Кіріспе

14-ші экспедиция – Халықаралық ғарыш станциясына (ХҒС) жіберілген 14-ші экспедиция. Командир Майкл Лопес Алегриа және ұшу инженері Михаил Тюрин 2006 жылдың 18 қыркүйегінде сағат 04:09 UTC-де Байқоңыр ғарыш айлағынан «Союз TMA 9» кемесімен ұшырылды. Олар 6 шілдеде 2006 жылы «Space Shuttle Discovery» ғарыш кемесімен «STS 121» миссиясы барысында ХҒС-ке келген Томас Райтерге қосылды. 2006 жылдың желтоқсан айында «Discovery» ғарыш кемесінің «STS 116» миссиясы экспедицияның үшінші мүшесі ретінде Райтердің орнына Сунита Уильямсты жеткізді. 2007 жылдың 21 сәуірінде Лопес Алегриа мен Тюрин «TMA 9» кемесімен Жерге қайтып оралды. Қону сағат 12:31:30 UTC-де болды.

Миссияның мақсаттары

Халықаралық ғарыш станциясын құрастыруды үш монтаждаушы ғарыш серуені және Space Shuttle миссиясы: STS 116 (Discovery) арқылы жалғастыру. "Союз ТМА-9" ғарыш кемесін "Звезда" модулінің артқы портынан "Заря" модулінің төменгі портына орналастыру. Азық-түлік, отын, су және жабдықтармен толтырылған үш "Прогресс" ғарыш кемесінің ХҒС-ға сапары, сондай-ақ келіп тұратын Space Shuttle арқылы жеткізілген жабдықтарды толықтыру. Күн батареялары мен салқындату жүйесінен қуатты қайта бағыттау. Фермалық жүйенің үстін жабатын қаптамаларды алып тастап, ғарышқа шығару.

Ұшыру және сүйрелу

Экспедиция 14-тің бірінші экипажы, ғарышқа қатысушы Ануше Ансаримен бірге, 2006 жылдың 18 қыркүйегінде сағат 04:10 UTC-де Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағынан "Союз TMA-9" зымыранымен ұшырылды. Космонавт Тюрин екі күннен кейін, 20 қыркүйекте сағат 05:21 UTC-де капсуланы мінсіз түрде ХҒС-қа (Халықаралық ғарыш станциясына) қостырды. ХҒС-қа кіретін шлюз сағат 08:30 UTC-де ашылды. Экспедиция 14 мүшелерін (Ансаримен бірге) Экспедиция 13 экипажының мүшелері Павел Виноградов пен Джефф Уильямс жылы күтіп алды, сондай-ақ олардың экспедициясының үшінші мүшесі, Еуропа Ғарыш агенттігінің астронавты Томас Рейтер де болды. Ол "Союз" креслосын ауыстырған кезде Экспедиция 13 мүшелігінен Экспедиция 14 мүшелігіне ресми түрде өтті.

Атлантистің қайта кіруі

Қосылғаннан кейінгі күні экспедиция экипажы 13-ші экспедициямен бірлескен операциялар жүргізіп жатқанда, Халықаралық ғарыш станциясы (ХҒС) осындай жағдайға келді ki, станциядағы адамдар STS-115 миссиясының соңында Space Shuttle Atlantis ғарыш кемесінің атмосфераға қайта кіруін көре алды. Атлантистің атмосфераға енуі кезінде жарқыраған із қалдырғанын көріп, Лопес Алегриа мен Уильямс Хьюстондығы Миссияны басқару орталығына қайта кіру туралы баяндама берді. Ол кезде станция шатлдан бірнеше жүз шақырым алда болды.

ЕВА 1

Экспедицияның алғашқы ғарышқа шығуы 2006 жылғы 22 қарашада, сағат 19:17 EST (23:17 UTC) басталды, бірақ Тюриннің костюміндегі салқындату мәселесіне байланысты жоспарланған 18:00 EST (20:00 UTC) уақытынан кейінге шегерілді. Тюрин костюмінен шығып, күдікті шлангты түзетті. Ғарышқа шығу кезінде Тюрин «Пирс» шлюзінің сыртынан гольф добын соқты. Бұл «экспериментті» Торонтодағы «Элемент 21» коммерциялық компаниясы демеушілік етті, ол скандийден жасалған гольф таяқшаларын өндіреді. Добтың салмағы 3 грамм, ал стандартты гольф добының салмағы 48 грамм. Осы салмақта, кездейсоқ соққан жағдайда станцияның бөліктеріне зиян келтіруі екіталай болды. Қажет болған жағдайда соққыны қайталауға мүмкіндік беретін үш доп болды, бірақ тек бір соққы жасалды. Тюрин бір қолмен ұстап (Лопес Алегриа оның аяқтарын ұстап тұрақтандырды), допты станцияның арт жағына емес, оң жағына қарай соқты. 2006 жылы түсірілген видеоны телеарнада жарнама ретінде пайдалану жоспарланған. Доптың қозғалысын, оның ішінде іздеу құралдары бар, 2006 жылы құрылған E21 Track the Ball in Space веб-сайтында бақылауға болады. Бірақ сайт доптың тұрақты жылдамдыққа негізделген шамамен қашықтығын ғана есептейді, оның нақты орнын анықтамайды. Бұл трюк Алан Шепардтың «Аполлон-14» миссиясы кезінде Айға екі гольф добын соққаннан кейін шамамен 35 жыл өткен соң орындалды. Келесі міндет – 2006 жылғы 26 қазанда станцияның «Звезда» сервистік модуліне жалғанған «Прогресс-23» пилотсыз жүк тасымалдаушы кемесіндегі «Курс» антеннасын тексеру болды. Кеме станцияға қосылғанда антеннаның толыққанды жиырылғанына Мәскеудегі Миссиялық бақылау орталығының сенімсіздігінен қосылу үш сағаттан астам уақытқа кешіктірілді. Тюрин мен Лопес Алегриа «Звезданың» арт жағына өтіп, антеннаны суретке түсірді. Антенна толыққанды созылған күйде болды, сондықтан Тюрин бұранданы қолданып, антеннаның құлпын ашып, оны жиыруға тырысты. Ресейлік ұшу бақылаушылары да қозғалтқышты іске қосып, оны жиыруға тырысты. Екеуінің де әрекеттері сәтті болмады, міндет тоқтатылды. Содан кейін олар WAL антеннасын орналастырды, ол кейіннен пилотсыз еуропалық жүк тасымалдаушы, «Автоматтандырылған тасымалдау көлігімен» (ATV) станцияға ілескен кезде бағыттау үшін пайдаланылды. Бірінші ATV, «Жюль Верн», 2008 жылғы 3 сәуірде ХҒС-ке (ISS) қосылды. Бұрынғы орнында антенна «Звезда» қозғалтқышының қақпағына кедергі келтірді. Содан кейін екеуі BTN нейтрондық экспериментін орнатты, ол Жердің төменгі орбитасындағы зарядталған және бейтарап бөлшектерді зерттейді. «Звезданың» үстіндегі оның көрсеткіштері күндегі жарқын сәттерде ғалымдар үшін ерекше қызығушылық тудырады (2010 жылғы мәліметтер бойынша). 23 қараша күні таңғы сағат 00:55 EST (04:55 UTC) «Пирс» шлюзіне оралғанға дейін BTN-нен екі жылу жабыны тасталды, бұл 5 сағат 38 минуттық ғарышқа шығуды аяқтады. Соңғы жоспарланған міндет – докинг бөлімшесіндегі екі «Стрела» қолмен басқарылатын крандарының біріндегі бұрандаларды тексеру, ол келесі ғарышқа шығуға шегерілді.

Қорытынды

Бұл миссия – қазірге дейін ХҒС-ке (ISS) жасалған ең ұзақ экспедиция. Сонымен қатар, "Союз" капсуласы ең ескі капсула болып табылады. Лопес Алегрия, бұрыннан АҚШ-тың ашық космосқа шығу бойынша рекордсмені болатын, енді NASA астронавының ең ұзақ ғарышқа ұшу рекордын да иеленді.

Ғарышқа шығу

14-ші экспедиция кезінде бес рет ашық ғарышқа шығылып, барлығы 33 сағат 42 минутқа созылды. Майкл Лопес Алегриа барлық бес ашық ғарышқа шығуға қатысты, Сунита Уильямс үш рет, ал Михаил Тюрин екі рет қатысты. Лопес Алегрианың бес рет ашық ғарышқа шығуы ХҒС миссиясы кезінде ашық ғарышқа шығу бойынша рекорд орнатты. Бұл көрсеткіш 16-шы экспедиция кезінде Пегги Уитсонмен теңестірілді, ол да бес рет ашық ғарышқа шықты. Ескерту: ‡ Пирс шлюзінен жүргізілген ашық ғарышқа шығуды білдіреді.

Миссия | Ашық ғарышқа шығушылар | Басталу (UTC) | Аяқталу (UTC) | Ұзақтығы
------- | -------- | -------- | -------- | --------
EVA 1‡ | Михаил Тюрин, Майкл Лопес Алегриа | 22 қараша 2006 23:17 | 23 қараша 2006 04:55 | 5 сағат, 38 минут
| "Орбиталық гольф соққысы" іс-шарасы, Канадалық гольф компаниясы және Ресей Федералды Ғарыш агенттігінің демеушілігімен. Лопес Алегриа Пирстің сыртындағы баспақышқа шайбасын қойды, ал Тюрин камераны орнатып, содан кейін гольф соққысын жасады. Progress 23 кемесіндегі Курс антеннасын тексеріп, суретке түсірді, Автоматтандырылған тасымалдау көлігі (ATV) WAL антеннасын орналастырды, BTN нейтрондық экспериментін орнатты және BTN-нен екі жылу жабындысын тастады. |
EVA 2 | Майкл Лопес Алегриа, Сунита Уильямс | 31 қаңтар 2007 15:14 | 31 қаңтар 2007 23:09 | 7 сағат 55 минут
| Destiny-ді уақытша жүйеден тұрақты жүйеге қызмет ететін екі салқындату циклының біреуін қайта конфигурациялады, станция үшін Шаттл қуат беру жүйесіне (SSPTS) арналған кабельді қосты, алты кабельді бекіткіштер мен екі винт таяқшасын орнатып, P6 фермасының оң жақтағы радиаторын бекітті, содан кейін оған жапқыш орнатылды. P6 фермасындағы Ерте амониялық сервисерден (EAS) екі сұйықтық құбырының біреуін алып тастады. EAS кейіннен ашық ғарышқа шығу кезінде жойылады. |
EVA 3 | Майкл Лопес Алегриа, Сунита Уильямс | 4 ақпан 2007 13:38 | 4 ақпан 2007 20:49 | 7 сағат, 11 минут
| Destiny-ге қызмет ететін екі салқындату циклының екіншісін уақытша жүйеден тұрақты жүйеге қайта конфигурациялады, P6 фермасындағы Ерте амониялық сервисермен (EAS) жұмысын аяқтады, STS 117 кезінде кері қалуға дайындық кезінде P6 оң жақтағы күн қанатының ішкі жағын суретке түсірді, мультиплексорлық демультиплексорлық деректерді тарату құрылғысынан күн қорғанысын алып тастады және SSPTS-те жұмысын жалғастырды. |
EVA 4 | Майкл Лопес Алегриа, Сунита Уильямс | 8 ақпан 2007 13:26 | 8 ақпан 2007 20:06 | 6 сағат, 40 минут
| P3 фермасындағы екі Ротарилық біріккен моторды басқарушының (RJMC) екі жылулық жамылғысын алып тастады, P3 18 және 20 бөлімдерінен екі үлкен жамылғысын алып тастады және жамылғыларды станциядан алыстатты. P3 фермасының жоғарғы бетінде қысымсыз жүк тасымалдаушы құрамасының бекіту жүйесін (UCCAS) орналастырды, P5 фермасынан екі ұшыру құлыптарын алып тастады және SSPTS-тің төрт кабелін Destiny-дің алдыңғы бөлігіндегі қысымды қосылыс адаптеріне (PMA 2) қосты. |
EVA 5‡ | Михаил Тюрин, Майкл Лопес Алегриа | 22 ақпан 2007 10:27 | 22 ақпан 2007 16:45 | 6 сағат, 18 минут
| Звезда сервистік модулінің артқы портындағы Прогресс жүк тасымалдаушысының антеннасын кері тартты, ресейлік спутниктік навигациялық антеннаны суретке түсірді және ресейлік материалдарды тәжірибемен алмастырды, Автоматтандырылған тасымалдау көлігі (ATV) үшін антеннаны тексеріп, суретке түсірді, неміс робот техникасының экспериментін суретке түсірді және аппараттық қосылыстарды тексерді, қайта орналастырды және суретке түсірді. |