Кіріспе

Антарктопельта (аннТАРКтоПЕЛТА; «Антарктикалық қалқан» деген мағынаны білдіреді) – анкилозаврлар туысы, ірі, төрт аяқты шөп жейтін динозаврлар тобы. Олар қазіргі Джеймс Росс аралы, Антарктидада, Кейінгі Бор кезеңінің Кампан сатысында өмір сүрген. Антарктопельта – Антарктидадан табылған жалғыз анкилозавр және Паранкилозаврлар тобының мүшесі. Бірінші үлгі 1986 жылы Аргентина геологтары Эдуардо Оливеро мен Роберт Скассо табылған континенттегі алғашқы динозавр болды. Қалдықтарды 2006 жылы палеонтологтар Леонардо Сальгадо мен Зульма Гаспарини сипаттады, олар түрдің атауын Оливероның құрметіне A. oliveroi деп атады. Бұл орташа мөлшердегі анкилозавр, ұзындығы немесе одан да көп, және екі түрлі отбасының белгілерін көрсеткендіктен, көп жылдар бойы нақты жіктелуі қиын болды. Бұл 2021 жылға дейін, ұқсас Чили туысы Стегоуростың дерлік толық қаңқасы сипатталғанға дейін сақталды. Бұл Антарктопельта, Стегоурос және Кунбаррасаурусты қамтитын Паранкилозаврлардың танылуына әкелді. Басы кішкентай, басқа анкилозаврлармен салыстырғанда тістері үлкен, ал орбиталардың үстінде тікенектері болған. Мойын және арқа омыртқалары қысқа және көлденең қимасы дөңгелек, ал құйрық омыртқалары созылған және жалпақ болған. Оның құйрығы ацтектердің сол атпен аталатын қаруына ұқсас макуахуитль деп аталатын тікенектермен жабдықталған остеодермалар тізбегімен аяқталуы мүмкін. Остеодермалар денедің басқа бөліктерінде де кездесетін, алты түрлі пішінде болып, кейбіреулері үлкен және жалпақ, ал басқалары биік және қырлы болған. Ол Snow Hill Island Formation-ның Гамма мүшесінің тау жыныстарында табылды, онда көптеген басқа да қазбалар бар, олардың көпшілігі Гондвананың ыдырауынан кейін Антарктиданың оқшаулануында дамығандықтан бірегей. Антарктопельта мозазаврлар, плезиозаврлар, акулалар және орнитопод динозавры Тринисаурамен бірге өмір сүрген.

Ашылуы және атауы

1986 жылы қаңтарда аргентиналық геологтар Эдуардо Оливеро мен Роберт Скассо Антарктида жағалауындағы Джеймс Росс аралына жасаған экспедиция барысында анкилозаврдың толық емес қаңқасын тапты. Дегенмен, жердің қатып қалуы және ауа райының қиын жағдайына байланысты қазба жұмыстары он жылға созылды. Оливеро мен Скассо үлгіні Кар тауы арал формациясының Гамма мүшесінен тапты, ол соңғы креда кезеңінің жоғарғы Кампан жасына жатады. Материалдың барлығы бір жеке тұлғадан алынған, бірақ кең аумаққа таралып, бірнеше далалық маусымда жиналды. Сүйектердің үстіңгі қабаты мұздан еріп-қатып тозғандықтан, көптеген сүйектер сынып, фрагменттерге айналды. Бір фаланга басқа жеке тұлғаға тиесілі болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ ол жоққа шығарылды. Осы жерде, Notidanodon акуласының тісімен қатар, қосбауырлылар сияқты, қоқыс жеудің салдарынан пайда болған қалдықтар табылған. Бұл анкилозаврдың өлгенін және теңізге ағысып кеткенін көрсетеді, бұл басқа анкилозаврларда да байқалған құбылыс. Голотипі (таксонның негізі ретінде қолданылатын үлгі) MLP 86 X 28 1 – осы туыс пен түрдің жалғыз белгілі үлгісі және Антарктидада табылған алғашқы динозавр. Ол үш оқшауланған тіс, төменгі жақ сүйегінің бөлігі (тағы бір тіспен бірге), бас сүйегінің сынықтары, мойын, арқа, жамбас және құйрық омыртқалары, иық және жамбас сүйектерінің (скапула, илий), жамбас сүйегі, аяқ және қол сүйектері (бес метаподиал және екі фаланга) және көптеген қару-жарақтан тұрады, бұл қаңқаның шамамен 15% құрайды. Туыс атауы Антарктидадағы орналасқан жерімен және оның қарулы табиғатымен байланысты. Антарктида грек сөздері αντ/ант ("қарсы") және αρκτος/арктос ("аю" – Үлкен Аю шоқжұлдызын білдіреді, ол солтүстікке бағыттайды) сөзінен алынған. Грек пелте/pelte ("қалқан") сөзі әдетте анкилозаврлар тұқымдастарын атау үшін қолданылады (мысалы, Cedarpelta және Sauropelta). Жалғыз белгілі түрі, A. oliveroi, холотипті тапқан және оны алғаш рет баспаға шығарған, сондай-ақ ондаған жылдар бойы Антарктидада жұмыс істеген Эдуардо Оливероның құрметіне аталған. Басы кішкентай, жауырыны жапырақ тәрізді тістермен қапталған. Аяқ-қолдары шамамен бірдей ұзындықта, алдыңғы аяқтарында бес, артқы аяқтарында алты саусағы бар. Бас сүйегінің өте аз бөлігі белгілі, бірақ сақталған бас сүйегі сынықтарының барлығы қорғану үшін қатты сүйектелген. Әсіресе, supraorbital (көздің үстіндегі сүйек) деп аталатын бір сүйекте, көздің үстінен сыртқа қарай бағытталған қысқа тікенегі болған. 2006 жылы квадратюгаль (жақ сүйектері), supraorbital және оң тері сүйегі (бас сүйек) сияқты басқа да қалдықтар анықталды, бірақ олардың нашар жағдайы аз ақпарат береді. Жапырақ тәрізді тістері асимметриялық, тіс тістері көбінесе мұрынның ұшына жақын орналасқан және цингулада үлкен ойыстар бар. Әр Antarctopelta тісінде 7-8 тіс тістері бар, бұл Parankylosauria тобындағы ең көп көрсеткіш, және оны туысқан Stegouros-тан ерекшелендіретін ерекшелік. Бұл дене ұзындығы жағынан әлдеқайда үлкен Солтүстік Америкадағы Euoplocephalus-тан өзгеше, оның тістерінің орташа ұзындығы шамамен құрайды. Осы тістерді сақтаған сол жақ тіс сүйегінің (төменгі жақ сүйегі) фрагменті табылды, ол басқа анкилозаврлар сияқты иілген тіс қатарына ие. 2021 жылы Stegouros-тың табылуынан кейін жаңа анкилозаврлар тобы, Parankylosauria, аталды. Parankylosauria – Оңтүстік жарты шардағы шағын анкилозаврлар тобы, олардың құйрық клубының орнына макуауитль болған. Кладта үш ғана белгілі мүше бар, олардың ең үлкені – Antarctopelta. Алайда, аргентиналық палеонтолог Игнасио Серда және оның әріптестерінің 2019 жылғы гистологиялық талдауы холотиптік жеке тұлғаның жыныстық жағынан жетілгенін анықтады. Зерттеуде үш остеодермадан, сүйек шахтасынан, метаподиалдан, бірнеше анықталмаған фрагменттерден, сүйектелген сіңірлерден және арқалық қабырғалардан алынған үлгілер қолданылды. Сүйек қабығының сыртқы айнала қабатының арақашықтығы мен құрылымына сүйене отырып, Серда және авторлар үлгі жыныстық жетілу деңгейіне жеткенін және ересекке жақын екенін қорытындылады. Зерттеу барысында авторлар сүйектің бір бөлігінде ісік немесе басқа перистеальды реакцияның салдарынан пайда болған аномальді сүйек тіні бар екенін анықтады. Сүйектердің өсу үлгілері төменгі ендіктердегі анкилозаврлардың үлгілерінен айтарлықтай ерекшеленбеді. Бұл өсу қарқыны климаттық және экологиялық жағдайлардың өзгеруіне қарамастан бірдей болды дегенді білдіреді.

Палеоэкология

Голотиптік қаңқа Сноу Хилл аралы формациясының Гамма мүшесінің негізінен табылған. Бұл Антарктидадағы динозаврларға толы екі маңызды тау жынысы қабатының бірі, континенттегі аталған динозаврлардың барлығы дерлік осы қабаттан табылды. Өсімдік құрамы, орта және климат қазіргі жанартаулық доғаларға ұқсас. Антарктопельта тіршілік еткен кезде Жердің климаты бүгінгіге қарағанда әлдеқайда жылы және ылғалды болған, нәтижесінде Антарктида мұзсыз болды. Ортада негізінен ірі, тығыз қылқан жапырақты ормандар, цикадтар және гинкголар басым болды. Осы кезде Антарктидада мекендеген жануарлар қыста ұзақ қараңғылыққа шыдауға мәжбүр болған, дәл қазіргі Антарктидадағыдай. Теңіз шөгінділерінде табылғанына қарамастан, Антарктопельта, барлық анкилозаврлар сияқты, құрлықта өмір сүрген. Басқа анкилозаврлар да теңіз шөгінділерінде табылды, бұл, әдетте, өлекселердің теңізге жарылуының салдары болған. Антарктика түбегі, Джеймс Росс аралы да осы кезеңде Оңтүстік Америкамен байланысты болған, бұл екі континент арасында фауна алмасуына мүмкіндік берді. Шындығында, Чилиде жақында табылған параанкилозавр Stegouros осы динозаврлардың Оңтүстік Америкада да мекендегенін көрсетеді. Ортаның бір бөлігі ылғалды және торф батпақтарына ұқсас болуы мүмкін, мұны Sphagnaceae (торф мүк) және Selaginella клубшағы, Lycopodiaceae фирма тобы және Ericaceae клады сияқты бірнеше топтардың болуы дәлелдейді. Формацияның Гамма мүшесі басқа да бірнеше омыртқалылардың қалдықтарын тапты, мысалы орнитопод Тринисаура, литостротиандық сауроподтың омыртқа центрі, су элазмозавриді және жыртқыш тилозавр мозазаврлары Танивазавр және Хаинозавр. Балықтар мен хондрихтилерге келетін болсақ, сүйекті балықтар Enchodus және Apateodus, белгісіз иктиодектиформдар және Сфенодус, Креталамна және Нотиданодон сияқты бірнеше акулалар жиналды. Гамма мүшесінің қабаттарында аммониттер де табылды – бұл қабықшалы, теңізде тіршілік ететін жұмсақ денелілердің бір түрі.