Кіріспе

Прамоедья Ананта Тоердің "Бұл адамзат жері" романы – Прамоедья Ананта Тоердің "Буру квартеті" атты эпикалық төрт кітабының біріншісі, алғаш рет 1980 жылы Hasta Mitra баспасында жарық көрген. Оқиға Голландтың отаршылдық үкімшілігінің соңында өтеді және Прамоедья Индонезияның шығысындағы Буру аралындағы саяси түрмеде тұтқын болған кезде жазылған. Бұл оқиға алғаш рет 1973 жылы Прамоедьяның түрмедегі әріптестеріне ауызша айтылды, себебі оған жазуға рұқсат берілмеген. 1975 жылға дейін оқиға барлық тұтқындар арасында тарады, содан кейін Прамоедьяға толыққанды әңгімені жазуға рұқсат берілді. "Бұл адамзат жері" романының басты кейіпкері және баяндаушысы – явандық бала Минке, ол явандық патшалық отбасының ұрпағы болғандықтан (кейіпкер Тирто Ади Соержо тұлғасына негізделген) элиталық голланд мектебінде оқуға мүмкіндік алған бақытты бала. Минке Ния Онтосорохпен, голланд адамының нжайы немесе күңімен кездескенде күрделі және қауіпті әлемге тап болады. Минке Ния Онтосороның әдемі индо қызы Аннелиске ғашық болғаннан кейін өмірі одан да қауіпті бола түседі. "Бұл адамзат жері" романында Прамоедья Голландтың отарлау кезеңінде индонезиялық халықтың әділетсіз өмірін бейнелейді, онда әлеуметтік мәртебе олардың тамырында ағатын еуропалық қанның мөлшерімен анықталған. Прамоедья Минкені ашық пікір білдіретін, сөз сөйлеуші емес, жазушы болу арқылы осы иерархиялық қоғамнан бас тартатын адам ретінде сипаттайды, бұл Прамоедьяның өміріне ұқсас – ол голландқа қарсы құжаттарды алып жүргені үшін екі жыл түрмеде отырды, содан кейін жазушы болды. Бірінші басылымдардың көптеген даналары сақталды және Малайзияда жарық көрген басылымдармен бірге таратылды. 2005 жылы ол Lentera Depantara баспасынан Индонезияда қайта басылды, бұған дейін ол әлемнің 33 тілінде жарық көрген болатын.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітапта Хогере Бургер мектебінде (HBS) білім алатын жавалық кіші патша Миңке туралы айтылады. Бұл дәуірде тек еуропалық отарлаушылардың ұрпақтары ғана осындай білім деңгейіне қол жеткізе алатын. Миңке – дарынды жас жазушы, оның туындылары бірнеше голланд тіліндегі журналдарда жарияланып, көпке танымал. Бірақ ол “туған жерлік” болғандықтан, көптеген сыныптастарына ұнамайды, олардың барлығы өздерін еуропалық текті деп есептейді. Миңке жавалықтарға жасалған зұлымдыққа қарсы тұрып, өз мәдениетінің кейбір қағидаларын сынға алады. Ол Ньяй Онтосорох атты ерекше индонезиялық әйелмен танысады, ол голланд Ерман Меллеманың күңі. Күңі болғанымен, Ньяй Онтосорох отбасының және компанияның нақты басшысы болып табылады, себебі Герман Меллема бұрын ақыл-есінен айырылған. Миңке олардың қызы Аннелиске ғашық болып, кейіннен ислам дінінде, “туған” елдің дәстүріне сәйкес үйленеді. Бірақ голланд заңына сәйкес, бұл неке заңды күшіне енбейді, өйткені Аннелистің кәмелетке толмағандықтан, голландтық қамқоршыларының келісімі алынбаған. Сол кезде Шығыс Үндістандағы голланд еркектерінің күңі болу әйелдер үшін әдеттегі жағдай еді. Олардың мәртебесі төмен деп есептелді, тіпті Ньяй Онтосоро сияқты басқа жолы болмаған жағдайда да. Олардың балаларының құқықтық жағдайы белгісіз болды – әкесі мойындамаса, заңды емес “туғандар” деп есептеліп, құқықтарынан айырылатын, ал әкесі мойындаса, “индостар” деп саналды, онда анасы оларға қатысты барлық құқығынан бас тартатын. Ньяй Онтосоро күңі болғандықтан, төмен мәртебесі мен құқықтарының жоқтығынан зардап шегеді, бірақ, ең бастысы, оның осылай зардап шегуінің әділетсіз екенін түсінеді және білім беру – оның адамдық қадір-қасиетін танудың жолы деп санайды. Оның пікірінше, білім – ар-ұятсыздыққа, ақымақтыққа және кедейлікке қарсы күресудің кілті. Алайда, олардың арасындағы балаларды Герман Меллеманың балалары ретінде заңды түрде мойындау туралы шешім кітаптың соңында қайғылы салдарға әкеледі. Прамоедья үшін білім – тағдырды өзгертудің кілті. Мысалы, формальды білімі болмаған, тәжірибесінен, кітаптардан және күнделікті өмірінен білім алған Ньяй Онтосоро Миңкенің мектеп мұғалімдерінен гөрі әлдеқайда ықпалды педагог еді. Бірақ кітап кейіпкерлердің өмірі арқылы Индонезиядағы голланд отаршылдық үкіметінің шындығын да көрсетеді, онда Миңкенің білімі мен Ньяй Онтосороның бизнестегі жетістіктері голланд отаршылдық заңының алдында мардымсыз болып көрінеді.

Бұрынғы саяси тұтқындар шығарған

1980 жылы сәуірде қамақтан босатылғаннан кейін, «Шығыс жұлдызының» бұрынғы редакторы Хашим Рахман және Салемба түрмесінде қамауда болған «Мердека» газетінің бұрынғы журналисі Жозеф Исак кездесті. Бірнеше талқыдан кейін, бұрынғы саяси тұтқындардың басқа баспагерлер қабылдамаған туындыларын жариялауға келісімге келді. Алғаш басылып шыққан қолжазба «Бұл адамзат жері» (Bumi Manusia) деп аталды. Прамоедья Буру аралынан әкелген қағаздарды сұрыптауға кірісті. Түрме қызметкерлері түпнұсқа қолжазбаның көбін алып, қайтарған жоқ. Ол үш ай бойы өңделген, тозған беттерді қайта құрастырып, сұрыптап, кітаптың қолжазбасын жасады. Осы уақытта Хашим мен Жозеф вице-президент Адам Малик сияқты, осы жобаға жағымды көзқарас білдірген маңызды мемлекеттік шенеуніктермен кездесті. 1980 жылдың шілдесінде «Бұл адамзат жері» қолжазбасы 17 тамыздағы Индонезия Тәуелсіздік декларациясы тойына дейін басылып шығады деген үмітпен «Ага Пресс» баспасына жіберілді, бірақ ол 25 тамызда жарияланды, тойға байланысты кешіктірілді. Алғашқы басылым өте қарапайым болды, суреттері жоқ еді. Прамоедья үшін «Бұл адамзат жері» кітабын жариялау – «Индонезиядағы демократияны дамытуға инвестиция салуға деген оның нық қабілеті, адалдығы және шешімі болды. Бұл колониализмге негізделген демократия емес, біздің күш-жігеріміздің нәтижесі». «Бұл адамзат жері» кітабының 12 күн ішінде 5000 данасы сатылды. Кітап жарық көргеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Гонконг, Малайзия, Нидерланды және Австралиядағы бірнеше баспагерлер Hasta Mitra баспасына аударма дайындауға рұқсат сұрады. Автор ретінде Прамоедья осы аудармалардан авторлық гонорар алатын, ал Hasta Mitra агенттік қызметін ғана атқаратын. Малайзиядағы «Вира Карья» баспасы Прамоедьяға тікелей 12%-ға дейін авторлық гонорар төледі. Қараша айына қарай Hasta Mitra үшінші басылымын шығарды және 10 000 данаға дейін сатты. Кітап сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, «заманымыздың ең жақсы әдеби туындысы» деп мақталып, ал Индонезия Қарулы Күштерінің штаб-пәтері шығарған «Қарулы күштердің күнделікті газеті» оны «Индонезия әдебиетінің қазынасына жаңа үлес» деп атады.

Тыйым салынған

Индонезияның Бас прокуроры 1981 жылы «Адамзат әлемі» романын Марксизм-Ленинизм мен Коммунизм ілімдерін таратуы үшін тыйым салды, тіпті кітапта бұл ілімдердің ешқайсысы тікелей айтылмаған.