Кіріспе
Ұяшық құрылымы жоқ тіршілік, сонымен қатар ұяшықсыз тіршілік деп те аталады, бұл өмір циклінің кем дегенде бір бөлігінде ұяшық құрылымысыз өмір сүреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген тіршілік анықтамалары организмнің бір немесе бірнеше жасушадан тұруын қажет деп есептеген, бірақ қазір бұл талап кейбіреулер үшін міндетті емес, ал заманауи критерийлер басқа құрылымдық ұйымдасқандыққа негізделген тіршілік формаларын да қабылдайды.
life that has no cellular structure
Non cellular life, also known as acellular life, is life that exists without a cellular structure for at least part of its life cycle. Historically, most definitions of life postulated that an organism must be composed of one or more cells, but this is for some no longer considered necessary, and modern criteria allow for forms of life based on other structural arrangements.
Вирустар
Бастапқыда вирустар улар немесе токсиндер ретінде сипатталды, кейін "жұқпалы ақуыздар" деп аталды; бірақ олардың генетикалық материалы, нақты құрылымы және құрамдас бөліктерінен өздігінен құралу қабілеті бар. Бұл оларды негізінен органикалық немесе органикалық емес деп қарастыру, яғни өте кішкентай биологиялық организмдер ме, әлде өте үлкен биохимиялық молекулалар ма, деген кең пікірталас тудырды. Олардың иесіз өмірлік қызметін – тыныс алу, өсу, көбею сияқты функцияларды атқаруға қабілеті жоқ. 1950 жылдан бері көптеген ғалымдар вирустарды химия мен тіршілік арасындағы шекарада, тірі және тірі емес аралығындағы сұр аймақта деп есептейді.
Вироидтар
Егер вирустар шекаралық жағдай болса немесе тірі емес болса, вироидтар тірі организмдерден де алыс тұрады. Вироидтар – ең кішкентай жұқпалы агенттер, олар тек қысқа, шеңберлі, бір тізбекті РНК-дан тұрады және белок қабықтары болмайды. Олар көбінесе өсімдік патогендері, ал кейбіреулері жануарлар патогендері болып табылады, олардың бірқатары коммерциялық маңызы бар. Вироид геномдарының мөлшері өте кішкентай, 246-дан 467 нуклеотидке дейін жетеді. Қарамастан, жұқпа тудыра алатын ең кішкентай вирустардың геномдары шамамен 2000 нуклеотидтен тұрады. Вироид РНК ешқандай белокты кодтамайды. Оның көбейтілу механизмі жаңа РНК-ның "айналма шеңбер" синтезін катализдейді, вироидтың РНК-сын үлгі ретінде пайдалана отырып, бұл әдетте ДНК-дан хабаршы РНК синтезімен байланысты жасуша ферменті РНК-полимераза II-ні пайдаланады. Кейбір вироидтар рибозимдер болып табылады, олар каталитикалық қасиеттерге ие, бұл оларға үлкен көбейтілу аралықтарынан бірлік өлшемдегі геномдарды өздігінен бөліп, біріктіруге мүмкіндік береді. Олардың пайда болуына қатысты мүмкін түсіндірме – олар ДНК немесе белок эволюциясына дейінгі гипотетикалық, ежелгі және жасушалық емес РНК әлемінің "қалдықтарын" көрсетеді. Бұл көзқарас алғаш рет 1980 жылдары ұсынылған.
Обелисктер
2024 жылы вируидқа ұқсас, бірақ ерекше, РНК-ға негізделген элементтер – обелисктердің табылуы мүмкіндігі жарияланды. Обелисктер адам микробиомының тізбектелген деректер базаларында табылды және, мүмкін, ішек бактерияларында қонақтап жүр. Олар вируидтардан екі түрлі ақуыз – облиндерді кодтауымен және РНК-ның болжамды таяқша тәрізді екіншілік құрылымымен ерекшеленеді.
Бірінші жалпы жалпы ата-баба
Бірінші жалпы ортақ ата-тегі – бұл ұяшықсыз тіршілік нысанының мысалы, себебі ол соңғы жалпы ортақ ата-тегінің, оның туыс желілерінің және қазіргі кезде тіршілік ететін барлық жасушаның ең ерте ата-тегі болып саналады.