түрмедегі тұтқындар саны 10%-ға артқанын анықтады. Себебі, жақсы мінез-құлық танытса ертерек босатылатынын білетін тұтқындар өзін түзетуге психологиялық түрде бейімделген. Шартты түрде босату мүмкіндігінен айырылған тұтқындар тәртіптік бұзушылықтарды көбірек жасады, оңалту бағдарламаларын аз аяқтады және ертерек босатылғандарға қарағанда жиірек қайтадан қылмыс жасады. Манн және авторлар (2016) ішкі жазалар, мысалы, өкіну сезімі, қылмыстық әрекеттерді ұстап тұру үшін заңдық жазалардан гөрі күштірек екенін анықтады. Дегенмен, заңдық жазалар, қылмыскер өкіну сезімін сезінбеуі мүмкін жағдайларда күшейеді.

Мүмкіндігі мен ауырлығы

Құрықталатын мүмкіндік сезімі, жазаның ауырлығынан гөрі, қылмыстың алдын алуда әлдеқайда тиімді. Полиция қызметкерлерінің болуы да қылмыстың алдын алуға көмектеседі, себебі полицияның қатысуында қылмыскерлер ұсталудың анықтығын жақсырақ түсінеді. Қолғаптар мен радионың көрінуі де қылмыскердің мінез-құлқына әсер етеді.

Өлім жазасы

Кейбір елдерде, мысалы, АҚШ-тың кейбір штаттарында өлім жазасы әлі де қолданылып келеді, себебі оны белгілі бір қылмыстарды болдырмау құралы деп қарастырады. 1975 жылы Эрлих өлім жазасының жалпы алдын алу шарасы ретінде тиімді екенін және әр атқарылған жаза қоғамдағы жеті-сегіз адам өлтіруін қысқартатынын мәлімдеді. Бірақ, соңғы зерттеулер мұндай нәтижелерге қол жеткізе алмады. Durrant (2014) түрлі зерттеушілердің әртүрлі нәтижелерге ие болуының басты себебі – қолданылған зерттеу әдістемесіне байланысты екенін айтады. АҚШ-та өлім жазасының қылмысты тоқтату қабілетін бағалаудағы үлкен қиындық – өте аз адамның іс жүзінде өлім жазасына тартылуы. Фаган (2006) мынадай пікір білдірді: "Өлім жазасы бар штаттардағы атқарудың сирек және кейбір жағдайларда кездейсоқ болуы, оның қылмысты тоқтату функциясын жоққа шығарады, себебі ешбір қылмыскер өлім жазасына кесілемін деп ойлай алмайды". 2012 жылғы Ұлттық академиялардың Ұлттық зерттеу кеңесінің баяндамасында өлім жазасының қылмысты тоқтату, күшейту немесе оның деңгейіне әсер етпейтіні туралы мәлімдемелер негізінен дұрыс емес деп қорытындыланды. Карнеги-Меллон университетінің криминологы Дэниел Нагин: "Потенциалды қылмыскерлердің жазалау қаупін қалай қабылдайтыны туралы ештеңе белгілі емес" деді. Баяндамада былай делінген: "Комитет адам өлтіруге өлім жазасының әсері туралы жасалған зерттеулердің адам өлтіру деңгейін азайтатыны, арттыратыны немесе әсер етпейтіні туралы нақты мәліметтер бермейтініне келісім білдіреді".