Кіріспе
1989 жылғы революциялар, сонымен қатар коммунизмнің құлдырауы деп те аталады, либералды демократиялық қозғалыстардың революциялық толқыны болды, ол Шығыс блогындағы және әлемнің басқа бөліктеріндегі марксистік-лениндік үкіметтердің көпшілігінің құлдырауына әкелді. Кейде бұл революциялық толқынды Еуропадағы 1848 жылғы төңкерістерді сипаттау үшін кейде қолданылатын «Халықтардың көктемі» терминіне сәйкес «Ұлттардың құлдырауы» немесе «Ұлттардың күзі» деп те атайды. Бұл дүние жүзіндегі ең ірі марксистік-лениндік мемлекет – Кеңес Одағының ыдырауына және әлемнің көптеген елдеріндегі коммунистік режимдердің жойылуына ықпал еткен болуы мүмкін, олардың кейбіреулері күшпен құлатылған. Бұл оқиғалар, әсіресе Кеңес Одағының құлдырауы, әлемдегі күштер тепе-теңдігін түбегейлі өзгертті, «Қысқы соғыс» аяқталып, «Қысқы соғыс» кезеңінен кейінгі дәуірдің басталғанын білдірді. Ең алғашқы тіркелген наразылық 1986 жылы студенттік демонстрациялармен Кеңес Одағының бір бөлігі болған Қазақстанда басталды, ал революциялардың соңғы тарауы 1996 жылы Украина Кеңес үкіметінің саяси жүйесін жойып, Кеңес үкіметінің орнына жаңа конституция қабылдағанда аяқталды. Бұл төңкерістердің негізгі аймағы Орталық Еуропа болды, ол 1988 жылы Польшада поляк жұмысшыларының жаппай ереуіл қозғалысымен басталды, ал революциялық үрдіс Венгрияда, Шығыс Германияда, Болгарияда, Чехословакияда және Румынияда жалғасты. 1989 жылы 4 маусымда Польшаның «Солидарность» кәсіподағы жартылай еркін сайлауда жеңіске жетіп, Польшадағы коммунизмнің бейбіт түрде құлдырауына әкелді. 1989 жылдың маусым айында Венгрия темір пердеден өз бөлігін алып тастай бастады, ал 1989 жылдың тамызында Австрия мен Венгрия арасындағы шекаралық қақпаның ашылуы бейбіт тізбекті реакцияны бастады, ол Шығыс блогының ыдырауына әкелді. Бұл Лейпциг сияқты Шығыс Германия қалаларында жаппай демонстрацияларға әкелді, содан кейін 1989 жылы қарашада Берлин қабырғасының құлауы болды, бұл 1990 жылы Германияның қайта бірігуіне арналған символикалық қақпа ретінде қызмет етті. Бұл оқиғалардың көпшілігіне ортақ бір ерекшелік – азаматтық қарсылық науқандарын кеңінен қолдану, бір партиялық биліктің жалғасуына халықтық қарсылықты көрсету және өзгерістерге қысым жасауға ықпал ету. Румыния – коммунистік режимді құлату үшін азаматтар мен оппозициялық күштер зорлық-зомбылық қолданған жалғыз ел болды, бірақ ел Шығыс блогының қалған бөлігінен саяси жағынан оқшауланған. 1989 жылы 3 желтоқсанда совет және америкалық көшбасшылар арасында Мальта саммиті кезінде «Қысқы соғыс» «ресми» аяқталды деп саналады. Алайда, көптеген тарихшылар 1991 жылы 26 желтоқсанда Кеңес Одағының ыдырауымен «Қысқы соғыс» аяқталды деп санайды. Кеңес Одағының өзі 1990 жылдың наурызынан бастап көп партиялы жартылай президенттік республикаға айналды және өзінің алғашқы президенттік сайлауын өткізді, бұл оның реформалау бағдарламасының бір бөлігі ретінде күрт өзгеріске ұшырады. 1991 жылы желтоқсанда одақ тарады, нәтижесінде сол жылы Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялаған жеті жаңа ел пайда болды, ал Балтық мемлекеттері Украина, Грузия, Әзірбайжан және Армениямен бірге 1991 жылдың қыркүйегінде тәуелсіздігін қайта алды. Ал қалған Совет Одағы, оның басым бөлігі Ресей Федерациясының құрылуымен жалғасты. 1990-1992 жылдар аралығында Албания мен Югославия коммунизмнен бас тартты, ал соңында Югославия бес жаңа мемлекетке бөлінді. Чехословакия коммунистік биліктің жойылғаннан кейін үш жылдан кейін тарады, 1993 жылдың 1 қаңтарында Чехия мен Словакияға бейбіт түрде бөлінді. Солтүстік Корея 1992 жылдан бері марксизм-ленинизмнен бас тартты. Бұл оқиғалардың әсері әлемнің көптеген үшінші әлемнің социалистік мемлекеттерінде сезілді. Польшадағы оқиғалармен қатар, Тяньаньмэнь алаңында (сәуірден маусымға дейін 1989) болған наразылық Қытайдың негізгі саяси өзгерістерін ынталандыруға мүмкіндік бермеді, бірақ бұл наразылық кезінде батыл қарсылық білдірген әсерлі суреттер әлемнің басқа бөліктеріндегі оқиғаларды жеделдетуге көмектесті. Азияның үш елі, атап айтқанда Ауғанстан, Камбоджа және Моңғолия 1992-1993 жылдары реформалар немесе қақтығыстар арқылы коммунизмнен бас тартты. Сонымен қатар, Африкадағы немесе оның маңайындағы сегіз ел де одан бас тартты, атап айтқанда, Эфиопия, Ангола, Бенин, Конго Бразавиль, Мозамбик, Сомали, сондай-ақ Оңтүстік Йемен (Солтүстік Йеменмен біріктірілген). Саяси реформалар әртүрлі болды, бірақ тек төрт елде ғана коммунистік партиялар биліктің монополиясын сақтап қалды, атап айтқанда, Қытай, Куба, Лаос және Вьетнам. Алайда, бұл елдер келесі жылдары нарықтық экономиканың кейбір формаларын қабылдау үшін экономикалық реформалар жасады. Еуропаның саяси ландшафты күрт өзгерді, бірнеше бұрынғы Шығыс блогы елдері НАТО және Еуропалық Одаққа қосылды, нәтижесінде Батыс Еуропа және Солтүстік Америкамен күшті экономикалық және әлеуметтік интеграцияға қол жеткізілді. Батыстағы көптеген коммунистік және социалистік ұйымдар өз жетекші принциптерін әлеуметтік демократия мен демократиялық социализмге берді. Керісінше, және кейінірек, Оңтүстік Америкада 1999 жылы Венесуэлада «қызғылт толқын» басталды және 2000 жылдардың басында континенттің басқа бөліктерінде саясатты қалыптастырды. Сонымен қатар, кейбір елдерде осы төңкерістердің салдары қақтығыстар мен соғыстарға әкелді, оның ішінде бүгінге дейін тоңған түрлі посткеңестік қақтығыстар, сондай-ақ кең ауқымды соғыстар, ең танымал Югослав соғыстары, оның нәтижесінде 1995 жылы Босния геноциді болды.
The Revolutions of 1989, also known as the Fall of Communism, was a revolutionary wave of liberal democracy movements that resulted in the collapse of most Marxist–Leninist governments in the Eastern Bloc and other parts of the world. Sometimes this revolutionary wave is also called the Fall of Nations or the Autumn of Nations, a play on the term Spring of Nations that is sometimes used to describe the Revolutions of 1848 in Europe. It may have contributed to the eventual dissolution of the Soviet Union—the world's largest Marxist–Leninist state—and the abandonment of communist regimes in many parts of the world, some of which were violently overthrown. The events, especially the fall of the Soviet Union, drastically altered the world's balance of power, marking the end of the Cold War and the beginning of the post Cold War era. The earliest recorded protests began in Kazakhstan, then part of the Soviet Union, in 1986 with student demonstrations, and the last chapter of the revolutions ended in 1996 when Ukraine abolished the Soviet political system of government, adopting a new constitution which replaced the Soviet era constitution. The main region of these revolutions was Central Europe, starting in Poland with the Polish workers' mass strike movement in 1988, and the revolutionary trend continued in Hungary, East Germany, Bulgaria, Czechoslovakia, and Romania. On 4 June 1989, Poland's Solidarity trade union won an overwhelming victory in partially free elections, leading to the peaceful fall of communism in Poland. Also in June 1989, Hungary began dismantling its section of the physical Iron Curtain, while the opening of a border gate between Austria and Hungary in August 1989 set in motion a peaceful chain reaction, in which the Eastern Bloc disintegrated. This led to mass demonstrations in cities of East Germany such as Leipzig and subsequently to the fall of the Berlin Wall in November 1989, which served as the symbolic gateway to German reunification in 1990. One feature common to most of these developments was the extensive use of campaigns of civil resistance, demonstrating popular opposition to the continuation of one party rule and contributing to pressure for change. Romania was the only country where citizens and opposition forces used violence to overthrow its communist regime, although the country was politically isolated from the rest of the Eastern Bloc. The Cold War is considered to have "officially" ended on 3 December 1989 during the Malta Summit between the Soviet and American leaders. However, many historians argue that the dissolution of the Soviet Union on 26 December 1991 was the end of the Cold War. The Soviet Union itself became a multi party semi presidential republic from March 1990 and held its first presidential election, marking a drastic change as part of its reform program. The Union dissolved in December 1991, resulting in seven new countries which had declared their independence from the Soviet Union in the course of the year, while the Baltic states regained their independence in September 1991 along with Ukraine, Georgia, Azerbaijan and Armenia. The rest of the Soviet Union, which constituted the bulk of the area, continued with the establishment of the Russian Federation. Albania and Yugoslavia abandoned communism between 1990 and 1992, and by the end Yugoslavia had split into five new countries. Czechoslovakia dissolved three years after the end of communist rule, splitting peacefully into the Czech Republic and Slovakia on 1 January 1993. North Korea has abandoned Marxism–Leninism since 1992. The impact of these events were felt in many third world socialist states throughout the world. Concurrently with events in Poland, protests in Tiananmen Square (April–June 1989) failed to stimulate major political changes in Mainland China, but influential images of courageous defiance during that protest helped to precipitate events in other parts of the globe. Three Asian countries, namely Afghanistan, Cambodia and Mongolia, had abandoned communism by 1992–1993, either through reform or conflict. Additionally, eight countries in Africa or its environs had also abandoned it, namely Ethiopia, Angola, Benin, Congo Brazzaville, Mozambique, Somalia, as well as South Yemen (unified with North Yemen). The political reforms varied, but in only four countries were communist parties able to retain a monopoly on power, namely China, Cuba, Laos, and Vietnam. However, these countries would make economic reforms in the following years to adopt some forms of market economy under market socialism. The European political landscape changed drastically, with several former Eastern Bloc countries joining NATO and the European Union, resulting in stronger economic and social integration with Western Europe and North America. Many communist and socialist organisations in the West turned their guiding principles over to social democracy and democratic socialism. In contrast, and somewhat later, in South America, a pink tide began in Venezuela in 1999 and shaped politics in the other parts of the continent through the early 2000s. Meanwhile, in certain countries the aftermath of these revolutions resulted in conflict and wars, including various post Soviet conflicts that remain frozen to this day as well as large scale wars, most notably the Yugoslav Wars which led to the Bosnian genocide in 1995.
Польшадағы бірлік
Польшадағы 1980 жылғы еңбек көтерілісі Лех Валенса басқарған "Солидарность" тәуелсіз кәсіподағының құрылуына әкелді, ол уақыт өте келе саяси күшке айналды. Дегенмен, 1981 жылдың 13 желтоқсанында Польша премьер-министрі Войцех Ярузельский Польшада әскери жағдай енгізіп, кәсіподақтың қызметін тоқтатты және оның барлық жетекшілерін уақытша түрмеге қамап, "Солидарность" кәсіподағына қарсы қимылдар жасады.
Михаил Горбачев
Шығыс блогының бірнеше елі 1950 жылдан бері сәтсіз, шектеулі экономикалық және саяси реформаларға тырысқан болатын (мысалы, 1956 жылғы Венгрия төңкерісі және 1968 жылғы Прага көктемі), бірақ 1985 жылы реформашыл совет басшысы Михаил Горбачевтің билікке келуі үлкен либерализацияға қадам жасайтын үрдістің басталуын білдірді. 1980-ші жылдардың ортасында Горбачев басқаратын кеңес аппараттарының жас буыны, Брежнев жылдарындағы аяқталмай қалған тоқырауды жою мақсатымен түбегейлі реформаларды жақтауға кірісті. Он жылдықтар бойы дамығаннан кейін, Кеңес Одағы қатал экономикалық құлдырауға тап болды және артта қалуын жою үшін батыстың технологиясы мен несиелеріне мұқтаж болды. Әскери шығындарды ұстап тұру, КГБ және шетелдік клиент мемлекеттерге берілетін субсидиялар, тірісін қалдырған кеңес экономикасына қосымша салмақ салды. Михаил Горбачев Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы болып тағайындалды және 1985 жылы билікке келді. Масштабты реформалардың алғашқы белгілері 1986 жылы Горбачевтің Кеңес Одағында гласность (ашықтық) саясатын іске қосуымен және перестройканың (экономикалық қайта құру) қажеттілігін баса көрсетуімен байқалды. 1989 жылдың көктеміне қарай Кеңес Одағында жандаған медиа пікірсайыстар ғана емес, сонымен қатар жаңадан құрылған Халық депутаттары съезінде алғашқы көп үміткерлік сайлаулар өтті. Гласност ашықтық пен саяси сынды жақтағанмен, мұндай іс-әрекеттер мемлекет белгілеген шектеулі ауқымда ғана рұқсат етілді. Шығыс блогының халқы әлі де құпия полиция мен саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Горбачев Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы әріптестерін өз елдерінде перестройка мен гласностьты қолдануға шақырды. Алайда, Венгрия мен Польшадағы реформаторлар шығыстан тараған либерализацияның күшіне батыл болса, басқа Шығыс блогы елдері ашық күмәнмен қарады және реформаға қарсылық танытты. Горбачевтің реформалық бастамалары ұзаққа соқпайтынына сенген Шығыс Германияның Эрих Хонеккер, Болгарияның Тодор Живков, Чехословакияның Густав Хусак және Румынияның Николае Чаушеску сияқты консервативті коммунистік басшылар өзгерістерге қатысты шақыруларды тікелей елемеді. «Көршің жаңа обои жапса, сен де солай жасауың керек деген сөз емес», - деді Шығыс Германия саяси бюросының бір мүшесі.
Кеңес республикалары
1980 жылдардың аяғына қарай Кавказ және Балтық елдерінің халқы Мәскеуден көбірек тәуелсіздік талап етті, ал Кремль Кеңес Одағындағы белгілі бір аймақтар мен топтарға деген бақылауын жоғалта бастады. Кеңес жүйесіндегі алғашқы жарықтар 1986 жылдың желтоқсанында Қазақстанда КОКП-ның қазақ республикалық ұйымының хатшысы қызметіне тағайындалған орыс ұлтының өкіліне қарсы наразылықпен басталды. Бұл наразылық үш күннен кейін тоқтатылды. 1988 жылдың қараша айында Эстон Кеңес Социалистік Республикасы егемендік туралы декларация қабылдады, бұл басқа мемлекеттерді де ұқсас тәуелсіздік туралы мәлімдемелер жасауға итермеледі. 1986 жылдың сәуірінде болған Чернобыль апаты 1989 жылғы төңкерістерді тудырған немесе оларға ықпал еткен маңызды саяси және әлеуметтік салдарға әкелді. Апаттың саяси салдарының бірі – жаңа кеңестік саясат, яғни ашықтық саясатының (гласност) маңыздылығының артуы болды. Апаттың жалпы экономикалық құнының мөлшерін анықтау қиын. Горбачевтің сөзіне сәйкес, Кеңес Одағы апатты локализациялау және залалсыздандыруға 18 миллиард рубль (сол кездегі 18 миллиард АҚШ долларына тең) жұмсап, дерлік банкротқа ұшырады.
Бірлестік әсері артады
1980 жылдардың ортасында "Солидарность" тек Католик шіркеуінің қолдауымен жер асты ұйымы ретінде жалғасты. Алайда, 1980 жылдардың соңында "Солидарность" Ярузельскийдің реформаларға жасаған әрекеттерін сәтті тоқтатуға жетті, ал 1988 жылғы жалпыұлттық ереуілдер үкіметті "Солидарность"пен диалог құруға мәжбүр етті. 1989 жылдың 9 наурызында екі тарап та Ұлттық Ассамблея деп аталатын екі палаталы заң шығару органы құруға келісті. Бұрынғы Сейм төменгі палатаға айналды. Сенат халық сайлауы арқылы құрылатын болды. Әдетте рәсімдік лауазым саналған президенттікке қосымша өкілеттіктер берілді (Польша дөңгелек үстелі келісімі). 1989 жылдың 7 шілдесінде Бас хатшы Михаил Горбачев басқа Совет блогы елдеріне күш қолданудан айқын бас тартты. Еуропа Кеңесінің 23 елден құралған жиынында сөйлеген Горбачев мырза, Мәскеудің Варшава шартының мүшесін коммунистік блоктен шығудан тоқтату үшін күш қолдану құқығын алға тартқан Брежнев доктринасы туралы тікелей айтқан жоқ. Ол "ішкі істерге кез келген араласу және досты мемлекеттердің, одақтастардың немесе кез келген елдің егемендігін шектеуге жасалған әрекеттер қабылданбайды" деді. Бұл саясат Фрэнк Синатраның "My Way" әніне сүйеніп, әдемілеп айтылған Синатра доктринасы деп аталды. Польша Варшава шартының мүшесі ретінде Совет үстемдігінен азат болған алғашқы ел болды.
Диктаторлық режимдердің құлдырауы
1986 жылдың ақпан айында диктатураға қарсы алғашқы бейбіт, бұқаралық қозғалыстардың революцияларының бірі ретінде Филиппиндегі Халық билігі революциясы диктатор Фердинанд Маркосты бейбіт түрде құлатты және Кори Акиноны Президент етіп сайлады. 1989 жылғы революциялардың тізбектеп әсері басқа режимдерге де тиді. Оңтүстік Африкадағы апартеид режимі мен Чилидегі Пиночеттің әскери диктатурасы 1990 жылдары Батыс елдерінің қаржылық және дипломатиялық қолдауын кері тартып алуымен біртіндеп таратылды. Гана, Индонезия, Никарагуа, Оңтүстік Корея, Суринам, Қытай Республикасы және Солтүстік Йемен, сондай-ақ тағы көптеген елдерде демократиялық үкіметтер сайланды. Демократиялардың нақты саны бағалау критерийлеріне байланысты өзгереді, бірақ кейбір есептеулер бойынша 1990 жылдардың соңына қарай әлемде 100-ден астам демократия болды, бұл тек бірнеше онжылдық ішінде елеулі өсімді көрсетті.
Польша
Польшада 21 сәуірден бастап ереуілдер толқыны болды, және бұл 1988 жылдың мамырында да жалғасты. Екінші толқын 15 тамызда Ястржембе-Здруйдағы «Шілде манифесті» көмір шахтасында жұмысшылар «Солидарность» кәсіподағын қайта заңдастыруды талап етіп ереуіл бастағанда басталды. Келесі бірнеше күнде тағы он алты шахта ереуілге шықты, одан кейін бірқатар кеме жасаушы орындары, соның ішінде 22 тамызда Гданьск кеме жасау зауыты, ол 1980 жылғы «Солидарность» тудырған өнеркәсіптік наразылықтардың орталығы ретінде танымал болды. 1988 жылдың 31 тамызында «Солидарность» жетекшісі Лех Валенса коммунистік билік тарапынан Варшаваға шақырылды, олар соңғы ақырда келіссөздерге келісті. 1989 жылдың 18 қаңтарында биліктегі Біріккен жұмысшылар партиясының онінші пленум отырысының қызу кезінде бірінші хатшы генерал Войцех Ярузельский партияның «Солидарность»мен ресми келіссөздерді қолдауына қол жеткізді, бұл оның болашақта заңдастырылуына әкелді, бірақ бұл партия жетекшілігінің толық отставкасын ұсынса ғана мүмкін болды. 1989 жылдың 6 ақпанында Варшавадағы Бағаналар залында дөңгелек үстел талқылаулары басталды. 1989 жылдың 4 сәуірінде тарихи дөңгелек үстел келісіміне қол қойылды, ол «Солидарность»ты заңдастырды және 1989 жылдың 4 маусымында (әрине, Тяньаньмэнь алаңындағы қытайлық наразылықтарды басудан кейінгі күні) өтетін жартылай еркін парламент сайлауын ұйымдастырды. Саяси құлтырау болды, себебі «Солидарность» жеңісі барлық болжамдардан асып кетті. «Солидарность» кандидаттары Сеймдегі барлық орындарды жеңіп алды, ал Сенатта 100 орынның 99-ын иеленді (ал қалған бір орынды тәуелсіз кандидат алды). Сонымен қатар, көптеген танымал коммунистік кандидаттар оларға бөлінген орындарды иелену үшін қажетті ең төменгі дауыс санын да ала алмады. 1989 жылдың 15 тамызында коммунистердің екі ұзақ жылдық коалициялық серіктесі – Біріккен халық партиясы (ZSL) және Демократиялық партия (SD) PZPR-мен одағын үзді және «Солидарность»қа қолдау білдірді. Польшаның соңғы коммунистік премьер-министрі генерал Чеслав Кищак коммунистік емес адамның үкімет құруына мүмкіндік беру үшін отставкаға кететінін мәлімдеді. «Солидарность» үкімет құра алатын жалғыз саяси күш болғандықтан, оның мүшесі премьер-министр болатыны анық болды. 1989 жылдың 19 тамызында, таң қалдырарлық жағдайларда, коммунистік редактор, «Солидарность» жақтаушысы және шын ниетті католик Тадеуш Мазовецкий Польшаның премьер-министрі болып тағайындалды, ал Кеңес Одағы наразылық білдірмеді. Бес күннен кейін, 1989 жылдың 24 тамызында Польша Парламенті 40 жылдан астам бірпартиялық билікті аяқтап, Мазовецкийді соғыстан кейінгі жылдардың басынан бері елдің алғашқы коммунистік емес премьер-министрі етіп тағайындады. Мазовецкий 378 дауыспен, 4 қарсы және 41 дауыссыз қолдау тапты. 1989 жылдың 13 қыркүйегінде парламент коммунистік емес жаңа үкіметті мақұлдады, бұл Шығыс блогындағы алғашқы жағдай болды. 1989 жылдың 17 қарашасында Польшаның Чеканың негізін қалаушысы және коммунистік репрессияның символы Феликс Дзержинскийдің мүсіні Варшавадағы Банк алаңында бұзылды. 1989 жылдың 29 желтоқсанында Сейм елдің конституциясын өзгертіп, Польша Халық Республикасының ресми атауын Польша Республикасы деп өзгертті. Коммунистік Польша Біріккен жұмысшылар партиясы 1990 жылдың 29 қаңтарында таратылды және Польша Республикасының Социал-демократиялық партиясына айналды. 25 қарашада және 9 желтоқсанда екі кезеңде сайлау өтті. 1990 жылдың 21 желтоқсанында Валенсаның президент болып сайлануы көптеген адамдар тарапынан коммунистік Польша Халық Республикасының ресми аяқталуы және қазіргі Польша Республикасының басталуы ретінде қарастырылды. 1991 жылдың 1 шілдесінде Варшава шарты таратылды. 1991 жылдың 27 қазанында Польшада 1945 жылдан бері тұңғыш рет толыққанды еркін парламент сайлауы өтті. Бұл Польшаның коммунистік партия билігінен батыстық үлгідегі либералды демократиялық саяси жүйеге көшуін аяқтады. Соңғы ресейлік әскерлер Польшаны 1993 жылдың 18 қыркүйегінде тастап кетті. 1988 жылдың 24 қарашасында Миклош Немет премьер-министр болып тағайындалды. 1989 жылдың 12 қаңтарында Парламент «демократиялық пакетті» қабылдады, ол кәсіподақтардың көптігін, бірлесу, жиналу және баспасөз бостандығын, жаңа сайлау заңын және конституцияны түбегейлі қайта қарауды, сондай-ақ басқа да ережелерді қамтыды. 1989 жылдың 29 қаңтарында 30 жылдан астам уақыт бойы қалыптасқан ресми тарихқа қарсы пікірде биліктегі Политбюро мүшесі Имре Позгай 1956 жылғы Мажарстан көтерілісінің шетелдің ықпалымен туған қарсы революция емес, халықтың көтерілісі болғанын мәлімдеді. 15 наурыздағы Ұлттық күнді мерекелеуге байланысты өткен жаппай демонстрациялар биліктің коммунистік емес саяси күштермен келіссөздер жүргізуіне итермеледі. 22 сәуірде дөңгелек үстел талқылаулары басталды және 18 қыркүйекте дөңгелек үстел келісіміне қол қойылғанға дейін жалғасты. Талқылауларға коммунистер (MSzMP) және жаңадан пайда болған тәуелсіз саяси күштер – Fidesz, Бос демократтар альянсы (SzDSz), Мажар демократиялық форумы (MDF), Тәуелсіз шаруалар партиясы, Мажар халық партиясы, Эндре Бадчи-Жилиньский қоғамы және Ғылыми қызметкерлердің демократиялық кәсіподағы қатысты. Кейінірек Демократиялық еркін кәсіподақтар конфедерациясы және Христиан демократиялық халық партиясы (KDNP) шақырылды. Осы талқылаулар барысында Ласло Сойом, Йожеф Анталл, Дьердь Сабад, Петер Төлгеши және Виктор Орбан сияқты Мажарстанның болашақ саяси көшбасшылары пайда болды. 1989 жылдың 2 мамырында темір қоршаудың алғашқы көзге көрінетін жарықтары пайда болды, Мажарстан Австриямен ұзақ шекаралық қоршауын бұзуды бастағанда. Бұл жаз және күз айларында Шығыс Германия мен Чехословакияны дестабилизациялады, өйткені мыңдаған азаматтары Мажарстан-Австрия шекарасы арқылы Батысқа заңсыз өтті. 1989 жылдың 1 маусымында Коммунистік партия бұрынғы премьер-министр Имре Надьтың, 1956 жылғы Мажарстан көтерілісіндегі рөлі үшін мемлекеттік сатқындық үшін дарға асылғанын заңсыз атқарылғанын мойындады. 1989 жылдың 16 маусымында Надь Будапешттің ең ірі алаңында кем дегенде 100 000 адамның қатысуымен салтанатты жерлеуге ие болды, содан кейін батырлар зиратына қойылды. 1989 жылдың тамызында Австрия мен Мажарстан арасындағы темір қоршаудың шекаралық қақпасының көзге түспейтін ашылуы тізбекті реакцияны тудырды, соңында ГДР жойылды және Шығыс блогы ыдырады. Бұл 1961 жылы Берлин қабырғасы салынғаннан бергі Шығыс Германиядан жасалған ең ірі қашқындар қозғалысы болды. Шекараны ашу идеясы Отто фон Габсбургқа тиесілі болды және ол оны Миклош Неметке ұсынды, ол осы идеяны қолдады. Сопрондағы жергілікті ұйым Мажар демократиялық форумын басқарды, ал басқа да байланыстар Габсбург және Имре Позгай арқылы жасалды. Жоспарланған пикник туралы кеңінен жарнама жасалды, ГДР демалыс жасаушыларына плакаттар мен жадынамалар таратылды. Австриядағы Paneuropean Union филиалы, сол кезде Карл фон Габсбург басқарды, Сопрон шекарасының жанындағы пикникке шақыратын мыңдаған брошюраларды таратты. Pan European Picnic-тен кейін Эрих Хонекер 19 тамыздағы Daily Mirror газетінде былай деді: «Габсбург Шығыс Германия демалыс жасаушыларын пикникке шақыратын жадынамаларды Польшаға дейін таратты. Олар пикникке келгенде оларға сыйлықтар, тағамдар және неміс маркалары берілді, содан кейін оларды Батысқа көнуге көндірді». Бірақ Pan European Picnic-тегі жаппай қашқындар, Шығыс Германияның Біріккен социалистік партиясының кейбір тартыншақтығы және Кеңес Одағының араласпауы бөгеттерді бұзды. Енді медиа хабарлаған ондаған мыңдаған шығыс германиялықтар Мажарстанға жол тартты, ол енді шекараларын толығымен жабуға немесе шекаралық әскерлерін күш қолдануға мәжбүрлеуге дайын болмады. Атап айтқанда, Шығыс Берлиндегі ГДР басшылығы өз елдерінің шекараларын толығымен жабуға батыл болмады. 18 қыркүйектегі дөңгелек үстел келісімі Конституцияны қайта қарауды қамтитын алты заң жобасын қамтыды...
Шығыс Германия
1989 жылдың 2 мамырында Венгрия Австриямен шекарадағы қақпалы сымдарды алып тастауды бастады. Шекара әлі де қатаң күзетіліп тұрды, бірақ бұл саяси сигнал болды. 1989 жылдың тамызында өткен жалпыеуропалық пикник, Шығыс блогының билеушілері тоқтатуға күш жеткізбеген қозғалысты бастады. Бұл 1961 жылы Берлин қабырғасы тұрғызылғаннан бергі Шығыс Германиядан ең ірі қашқындар толқыны болды. Пикникке демеушілік еткен Отто фон Габсбург пен Венгрияның мемлекеттік хатшысы Имре Позгай жоспарланған шараны Михаил Горбачев пен Шығыс блогы елдерінің шекараны кеңінен ашуға, соның ішінде қашуға қатысты реакциясын сынау мүмкіндігі ретінде қарастырды. Пан-Еуропалық пикниктен кейін Эрих Хонеккер 19 тамыз 1989 жылғы Daily Mirror газетінде былай деді: "Габсбург Польшаға дейін жарнама таратып, Шығыс Германиялық демалыс жасаушыларды пикникке шақырды. Олар пикникке келгенде, оларға сыйлықтар, азық-түлік және немец маркасы берілді, содан кейін Батысқа өтуге көндірілді". Бірақ Пан-Еуропалық пикниктегі жаппай қашқындар, Шығыс Германияның Социалистік Бірлік партиясының кейіннен тартыншақты мінез-құлқы және Кеңес Одағының араласпауы бөгеттерді бұзды. Осылайша, ондаған мың шығыс немiстер Венгрияға бет бұрды, ол енді шекараны толығымен жабық ұстауға немесе шекара әскерлерін күш қолдануға мәжбүрлеуге дайын емес еді. 1989 жылдың қыркүйек айының соңына дейін ГДР Венгрияға баруға тыйым салғанға дейін 30 мыңнан астам шығыс немiстер Батысқа қашып кетті, Чехословакияны шығыс немiстер қашып кетуі мүмкін жалғыз көршілес мемлекет қалдырды. Мыңдаған шығыс немiстер Батыс Еуропаның басқа да орталық және шығыс Еуропа астаналарындағы Батыс Германияның дипломатиялық өкілдіктерін, әсіресе Прага елшілігі мен Венгрия елшілігін басып алып, Батыс Германияға жетуге тырысты, онда мыңдаған адам тамыздан қарашаға дейін Германияның саяси реформасын күтіп, сазды бақшада орналасты. ГДР 3 қазан күні Чехословакиямен шекараны жауып, осылайша өзін барлық көршілерінен оқшаулады. Қашудың соңғы мүмкіндігінен айырылған шығыс немiстердің саны 4, 11 және 18 қыркүйекте Лейпцигте өткен дүйсенбілік демонстрацияларға қатысып, әрқайсысында 1200-1500 демонстрант жиналды. Көптеген адамдар тұтқындалып, ұрып-соғылды, бірақ олар қорқынышқа бой алдырмады. 25 қыркүйекте бұл наразылықтарға 8 мың адам қатысты. 2 қазанда Лейпцигте өткен бесінші дүйсенбілік демонстрацияда 10 мың адам қатысты. Коммунистер үлкен полиция күштерін, милицияны, Штазиді және жұмыс жасақтарын дайындады, ал 9 қазандағы келесі дүйсенбілік демонстрацияда Тяньаньмэнь алаңындағы сияқты қырғын жоспарланып отыр деген қауесет тарады. 6 және 7 қазанда Михаил Горбачев Германия Демократиялық Республикасының 40 жылдығын атап өту үшін Шығыс Германияға барып, Шығыс Германия басшылығын реформаларды қабылдауға шақырды. Оның атақты сөзі неміс тілінде "Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben" ("Кешіккенді өмір жазалайды") деп аударылды. Алайда, Хонеккер ішкі реформаларға қарсы болып қалды, оның режимі тіпті бүлікші деп санайтын совет басылымдарының таралуына тыйым салды. Коммунистер 9 қазанда қырғын жоспарлап отыр деген қауесеттерге қарамастан, дүйсенбіде Лейпцигте 70 мың азамат демонстрацияға шықты, ал жергілікті билік оқты ашудан бас тартты. Келесі дүйсенбіде, 16 қазанда 120 мың адам Лейпциг көшелерінде демонстрация жасады. Эрих Хонеккер Варшава шарты бойынша ГДР-де орналасқан Кеңес әскерлері коммунистік үкіметті қалпына келтіріп, азаматтық наразылықтарды басады деп үміттенген. 1989 жылы Кеңес үкіметі Кеңес Одағының Шығыс блогына бақылауын жалғастыруы мүмкін емес деп санады, сондықтан Шығыс Германияда болып жатқан оқиғаларға қатысты бейтарап ұстанымды қабылдады. Шығыс Еуропадағы кеңес әскерлеріне кеңес басшылығы шығыс блогының саяси істеріне араласпау туралы қатаң нұсқау берді және олар өздерінің казармаларында қалды. Азаматтық тәртіпсіздіктермен бетпе-бет келген SED 18 қазанда Хонеккерді биліктен алып тастады және оны режимдегі екінші тұлға Эгон Кренцпен алмастырды. Дегенмен, демонстрациялар өсіп, 23 қазанда Лейпцигте 300 мың адам жиналды. 1 қарашада Чехословакиямен шекара қайта ашылды, ал Чехословакия билігі көп ұзамай барлық шығыс немiстерге Батыс Германияға тікелей өтуге рұқсат берді, осылайша 3 қарашада темір перде жойылды. 4 қарашада билік Берлинде демонстрацияға рұқсат беру туралы шешім қабылдады және Александрплац демонстрациясына тап болды, онда жарты миллион азамат бас қалаға жиналды.
Чехословакия
"Кемелі революциясы" – Чехословакияда коммунистік үкіметтен парламенттік республикаға биліктің зорлықсыз ауысуы. 1989 жылғы 17 қарашада тәртіпсіздікке қарсы полиция Прагадағы бейбіт студенттік демонстрацияны таратып жіберді, ал Братислава қаласында ұқсас демонстрация ешқандай оқиғасыз өткеннен кейін бір күн өткен соң осы оқиға болды. Сол түні адамдар қаза болды ма, жоқ па деген мәселеде пікір таласы әлі де жалғасып жатса да, бұл оқиға 19 қарашадан желтоқсан айының соңына дейін халықтың көптеген демонстрацияларын тудырды. 20 қарашада Прагада жиналған бейбіт наразылық білдірушілердің саны өткен күні 200 000-нан шамамен жарты миллионға дейін өсті. Бес күннен кейін Летна алаңында өткен демонстрацияға 800 мың адам қатысты. 24 қарашада Коммунистік партияның басшылығының барлығы, оның ішінде бас хатшы Милош Якеш отставкаға кетті. 27 қарашада Чехословакияның барлық азаматтарының қатысуымен екі сағаттық жалпы ереуіл сәтті өтті. Басқа коммунистік үкіметтердің құлауымен және көшедегі наразылықтардың күшеюімен, Чехословакия Коммунистік партиясы 1989 жылғы 28 қарашада биліктен бас тартып, бір партиялық мемлекетті таратуға уәде берді. Желтоқсан айының басында Батыс Германия мен Австрия шекарасынан тікенді сымдар және басқа да кедергілер алынып тасталды. 10 желтоқсанда президент Густав Хусак 1948 жылдан бері Чехословакиядағы алғашқы, көбінесе коммунистік емес үкіметті тағайындады және өзі де отставкаға кетті. 28 желтоқсанда Александр Дубчек федералды парламенттің спикері, ал 29 желтоқсанда Вацлав Гавел Чехословакия президенті болып сайланды. 1990 жылғы маусым айында Чехословакияда 1946 жылдан бері алғашқы демократиялық сайлау өтті. 1991 жылғы 27 маусымда Чехословакиядан соңғы совет әскерлері шығарылды.
Болгария
1989 жылдың қазан және қараша айларында Софияда экологиялық мәселелер бойынша наразылық акциялары өтті, онда саяси реформалардың қажеттігі де айтылды. Наразылық акциялары тоқтатылды, бірақ 1989 жылдың 10 қарашасында (Берлин қабырғасы бұзылғаннан кейін) Болгарияның ұзақ жылдар бойы басшылық еткен Тодор Живковты оның Политбюросы қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Оның орнын бұрынғы сыртқы істер министрі Петар Младенов басты. Мәскеу бұл басшылықтың ауысуына келіскен сияқты, себебі Живков Горбачевтің саясатына қарсы болған. Жаңа режим сөз бостандығы мен жиналу бостандығына қатысты шектеулерді дереу жойды, бұл 17 қарашада өткен алғашқы жаппай наразылыққа және антикоммунистік қозғалыстардың құрылуына әкелді. Олардың тоғызы 7 желтоқсанда Демократиялық күштер одағы (UDF) болып бірікті. UDF Живковтың қызметтен шеттетілуіне қанағаттанбады және қосымша демократиялық реформалар, ең бастысы – Болгар Коммунистік партиясының конституциялық түрде бекітілген жетекші рөлін жоюды талап етті. Младенов 1989 жылдың 11 желтоқсанында Коммунистік партия билікке монополияны доғарғанын және келесі жылы көппартиялық сайлаулар өтетінін жариялады. 1990 жылдың ақпан айында Болгария заң шығарушы органы Конституцияның Коммунистік партияның «жетекші рөліне» қатысты бөлігін жойды. Ақырында, 1990 жылы Польша үлгісіндегі дөңгелек үстел өткізіліп, 1990 жылдың маусымына дейін сайлау өткізу туралы шешім қабылданды. Дөңгелек үстел 1990 жылдың 3 қаңтарынан 14 мамырына дейін өтті, оның нәтижесінде демократияға өту туралы келісімге қол жеткізілді. Коммунистік партия 1990 жылдың 3 сәуірінде марксизм-ленинизм идеологиясынан бас тартып, өзін Болгария Социалистік партиясы деп атады. 1990 жылдың маусым айында 1931 жылдан бері өткен алғашқы еркін сайлаулар өтті, оның жеңімпазы Болгария Социалистік партиясы болды.
Румыния
Чехословакия президенті Густав Хусақтың 1989 жылғы 10 желтоқсандағы отставкасы Чехословакиядағы коммунистік режимнің құлауына әкелді, ал Чёушескудің Румыниясы Варшава шартындағы жалғыз қалған қатал коммунистік режим болды. 1987 жылы Брашов көтерілісін басудан кейін Николае Чаушеску 1989 жылғы қарашада Румыния Коммунистік партиясының (РКП) басшысы болып тағы бес жылға сайланды, бұл оның Еуропаның қалған бөлігінде болып жатқан коммунизмге қарсы көтерілістерді тоқтатуға ниеттенгенін көрсетті. Чаушеску Иранға мемлекеттік сапарға дайындалып жатқанда, оның Securitate қызметі 16 желтоқсанда жергілікті венгр кальвинист пасторы Ласло Тёкесті, режимді сықаққа алған уағыздары үшін тұтқындап, елден шығаруға бұйрық берді. Тёкес тұтқындалды, бірақ бұл үлкен тәртіпсіздіктерден кейін ғана болды. 16 желтоқсанда Тимишоара ең бірінші реакция жасады және азаматтық тәртіпсіздіктер бес күнге созылды. Ираннан оралған Чаушеску 21 желтоқсанда Бухаресттегі Коммунистік партия штаб-пәтерінің алдында өзін қолдау митингін ұйымдастырды. Бірақ, оның таң қалуына орай, халық оған сөйлегенде ысқырып, наразылық білдірді. Румыния халқының көп жылдар бойы басылған наразылығы бетке шықты, тіпті Чаушескудың өзінің үкіметінің ішіндегілердің арасында да, демонстрациялар елдің барлық аймақтарына тарады. Бастапқыда қауіпсіздік күштері Чаушескудың наразылық білдірушілерді атуға бұйрығын орындады. Алайда, 22 желтоқсан таңында Румыния әскері күрт пікірін өзгертті. Бұл қорғаныс министрі Василе Милеаның сатқындықпен айыпталып, өзіне-өзі қол жұмсағаны туралы хабарланғаннан кейін болды. Ол қызметтен босатылу үшін өзін мүгедек етуге тырысқан деген болжам бар еді, бірақ оқ артерияға тиіп, ол көп ұзамай қайтыс болды. Милеаның өлтірілгенін сенген әскерлер революцияға жаппай қосылды. Армия танктері Орталық Комитет ғимаратына қарай қозғалды, ал халық олардың қасына жиналды. Тәртіпсіздік жасаушылар Чаушеску мен оның әйелі Еленаны тұтқындау үшін Орталық Комитет ғимаратының есігін күшпен ашты, оларға бірнеше метр жетіп келді. Алайда, олар ғимараттың шатырында күтіп тұрған тікұшаққа отырып қашып кетті. Чаушескулардың қашуынан кейін қуаныш болды, бірақ олардың тағдыры белгісіз болды. Рождество күні румын теледидары Чаушескулардың асығыс сотталып, ату отрядымен жазаланғанын көрсетті. Ион Илиеску басқаратын Уақытша Ұлттық құтқару кеңесі билікті өз қолына алып, 1990 жылғы сәуірде сайлау жариялады, бұл Румынияда 1937 жылдан бері өткен алғашқы еркін сайлау болды. Алайда, олар 1990 жылғы 20 мамырға дейін кейінге шегерілді. Румыния революциясы 1989 жылғы революциялардың ең қандысы болды: 1000-нан астам адам қаза тапты, оның жүздегені балалар, ең кішісі бір айлық болды. Варшава шартындағы туысқан партиялардан айырмашылығы, РКП жай ғана еріді; жүйе өзгергеннен бері өзінің мұрагерімін деп мәлімдеген румындық партияның бірі де парламентке сайланбады. Алайда, 1989 жылдан кейінгі Румыния саясатында бұрынғы РКП мүшелері маңызды рөл атқарды; 2014 жылы Клаус Йоханнис сайланғанға дейін барлық Румыния президенттері бұрынғы Коммунистік партия мүшелері болды. Чаушеску құлатылғаннан кейінгі жылдар қақтығыстарсыз өтпеді, және наразылық білдірген Жю долындағы кеншілер ұйымдастырған «Минериадалар» сериясы болды. 1990 жылғы маусымдағы Минериада университет студенттері, «Голониада» 1990 жылғы Румыниядағы жалпы сайлауға бұрынғы РКП және Securitate мүшелерінің қатысуына қарсы бірнеше ай бойы наразылық білдіргеннен кейін өлімге ұшырады. Президент Ион Илиеску наразылық білдірушілерді «хулигандар» деп атады және кеншілерді «румын демократиясын қорғауға» шақырды. Минериада құрбандарының қауымдастығының президенті Виорел Эне былай деді: «Документтер, дәрігерлердің, Домнешти және Страулешти зираттарындағы адамдардың куәліктері бар. Өлгендердің нақты саны 100-ден асады деп әрдайым айтып келеміз, бірақ ешкім қарсылық білдірген жоқ, ресми түрде қарсылық білдірген де жоқ. Бухарестке 10 000-нан астам кенші жеткізілді, ал содан кейінгі қақтығыстарда жеті наразы адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды, бірақ бұқаралық ақпарат құралдарының құрбандар саны әлдеқайда жоғары болды. Оппозициялық «România Liberă» газеті 128 бейтаныс адамның Бухарест маңындағы Străulești II зиратында жалпы қабірге қойылғанын мәлімдеді. Шахталық шабуылдан бірнеше апта өткен соң, бірнеше медицина студенттері Străulești II зиратында зерттеулер жүргізді. Олар оқиғалардың құрбанда...
text=There are documents, testimonies of doctors, of people from Domnești and Străulești cemeteries. Although we have said all along that the real number of dead is over 100, no one contradicted so far and there was no official position against. Over 10,000 miners were transported to Bucharest and in the ensuing clashes, seven protesters died and hundreds more were injured, although media estimates on the casualty figures were much higher. The opposition newspaper România Liberă alleged that over 128 unidentified bodies were buried in a common grave in Străulești II cemetery, near Bucharest. A few weeks after the mineriad, several medical students conducted research in Străulești II cemetery, discovering two trenches with about 78 unmarked graves, which they claimed to contain victims of the events.
Қазақстан
Албания Халық Социалистік Республикасында төрт он жыл бойы Албанияны басқарған Энвер Ходжа 1985 жылғы 11 сәуірде қайтыс болды. Оның ізбасары Рамиз Алия билікті жоғарыдан қарай біртіндеп ашыққа шығара бастады. 1989 жылы алғашқы көтерілістер Шкодра қаласынан басталып, басқа қалаларға тарады. Ақырында, қолданыстағы режим либерализация шараларын енгізді, оның ішінде 1990 жылы шетелге саяхаттауға рұқсат беру шаралары да болды. Сыртқы әлеммен қарым-қатынасты жақсартуға күш салына бастады. 1991 жылғы наурыз айында өткен сайлау – 1923 жылдан бері Албаниядағы алғашқы бос сайлау және ел тарихындағы үшінші бос сайлау – бұрынғы коммунистерді билікте қалдырды, бірақ жалпы ереуіл мен қалалық оппозиция нәтижесінде коммунистер емес өкілдерден де құралған коалициялық үкімет құрылды. 1992 жылғы 22 наурызда Албанияда экономикалық құлдырау мен әлеуметтік тәртіпсіздік ахуалында парламент сайлауы өтті, ал 29 наурызда он бір мандат бойынша екінші тур өтті.
Моңғолия
Моңғолия (Шығыс Моңғолия) 1911 жылы Цин әулетінің құлдырауы кезінде Қытайдан тәуелсіздігін жариялады. 1921 жылы Моңғол халық партиясы билікті қолға алды, ал партия өзін Моңғол халық революциялық партиясы (МХРП) деп атады. Сол жылдары Моңғолия Кеңес Одағымен тығыз байланыста болды. 1984 жылы Юмьягиин Цеденбал кеткеннен кейін, Жамбин Батмонхтың басшылығымен экономикалық реформалар жүзеге асырылды, бірақ 1989 жылдың соңында одан кең ауқымды өзгерістерді қалағандарға ұнамады. Осы кезде Елбегдорж Моңғол демократиялық одағының құрылуын жариялады, соның нәтижесінде Моңғолиядағы демократиялық қозғалыс басталды. Наразылар Моңғолиядағы «перестройка» мен «гласность» қағидаларын қабылдауды талап етті. Олардың жетекшілері еркін сайлаулар мен экономикалық реформаларға шақырды, бірақ «адамдық демократиялық социализм» шеңберінде. 1990 жылдың 14 қаңтарында 300-ден 1000-ға дейін жеткен наразылар Уланбатордағы Ленин мұражайының алдындағы алаңда жиналды, ол кейіннен Бостандық алаңы деп аталды. 21 қаңтарда Сухбаатар алаңында −30°C суықта демонстрация өтті. Демонстранттар Совет мектептерінде мақтауға лайық деп есептелмеген Шыңғыс хан туралы жарнамаларды көтеріп жүрді. 1990 жылдың келесі айларында белсенділер демонстрациялар, митингілер, наразылықтар, аштық ереуілдері, сондай-ақ мұғалімдер мен жұмысшылардың ереуілдерін ұйымдастырды. Активистерге елордада да, елдің ауылдық аймақтарында да қолдау көрсетілді, ал одақтың қызметі бүкіл елде демократия талаптарына әкелді. 1990 жылдың 4 наурызында МДО және үш басқа реформалық ұйым үкіметті шақырып, ашық ауада бірлескен жаппай митинг өткізді. Демократиялық өзгерістерді талап ететін 100 мыңнан астам адам қатысқан демонстрацияға үкіметтен ешкім келмеді. Бұл оқиға МХРП Орталық Комитетінің саяси бюросының төрағасы Жамбин Батмонхтың 1990 жылдың 9 наурызында саяси бюроны тарату және отставкаға кетуіне әкелді. Моңғолиядағы екі палаталы парламентке алғашқы еркін көппартиялық сайлау 1990 жылдың 29 шілдесінде өтті. Партиялар Ұлы Хуралда 430 орынға үміткер болды. Оппозициялық партиялар жеткілікті кандидаттарды тікелей ұсына алмады. Оппозиция Ұлы Хуралдың (жоғарғы палата) 430 орындықтарына 346 үміткерді тікелей ұсынды. Моңғол халық революциялық партиясы (МХРП) Ұлы Хуралда 357 орынға, ал Кіші Хуралда (кейін таратылған) 53 орынның 31-іне ие болды. МХРП елдің ауылдық аймақтарында күшті жағдайға ие болды. Мемлекеттік Ұлы Хурал алғаш рет 1990 жылдың 3 қыркүйегінде жиналып, президентті (МХРП), вице-президентті (социал-демократ), Бага Хурал төрағасын, премьер-министрді (МХРП) және Бага Хуралға (төменгі палата) 50 мүшені сайлады. 1991 жылдың қарашасында Халық Хуралы жаңа Конституцияны талқылай бастады, ол 1992 жылдың 12 ақпанында күшіне енді. Жаңа Конституция үкіметтің заң шығарушы тармағын қайта құрылымдап, бір палаталы заң шығарушы орган – Мемлекеттік Ұлы Хуралды (МҰХ) құрды. МХРП көпшілігін сақтап қалды, бірақ 1996 жылғы сайлауда жеңілді. 1966 жылдан бері Моңғолияда орналасқан соңғы ресейлік әскерлер 1992 жылдың желтоқсан айында толықтай шығарылды.
Қытай
1989 жылы Қытайда жаңа үкімет түріне әкелген революция болмағанмен, халықтық ұлттық қозғалыс демократиялық реформалар қолдауымен ірі демонстрацияларға ұласты. Қытай басшысы Дэн Сяопин Қытай ерекшелігіндегі социализм тұжырымдамасын жасап, 1984 жыл шамасында жергілікті нарықтық экономика реформаларын жүзеге асырды, бірақ бұл саясат тоқтап қалды. 1989 жылғы Пекин демонстрацияларына әкелген қытай студенттерінің алғашқы наразылықтары 1986 жылдың желтоқсанында Хэфей қаласында өтті. Студенттер кампуста сайлаулар, шетелде оқу мүмкіндігі және батыс поп-мәдениетіне қолжетімділіктің артуын талап етті. Олардың наразылықтары саяси ахуалдың жұмсаруын пайдаланып, реформалардың баяу қарқынына қарсы митингілерді қамтыды. Дэн Сяопиннің қолдауында болған және реформаның белді жақтасы Ху Яобан наразылықтарға кінәлі деп танылып, 1987 жылдың қаңтарында ҚКП бас хатшысы лауазымынан кетіп қалды. "Буржуазиялық либерализмге қарсы науқан" барысында Ху одан әрі сынға ұшырады. Тяньаньмэнь алаңындағы наразылық 1989 жылдың 15 сәуірінде Ху Яобанның қайтысынан бастау алды. Худың мемлекеттік жерлеу рәсімі қарсаңында шамамен 100 000 студент Тяньаньмэнь алаңында жиналды, бірақ Ұлы залдан ешбір көшбасшы шықпады. Бұл қозғалыс жеті аптаға созылды. Михаил Горбачев 15 мамырда наразылық кезінде Қытайға сапар шегіп, Пекинге көптеген шетелдік жаңалықтар агенттіктерін әкелді. Олардың наразылық білдірушілерге деген ықыласты бейнелеуі Орталық, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропалықтар арасында азаттық рухын оятуға көмектесті. Қытай басшылығы, әсіресе Коммунистік партияның бас хатшысы Чжао Цзиян, кеңестіктерге қарағанда ертерек экономиканы радикалды реформалауды бастаған, саяси реформаға мүкіндік берді, бірақ Мәдени революцияның хаосына оралу қаупіне бармады. Қозғалыс Худың 15 сәуірдегі қайтысынан басталып, 1989 жылдың 4 маусымында Тяньаньмэнь алаңына танктер мен әскерлердің кіргеніне дейін жалғасты. Пекинде ҚХР үкіметінің наразылыққа әскери жауап беруі салдарынан көптеген бейбіт тұрғындар алаңнан қаза тапқандар мен ауыр жарақат алғандарды тазалауға мәжбүр болды. Қаза тапқандардың нақты саны белгісіз, көптеген әртүрлі бағалаулар бар. Дегенмен, бұл оқиға саяси өзгерістерге әкелді. Көші-қон мәселесі – ауылдық кедейлер мен қалалық байлар арасындағы тереңдік айырмашылықты күшейте түсуде.
Мальта саммиті
Мальта саммиті 1989 жылдың 2-3 желтоқсанында АҚШ президенті Джордж Буш пен КСРО басшысы Михаил Горбачев арасында, Берлин қабырғасы құлағаннан кейін небары бірнеше апта өткен соң өтті. Бұл кездесу, кең ауқымды демократиялық қозғалыстың нәтижесінде, қысқа соғыстың аяқталуына жартылай ықпал етті. Бұл 1988 жылдың желтоқсанында Нью-Йоркте өткен, сол кездегі президент Рональд Рейганның да қатысқан кездесуден кейінгі олардың екінші кездесуі болды. Сол кездегі жаңалықтарда Мальта саммиті 1945 жылдан бергі ең маңызды саммит деп баяндалды, ол кезде Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль, Кеңес Одағының премьер-министрі Иосиф Сталин және АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт Ялта конференциясында Еуропа үшін соғыстан кейінгі жоспарға келісім жасаған еді.
Кеңес Одағының ыдырауы
1991 жылдың 1 шілдесінде Варшава шарты Прагада өткен отырыста ресми түрде таратылды. Сол айдың соңында өткен саммитте Горбачев пен Буш АҚШ-КСРО стратегиялық серіктестігін жариялап, суық соғыстың аяқталғанын мәлімдеді. Президент Буш 1990-1991 жылдардағы шығанақ соғысы кезінде АҚШ пен КСРО арасындағы ынтымақтастық екіжақты және әлемдік мәселелерді шешуде серіктестікке негіз салды деп мәлімдеді. Кеңес Одағы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропадан күштерін жылдам шығарып алғанда, 1989 жылғы дүрбелеңнің салдары кеңестік аумақта сезіле бастады. Өзін-өзі анықтауға ұмтылыс алдымен Литваның, содан кейін Эстонияның, Латвияның және Арменияның тәуелсіздік жариялауына әкелді. Дегенмен, кеңес үкіметі жарияламаларды кері қайтаруды талап етті және әскери шаралар мен экономикалық санкциялармен қорқытты. Үкімет тіпті 1991 жылдың қаңтарында кеңес әскерлерін Литва астанасы Вильнюске жіберіп, сепаратистік қозғалыстарды басуға тырысты, нәтижесінде 14 адам қаза тапты. Грузия мен Әзірбайжан сияқты басқа кеңестік республикалардағы наразылықтарға орталықтандыруды күшейту туралы уәделермен жауап берілді. Ашық сайлаулар коммунистік партия билігіне қарсы кандидаттардың сайлануына әкелді. "Гласност" көпұлтты кеңес мемлекетінің шекарасында ұзақ уақыт бойы басылып келген ұлттық сезімдерді күтпегендей жария етті. Бұл ұлтшылдық қозғалыстар кеңестік экономиканың тез нашарлауымен күшейді, коммунистік тәртіптің жойылуымен оның әлсіз тұстары ашық көрінді. Горбачевтің реформалары экономиканы жақсартуға жеткіліксіз болды, ескі советтік басқару жүйесі толығымен күйреп қалды. Республикалар бірінен соң бірі өздерінің экономикалық жүйелерін құрып, кеңес заңдарын жергілікті заңдарға бағындыруға дауыс берді. 1990 жылы Жоғарғы Кеңес Кеңес Конституциясындағы оның билік ету құқығына кепілдік берген бапты жойған кезде, Коммунистік партия жеті онжылдық саяси билік монополиясынан бас тартуға мәжбүр болды. Горбачевтің саясаты партияның бұқаралық ақпарат құралдарына бақылауын жоғалтты. Кеңес Одағының өткені туралы құпия ақпараттар ашық жарияланды. Бұл көптеген адамдарды "ескі жүйеге" күмәнмен қарауға және үлкен тәуелсіздікке ұмтылуға итермеледі. 1991 жылғы наурыздағы референдум Кеңес Одағының сақталуын растады, бірақ бұл одақ бұрынғыдан әлсіз болатын. Вице-президент Геннадий Янаев басқаратын кеңес консерваторлары 1991 жылдың тамызында Горбачевты құлатуға тырысқан төңкеріс ұйымдастырды. Ресейдің сол кездегі президенті Борис Ельцин халықты және әскердің көп бөлігін төңкеріске қарсы біріктірді, нәтижесінде төңкеріс сәтсіз аяқталды. Билікке оралған Горбачевтің беделі қайта қалпына келтірілмейтіндей зардап шекті. Горбачев төңкерістен кейін Коммунистік партияның Бас хатшысы лауазымынан кетті, ал Жоғарғы Кеңес партияны таратып, кеңестік аумақтағы барлық коммунистік қызметке тыйым салды. Бірнеше аптадан кейін, 6 қыркүйекте Балтық елдеріне тәуелсіздік берілді. Келесі үш айда республикалар бірінен соң бірі тәуелсіздік жариялады, көбінесе тағы бір төңкеріс болуінен қорқып. Осы кезеңде кеңес үкіметі тиімсіз болды, өйткені жаңа Ресей үкіметі оның қалған бөлігін, соның ішінде Кремльді де бақылауға алды. 1 желтоқсандағы соңғы қадамда Украинадағы сайлаушылар референдумда Кеңес Одағынан бөлінуге басым көпшілікпен дауыс берді. Бұл Кеңес Одағын сақтаудың кез келген мүмкіндігін жойды. 8 желтоқсанда Ельцин Украина мен Беларусь президенттерімен кездесіп, Беловеж келісімдеріне қол қойды, оған сәйкес Кеңес Одағы тоқтатылды. Горбачев мұны заңсыз деп айыптады, бірақ ол Мәскеуден тыс жағдайға әсер ету қабілетін жоғалтқан еді. Екі аптадан кейін, қалған 12 республиканың 11-і (Грузиядан басқасы) Алма-Ата хаттамасына қол қойды, бұл Кеңес Одағының іс жүзінде таратылғанын және оның орнына жаңа ерікті бірлестік – Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы құрылғанын растады. Тағдырға мойынсұнып, Горбачев 25 желтоқсанда кеңес президенті лауазымынан кетті, ал Жоғарғы Кеңес келесі күні Беловеж келісімдерін ратификациялады, өзін және Кеңес Одағын саяси тұлға ретінде заңды түрде таратып жіберді. 1991 жылдың соңына қарай Ресей бақылауына өтпеген кеңестік институттар таратылды. Кеңес Одағы ресми түрде таратылып, он бес құрамдас бөлігіне бөлінді, осылайша әлемдегі ең ірі және ықпалды социалистік мемлекеттің өмірі аяқталды, ал бұл позицияны Қытай иеленді. 1993 жылы Мәскеуде конституциялық дағдарыс зорлыққа ұласты, Ресей қарулы күштері тәртіпті қалпына келтіру үшін шақырылды.
Балтық мемлекеттері
Эстония, Латвия және Литва демократиялық реформаларды жүзеге асырып, Кеңес Одағынан тәуелсіздік алды. «Әншіл революция» – 1987-1991 жылдар аралығында Эстония, Латвия және Литваның тәуелсіздігін қайта жаңартқан оқиғаларға жиі қолданылатын атау. Бұл терминді эстондық белсенді және суретші Хайнц Вальк 1988 жылғы 10-11 маусымда Таллинн ән фестивалі алаңында спонтанды түрде өткен түнгі ән демонстрацияларынан кейін бір апта өткен соң жариялаған мақаласында қолданды. Эстония 1988 жылғы 16 қарашада Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады. Литва 1989 жылғы 18 мамырда, ал Латвия 1989 жылғы 28 шілдеде осы қадамды жасады. Литва 1990 жылғы 11 наурызда толық тәуелсіздігін жариялады, содан кейін 30 наурызда Эстония тәуелсіздікке көшу кезеңінің басталғанын хабарлады, ал 4 мамырда Латвия да осылай мәлімдеді. Бұл жариялаулар 1991 жылдың басында Кеңес Одағының қарсылығына ұшырады, бұл Литвада «Қаңтар оқиғалары» және Латвияда «Баррикадалар» деп белгілі болған қақтығыстарға әкеп соқты. Балтық елдері Кеңес Одағына қосылулары халықаралық және өз заңдарына қайшы екенін, олардың тәуелсіздігі заңды түрде сақталғанын мәлімдеді. Тамыз төңкерісінен кейін Эстония мен Латвия толық тәуелсіздіктерін жариялады. Төңкеріс сәтсіз аяқталған кезде КСРО күшпен қарсы тұруға жеткілікті біріккен күйде болмады және 1991 жылғы 6 қыркүйекте Балтық елдерінің тәуелсіздігін мойындады.
Беларусь, Украина және Молдова
1991 жылғы 25 тамызда КСРО-дан толық тәуелсіздігін жариялады. 1990-жылдардың басындағы маңызды саяси өзгерістерді Белорусь халық фронты және Белорусь Жоғарғы Кеңесіндегі оның фракциясы итермеледі. Бірнеше жыл өткен соң, жаңа посткоммунистік көшбасшы Александр Лукашенко билікке келді. Ұзақ уақыт өтпей, ол екі даулы референдум (1995–96) нәтижесінде өкіметін күшейтті және содан бері саяси оппозицияны қудалауы үшін сыналып келеді. Молдова мен Ресеймен байланысты күштер арасындағы, сепаратистік Транснистрия аймағындағы Транснистрия соғысына қатысты. Коммунистер 2001 жылғы сайлауда Владимир Воронин басшылығымен қайта билікке келді, бірақ 2009 жылы сайлаудың нәтижесі бұрмаланған деген айыптауларға байланысты халық наразылығына тап болды. 1919 жылы қысқа ғана мерзімге болған Украина Халық Республикасы ретінде тәуелсіздігін жоғалтқаннан кейін, 1991 жылдың тамызында тәуелсіздігін қайта жаңартты. Бұрынғы коммунистер Леонид Кравчук пен Леонид Кучма президенттік лауазымдарынан кейін 2004 жылы «Қызғылт төңкеріс» болды, оның нәтижесінде украиндар Виктор Ющенконы (сонымен қатар бұрынғы КПСС мүшесі) сайлады. Украина астанасы Киев – қозғалыстың азаматтық қарсылық науқанының орталық нүктесі болды, онда мыңдаған наразылар күн сайын митингілерге қатысты.
Кавказ арты
Өңірдегі барлық елдер 1920-1921 жылдары Қызыл Армияның билікті басып алуынан кейін 1991 жылы тәуелсіздік алды. Солтүстік Кавказ КСРО ыдырағаннан бері этникалық және діни шиеленістер мен зорлық-зомбылыққа толы. 1989 жылдың сәуір айында Кеңес Армиясы Тбилисиде демонстрация жасағандарды қырғынға салды; 1989 жылдың қараша айында Грузин КСР-і Қызыл Армияның Грузияға басып кіруін ресми түрде айыптады. Демократиялық белсенді Звиад Гамсахурдия 1991-1992 жылдары президент қызметін атқарды. Мұталибов билікке келді, бірақ көп ұзамай тұрақсыздыққа ұшырады және халықтың оның қабілетсіздігіне, жемқорлығына және Армениямен соғысты дұрыс басқармағанына наразылығынан қызметтен алынды. Әзірбайжан КГБ-сы мен Әзірбайжан КСР-інің басшысы Гейдар Әлиев билікті басып алып, 2003 жылы президенттік лауазымды ұлына тапсырғанға дейін президент болды. Бірінші Таулы Қарабақ соғысы Армения мен Әзірбайжан арасында болды және екі елдің де болашағын анықтады. Дегенмен, Армения Ресейдің берік одақтасы болып қала бергенімен, Әзірбайжан 2008 жылы Ресейдің Грузиямен соғысынан бастап Ресеймен байланысын азайтып, Түркия және басқа Батыс елдерімен қарым-қатынасын жақсартуға тырысты.
Чечня
Чечняда (Ресей Федеративтік Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы тәуелсіздікке ұмтылған автономиялық республика) бұрынғы совет генералы Джохар Дудаев басқарған антикоммунистік коалиция күштері Балтық елдерінен алған тәжірибелерді пайдалана отырып, көбінесе қан төгілмейтін төңкеріс жасады және коммунистік республика президентін отставкаға кетуге мәжбүр етті. Дудаев келесі сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті және 1991 жылдың қараша айында Чечен-Ингушетияның Ичкерия Республикасы ретінде тәуелсіздігін жариялады. Ингушетия Чечнямен одақтан шығуға дауыс берді және оған рұқсат берілді (осылайша ол Чечен Республикасы Ичкерия атанды). Дудаевтың Мәскеуді барлық мұнай келісімдерінен шеттету ниетіне байланысты, Ельцин 1993 жылы оған қарсы сәтсіз төңкеріске қолдау көрсетті. 1994 жылы Чечняны тек шектеулі түрде мойындаған (бір ел: Грузия, ол Шеварднадзенің төңкеріс арқылы билікке келуінен кейін көп ұзамай мойындауын кері қайтарды) Ресей басып алды, бұл Бірінші Чечен соғысын бастады. Чечендер бұрынғы кеңестік елдердің және сунниттік мұсылман елдерінің халқынан айтарлықтай көмек алып, осы шабуылды тойтарды және 1997 жылы бейбіт келісімге қол қойылды. Алайда, Чечняда анархия күшейді, себебі шабуыл кезінде мемлекеттің саяси және физикалық құрылымы қирады. Орталық үкіметтің бақылауынан шығып кеткен генерал Шамил Басаев көршілес Дагестанға шабуылдар жасады, оны Ресей Ичкерияға қайтадан шабуыл жасау үшін сылтау ретінде пайдаланды. Содан кейін Ичкерия Ресейдің құрамына қайтадан Чечня ретінде қосылды.
Орталық Азия
1986 жылы желтоқсан көтерілісінен бастап тәуелсіздік күресі басталды. Бұрынғы коммунистік көшбасшы Нұрсұлтан Назарбаев 1990 жылдан бастап билікте болды, ол Қазақ КСР Президенті қызметін атқарып, 2019 жылы зейнетке шықты. Аскар Акаев 2005 жылғы гүл революциясына дейін билікте болды. Тәжікстан президенті Рахмон Набиев билікті сақтап тұрды, бұл Тәжікстанда азаматтық соғысқа әкеп соқты. Эмомали Рахмон Набиевтің орнын басып, 1992 жылдан бері билікті ұстап тұр. Сапармурат Ниязов 2006 жылы қайтыс болғанға дейін билікте болды және әлемдегі ең тоталитарлық және қатыгез басшылардың бірі ретінде сынға ілінді, өзіне жеке культ құрды. Ниязовтың ізбасары Гурбангулы Бердімұхамедов бастапқыда Ниязов жасаған өзгерістерді жеңілдеткенімен, кейіннен өзінің жеке культін құруға кірісті. Ислам Каримов 2016 жылы қайтыс болғанға дейін билікте болды және өзінің билік ету кезеңінің барлық уақытында саяси оппозицияны қысымға алғаны үшін кеңінен сынға ұшырады.
Кеңес одағынан кейінгі қақтығыстар
Кейбір ең белгілі посткеңестік қақтығыстар: Тәжікстан азаматтық соғысы, Бірінші Таулы Қарабақ соғысы, Трансднестр соғысы, 1991–1992 жылдардағы Оңтүстік Осетия соғысы, Бірінші Шешен соғысы, Абхазиядағы соғыс, Осетия-Ингуш қақтығысы, Қырым және Донбасс қақтығыстары, сондай-ақ 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі. Бұрынғы Кеңес Одағы аумағындағы этникалық қақтығыстар және олардың ірі мемлекетаралық қақтығыстарға ұласу мүмкіндігі аймақтық және халықаралық қауіпсіздікке көп жылдар бойы үлкен қауіп тудырды.
Таяу Шығыс
Ирак – 1991 жылғы көтерілістер Курдистанның автономиялық аймаққа айналуына әкелді. Ирактың қалған бөлігі 2003 жылға дейін Саддам Хусейннің Баас режимі билігінде болды, ал американдық әскерлердің шабуылы оның режимін бір айда құлатты. Кувейт – 1990 жылы Иракпен шабуылдалып алынды. Кейін 1991 жылы Персый шығанағы соғысы кезінде босатылды. Палестиналық аумақтар – Палестина Азат ету Ұйымы Совет Одағының ыдырауы, Арафаттың Мәскеумен қарым-қатынасының нашарлауы, бірпартиялық үкіметтің жойылуы және 1984 жылы ПОҚК-ның ПФЛП Бас басқармасының қызметін тоқтату салдарынан маңызды дипломатиялық қолдаушысының бірінен айырылды. Бірінші Интифада 1987 жылдан 1991 жылға дейін болды, нәтижесінде Палестина Азат ету Ұйымы Израильді мойындады. Оңтүстік Йеменде 1986 жылы азаматтық соғыс болды; 1990 жылы марксизм-ленинизм идеологиясы тасталды; сол жылы ол капиталистік бағытта дамыған Солтүстік Йеменмен бірікті, бірақ бұл кейіннен тағы бір азаматтық соғысқа әкелді. Сирия Коммунистік партиясы 1986 жылы екіге бөлінді. Сирия 1991 жылы Мадрид конференциясына қатысып, Суық соғыс кезіндегі қарсыласы Израильмен бейбіт келіссөздер жүргізді. Сирия Демократиялық Халық партиясы солшыл бағыттан орталық-солшыл бағытқа өтті.
Азия
Ауғанстан – Халықтық демократиялық партия 1987 жылдан бастап Ұлттық келісім реформаларын жүргізді, елді Ауғанстан Республикасы (бұрынғы «Демократиялық Республикадан») деп атады және коммунизмнің қызыл жұлдызын елтаңбадан алып тастады. Кеңес оккупациясы 1989 жылы аяқталды, ал 1990 жылы биліктегі партия қайта аталып, марксизм-ленинизмге қатысты барлық сілтемелер жойылды. 1992 жылы кеңес үкіметі құлап, партия таратылды, содан кейін жаңа Азаматтық соғыс басталды. 1990 жылы жаппай көтеріліс елдегі әскери диктатураны жойып, демократияны қайта орнатты. Бангладеш Коммунистік партиясы ортодоксалды марксистік-лениндік және демократиялық-либертариандық топтарға бөлінді. 1989 жылдан бері исламизмнің күшеюіне байланысты елде ішкі қақтығыстар болып келеді. Бирма – 1988 жылғы 8888 көтерілісі Бирма Социалистік бағдарлама партиясының құлауына әкелді, бірақ марксизм тасталғанымен демократия орнатылмады. 2010 жылғы сайлаулар батыс елдері тарапынан алаяқтық деп танылғаннан кейін, 2011 жылға дейін елді Мемлекеттік бейбітшілік және даму кеңесі басқарды. 1989 жылы коммунистік көтеріліс тоқтатылды. Камбоджа – 1993 жылы БҰҰ қолдауымен өткен сайлаулардан кейін Вьетнам қолдаған үкімет биліктен кетті, ал 1993 жылы CGDK және Демократиялық Кампучия партиясы таратылды. Қытай Коммунистік партиясы 1970-жылдардың соңында Дэн Сяопин басшылығымен либералды экономикалық реформаларды бастады. Алайда, 1989 жылғы демократиялық наразылықтар әскери күшпен басылды. Батыс елдері Қытайға қару-жарақ ембаргосын салды. 1987 жылы Тибеттегі тәртіпсіздіктер. URFET және ETPRP таратылды. 1989 жылғы Үндістанның жалпы сайлауында Үнді ұлттық конгресі жеңіліске ұшырады. 1989 жылы Раштрия Самаджвади Конгресі, 1988 жылы Трипура Ұлттық еріктілері және 1986 жылы Хмар халықтық конвенциясы таратылды. 1989 жылы Джамму және Кашмирде көтеріліс басталды. Наксалиттер-маоистердің көтерілісі 21-ші ғасырда да жалғасты, ал Үндістан Коммунистік партиясы (марксистік) Батыс Бенгалия, Керала және Трипура штаттарындағы маңызды саяси күш болып қала береді. Лаос Халықтық революциялық партиясы коммунистік болып қалды. Лаос Франция мен Жапониядан шұғыл көмек сұрады, сондай-ақ Дүниежүзілік банк пен Азия даму банкінен қаржылай көмек алды. 1989 жылы Кайсон достық қарым-қатынастарды қалпына келтіруді растау және қытайлық көмек алу үшін Пекинге сапар шекті. 1991 жылы елтаңбадан қызыл жұлдыз бен балға-орақ алынып тасталды. Ким Ир Сен 1994 жылы қайтыс болды, билікті ұлы Ким Чен Ылға тапсырды. Күшті су тасқыны мен Кеңес Одағының ыдырауы Солтүстік Кореядағы ашаршылыққа әкелді, нәтижесінде шамамен 2,5-3 миллион солтүстік кореялық қаза тапты. 2009 жылы марксизм-ленинизмге қатысты барлық сілтемелер Джучемен ауыстырылды, бұл Солтүстік Кореяда коммунизмнің рөлінің төмендеуін білдіреді. Солтүстік Корея әлі де бір партиялық тоталитарлық мемлекет. Шри-Ланкадағы коммунистік Жаннат Вимукти Перамунаның екінші коммунистік көтерілісі аяқталды және оның басшылары қаза тапты, бірақ Азаматтық соғыс 2009 жылға дейін жалғасты. Вьетнам Коммунистік партиясы 1986 жылдан бері «Дой Мой» реформаларын жүзеге асырып, Қытай сияқты экономиканың кейбір салаларын либералдады. Вьетнам әлі де бір партиялық коммунистік мемлекет болып табылады.
Латын Америкасы
Кеңес субсидияларының тоқтауы Ерекше кезеңге алып келді. 1994 жылы сәтсіз наразылық акциясы өтті, онда мыңдаған кубалықтар Гаванадағы Малекон маңындағы көшелерге шығып, бостандық талап етті және үкіметке деген наразылықтарын білдірді. Куба әлі де бір партиялық коммунистік мемлекет болып табылады. 1985 жылы Форбс Бернхэм қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Десмонд Хойт демократиялану кезеңін бақылады және 1992 жылдың қазан айында алғашқы еркін сайлау өтті, оның нәтижесінде Чедди Джаганның Халық прогрессивтік партиясы сайланды. Контра соғысы аяқталды, Даниэль Ортеганың сандинистері 1990 жылы көппартиялық сайлауда жеңіліске ұшырады, ал Ұлттық оппозициялық одақ жеңіс оді. 1987 жылы демократиялану және 1986–1992 жылдар аралығында Суринам партизандық соғысы.
Океания
1991 жылы көппартиялық сайлауда Вануаку Пати жеңіліске ұшырады, ал Умеренді партиялар одағы жеңіс одіс. Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың саны 71% құрады.
1991 жылдан кейін социалистік стильдегі үкіметтерге айналған елдер
Эво Моралес Социализм қозғалысын жетекшілік етті, ол 2009 жылы социалистік көпұлтты мемлекеттің құрылуына әкелді және төңкерілгенге дейін елді басқарды. 2008 жылы монархия жоғарылатылды, содан бері республиканы коммунистік партия басқарып келеді. Уго Чавес Бесінші Республика қозғалысына жетекшілік етіп, 1999 жылы Боливариан Республикасын құруға ықпал етті және 2013 жылы қайтыс болғанға дейін елді басқарды.
Басқа әсерлер
1990 жылы Кеңес Одағы кеңес яһудилерінің Израильге еркін эмиграция жасауына рұқсат берді. Осыған дейін КСРО-дан кетуге тырысқан яһудилер қудалауға ұшырады, ал сәтті шыққандары босқындар ретінде келді. Келесі бірнеше жыл ішінде шамамен бір миллион совет азаматы Израильге көшіп келді. Жаңа иммигранттардың кейбіреулерінің яһуди дінімен байланысы нашар екеніне қатысты алаңдаушылық болды, сондай-ақ көптегендері яһуди емес туыстарымен бірге келді. Бірақ бұл үлкен көші-қон толқынымен көптеген білімді совет яһудилері Израильге келді, бұл Израильдің демографиялық құрамын біртіндеп өзгертті. Одан бөлек, 1991 жылы Израиль қорғаныс күштері мыңдаған эфиопиялық яһудилерді құтқарып әкелді.
Саяси реформалар
Декоммунизация – посткоммунистік мемлекеттерде коммунистік мемлекеттік құрылымдардың, мәдениеттің және психологияның қалдырған мұраларын еңсеру процесі. Көптеген елдерде декоммунизация шектеулі немесе мүлдем болған жоқ. Коммунистік партиялар тыйым салынбады және олардың мүшелері сотқа тартылмады. Аз ғана ел коммунистік құпия қызметтерінің қызметкерлерін шешім қабылдау процесінен шеттетуге тырысты. Көптеген елдерде коммунистік партия жай ғана атын өзгертті және қызметін жалғастырды. Дегенмен, Еуропаның бірқатар елінде нацистік немесе коммунистік режимдер жасаған қылмыстарды қолдау немесе оларды ақтауға талпыну үш жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланды.
Түсіндірме
Көптеген адамдар бұл оқиғаға таңғалды. 1991 жылға дейін көптеген адамдар Кеңес Одағының ыдырауы мүмкін емес деп ойлаған. Бартомей Каминскидің "Мемлекеттік социализмнің құлдырауы" атты кітабында мемлекеттік социалистік жүйенің өлімге әкелетін парадокс бар екендігі айтылып, "жүргізуді жақсартуға бағытталған саяси әрекеттер оның ыдырауын тездетеді" деп жазылған. 1989 жылдың соңына қарай көтерілістер бір астанадан екінші астанаға таралып, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропаға таңылған режимдерді құлатты. Тіпті Албаниядағы оқшаулаушы Сталиндік режим де бұл үрдісті тоқтата алмады. Горбачевтің Брежнев доктринасын жоюы, халық көтерілістерінің сәтті өтуіне мүмкіндік берген негізгі фактор болды. Қорқынышты Кеңес Армиясының қарсылық білдірушілерді басып тастауға араласпайтыны белгілі болғаннан кейін Орталық, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропа режимдері бір партиялық жүйеге және құпия полиция билігіне қарсы халық көтерілістеріне қарсы осал болып көрінді. 1990 жылы Койт Блэкер Совет басшылығы "Кеңес Одағының Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада билігін жоғалтуы Батыс Еуропада ықпалының өсуімен өтеледі деп сенген көрінеді" деп жазды. Дегенмен, Горбачевтің коммунизм мен Варшава келісімін толықтай жоюды көздегені күмәнді. Керісінше, Горбачев Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның коммунистік партияларын КПСС-те қол жеткізетін реформаларға ұқсас түрде реформалау мүмкін деп есептеді. Перрестройка Кеңес Одағының экономикалық және саяси тиімділігін арттыруға бағытталған сияқты, Горбачев Комекон мен Варшава келісімін тиімдірек құрылымдарға қайта құруға болады деп сенді. Алайда Горбачевтің жақын кеңесшісі Александр Яковлев кейіннен Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада "жүйені сақтау ақымақтық болар еді" деп мәлімдеді. Яковлев кеңестердің үстемдік еткен КОМКОН нарықтық емес қағидалар бойынша жұмыс істей алмайды және Варшава келісімінің "нақты өмірге қатысы жоқ" деген тұжырымға келді. Соңғы уақытта, мысалы, Кеңес Одағы сияқты авторитарлық режимдер демократиялық елдердің экономикалық санкцияларына ұшырауы ықтимал, бұл олардың құлауына үлкен қауіп төндіреді. Тимур Куран 1991 жылы жазғандай, жалпы алғанда, басшылар жек көрінді және олар уәде еткен бостандықтар мен экономикалық өркендеудің үміттерін орындай алмады, бұл азаматтардың үкіметті құлатуға деген ынта-жігеріне әкелді. Көптеген режимдерде көрініс тапқан экономикалық қиындықтар өсу қарқынын нөлге дейін төмендетті, бұл олардың көтерілістеріне әкелді. Гейл Стокс сияқты ғалымдар коммунистік режимдердің қауіпсіздікті жамылғысы астындағы моральдық қуғын-сүргін азаматтарды көшеге шығарды деп айтады. Басқалары революциялық диссиденттерді қуғын-сүргін және адам құқықтарының бұзылуы бүкіл Еуропадағы революциялық артықшылықтарды ақтады деп санайды.