Кіріспе

Стереотиптеу әдісін қолдану нәтижесінде пайда болған қатты тақта. Баспада стереотип, стереоплата немесе жай ғана стерео – бұл металл қаріптерден құралған қатты тақта, ол қағаз немесе гипс қалыптан жасалады. Бұл қалып "флонг" деп аталады.

Өмірбаян

Қозғалмалы әріптер орнатылған кезде баспа жеке әріптерді (тип деп аталады) және басқа элементтерді (оның ішінде жетекші және жиһаз) ілеспе деп аталатын блокқа орналастыруды білдірді. Бір бетті басып шығаратын осы толық құрылғыны форма деп атады. Содан кейін формаға сия жағылып, қағазға басылады да, басылған парақ жасалады. Бұл формаларды жасау процесі еңбекті қажет ететін, қымбат болатын және баспагерлердің олардың типін, жетекшісін, жиһаздарын және ілеспелерін басқа жұмыстарда пайдалануына кедеріс келтіретін. Сонымен қатар, сұранысты төмен бағалаған баспагерлер келесі басылымдарда типін қайта орнатуға мәжбүр болады. Натаниел Хоторнның баспашылары "Қызыл хат" (1850) жақсы сатылады деп ойлап, 2,500 данадан ерекше үлкен басылым басып шығарған кезде, Хоторнның "Кеден үйі" кіріспесіне халық сұранысы ұсыныстан асып түсіп, Тикнор & Филдс баспасын типін қайта орнатып, алғашқы басылымнан кейін екі ай ішінде тағы 2,500 дананы қайта басып шығаруға мәжбүр болды. Олар әлі де қолдарындағы классикалық туынды бар екенін білмейтін Тикнор және Филдс бұл уақытта стереотиптік тақталарға инвестиция салуды елемеді, сондықтан төрт айдан кейін кітапты стереотипке келтірген кезде үшінші рет типін қайта орнатуға мәжбүр болды. Стереотиптер кітап басып шығаруда пайдалы болғанымен, газет басып шығаруда олар толыққанды қолданыс тапты. Кітаптар әдетте бір беттен емес, бірнеше беттен тұратын жиынтықтар түрінде басылатын. Осылайша, 320 беттік кітапты басып шығару үшін сегіз беттік басылымға 40 стерео тақта, ал 16 беттік басылымға 20 стерео тақта қажет болды. Бұл газеттермен салыстырғанда өте ерекше, себебі ірі газеттің жексенбілік санына 6000-ға жуық стерео тақталар қажет болуы мүмкін.

Өнертабыс

Ағылшын тіліндегі дереккөздерде бұл процесті 1725 жылы Уильям Гед ойлап тапқан деп жиі айтылады, ол Кембридж университетінде Киелі кітапқа арналған қалыпты пластиналар жасаған, бірақ кейіннен бұл істен бас тартқан. Дегенмен, граф Канштейн 1712 жылдан бері Германияда қалыпты Киелі кітаптарды басып шығарып келді, ал 1702 жылы Германияда флонгтан жасалған стереотиптеудің алғашқы түрі сипатталған. Бұл процесті тіпті XV ғасырда Иоганн Гутенберг немесе оның мұрагерлері Майнц католиконы үшін қолданған болуы мүмкін. Бұл техниканы кеңінен қолдану және оны жетілдіру 1800 жылдардың басында Чарльз Стэнхоупқа байланысты. 1814 жылы АҚШ-та Киелі кітапты басып шығаруға арналған пластиналар жасалды.

Стереотиптерді құру

Стереотипті қалыпқа құйғаннан кейін, ол қалыптан мұқият алынып тасталады. Егер флангты қалыптау қорабына құйса, қорап тік жазықтықта орналастырылып, қалыпқа сұйық металл құйылатын еді. Газеттер үшін мұндай қалыптар цилиндр пішіндес болды. Ол тез суытылып, стереоды алу үшін қалып ашылды. Стерео қосымша салқындатылуы мүмкін. Содан кейін, баспаға қажетті қалыңдыққа дейін азайту үшін стереоның артқы жағы жоңқыланатын. Стерео да кесіліп, жиектері бейімделетін (стереоның орнында бекітілуі үшін). Содан кейін стереолар баспа цилиндріне бекітіліп, баспа жұмысы басталатын. Тип металлы – қорғасын, қалайы және антимонның қорытпасы. Қорғасынның өзі баспаға қолдану үшін тым жұмсақ. Оны қатайту үшін қорғасынға қалайы қосылды, бірақ нәтиже қанағаттандырмады. Қалайы мен антимонды бірге қосу арқылы қатты, тозуға төзімді, қысымда деформацияланбайтын және анық бейне беретін металл алынатыны анықталды. Сұйық қорғасын, антимон және қалайы қорытпасының ең төменгі қату температурасы антимонның құрамы он екі пайыз болғанда туындайды, бұл эвтектикалық қорытпа деп аталады. Антимонның құрамын он екі пайызға жақын ұстау, балқыту машинасы үшін маңызды ең төменгі балқу температурасын қамтамасыз етті, себебі ол балқыту машинасы балқытылған қорытпадан балшықтарды құятын. Төмен балқу температурасы стереоға қолданылатын металл үшін де маңызды, өйткені өте жоғары температуралар флангтарға зиян келтіруі мүмкін. Стереоға қолданылатын тип металлы, құю цехтарына, Линотип машинасы сияқты балшық құю машиналарына, Монотип машинасы сияқты жеке әріптерді құю машиналарына немесе электротиптерді қолдауға қолданылатын металлдан сәл ерекшеленеді. Антимонның мөлшерін арттыру қаттылықты арттырса, осыған сәйкес қалайының мөлшерін де арттыру қажет. Фрай түрлі мақсаттарда қолданылатын тип металдарына қатысты келесі нұсқаулықты ұсынды. + Түрлі мақсаттардағы тип металдарының құрамы Тип металдың қолданылу мақсаты Қалайы % Антимон % Қорғасын % Ескертулер Электротиптерді қолдау 2–4 2–4 92–96 Линотип машинасы сияқты балшық құю машиналары 3.5–4 11.5–12 84–85 Стереотиптік пластиналар 5 10 75–80 Монотип машинасы сияқты тип құю машиналары 6–13 15–19 68–81 Қолмен құюға арналған құю металлы 13–22 20–28 50–67 Стереотиптеудің алтын ережесі – салқын металл және ыстық қорап болуы керек, бұл ықшамдалу қуыстары мен шұңқырының пайда болуын болдырмау үшін. Кейде фланг нашар өткізгіш болғандықтан туындайтын проблемаларды болдырмау үшін, құюдың артқы жағында салқындатуды баяулату үшін құю тақтасы қолданылатын.

Стереотиптің ауқымы

1946 жылы Далгин Нью-Йорк Таймс газетінде жүз дана шлак құю машинасы болғанын және олар бір түні сегіз тонна металл тұтынып отырғанын мәлімдеді. Дегенмен, стереотип бөлімі жеті есе көп металл құйып, әр түні 45 тонна, ал сенбі күні (ірі жексенбілік басылым үшін) 150 тонна металл құйды. Олар жексенбілік басылым үшін 6000-ға дейін пластина құйды. Бұдан өзге, композициядан баспаға дайындауға кеткен уақыт небәрі 15 минутты құрады. Соңғы беттер (әдетте бірінші бет және одан жалғасқан материалдар бар беттер) формаларында бекітіліп, содан кейін команда матрицаларды құюға, стереотиптерді жасауға, жоңдауға, кесуге, салқындатуға және барлығын 15 минут ішінде баспаға орналастыруға тиіс болды. Кьердің хабарлауынша, форманы стереотип цехына жеткізуден бастап, пластинаны баспаханаға жеткізуге дейінгі уақыт 1916 жылы сегіз минуттан 1926 жылы төрт минутқа дейін қысқарды.

Процесс аяқталуы

Стереотиптік өңдеуге алғашқы қарсылық электротиптік өңдеуден туды, ол қымбатқа соғып, көп уақыт талап еткенімен, сапалырақ баспаға мүмкіндік берді. Бастапқыда бұл әдіс иллюстрациялардың мыс көшірмелерін жасау үшін қолданылды. Уақыт өте келе, Уидон кітап басылымында электротиптік өңдеу стереотиптік өңдеуден маңыздырақ бола бастағанын айтады. Дегенмен, Кублер 1941 жылы электротиптік өңдеуді көбірек пайдаланған АҚШ-тан өзгеше, еуропалық баспаханалардың барлық тамға басу өндірісінің 75% үшін стереотиптік пластиналарды қолданғанын және ең жақсы стереотиптік жұмыс ең жақсы электротиптік жұмысқа тең екенін мәлімдеді. Алайда, стереотиптік өңдеу газет басылымындағы бастылығын сақтап қалды. Кублердің сөзіне қарағанда, стереотиптік өңдеуге баламалар айтарлықтай қосымша капиталдық шығындарды талап еткен немесе газеттерге жарамсыз болған, себебі олар түзетулер жасауға және соңғы жаңалықтар мен жергілікті материалдарды қосуға мүмкіндік бермеген, немесе қымбатқа соғып, жарамсыз болған. Ұлыбританияда компьютерлік жиынтықпен жасалған алғашқы кітап – Дилан Томас өлеңдерінің жинағы, ол 1966 жылы жарық көрді, бірақ бұл процесс 1970 жылдары кеңінен таралып, газет индустриясында үлкен өзгерістерге әкелді. Оффсеттік басудың енгізілуі ыстық металл қаріптердің қажеттілігін жойды, ал фотожинақ ыстық металл қаріптер машиналарын ығыстырды. Бұл стереотиптерге қажеттілік болмайтындығын білдірді. Фотожинақ машиналарын өз кезегінде жеке компьютерлер мен үстел басылымы алмастырды. Құрғақ матрицалар шығаратын Кублер фирмасы 1979 жылдың 13 тамызында таратылды.

Этимологиясы

Уақыт өте келе стереотип бір-біріне ұқсас немесе аздаған өзгерістермен қайталанатын идеялар жиынтығының метафорасына айналды. Шындығында, клише мен стереотип екеуі де бастапқыда баспагерлердің терминдері болған, ал баспа саласындағы мағыналары синонимге айналды. Дегенмен, клише бастапқыда сәл өзге мағынаға ие болды – ол, кейін ағылшын тілінде "даббинг" деп аталған, стереотиптің тағы бір түрі кезінде балқытылған металға қалыпты соғу кезінде шыққан дыбысты бейнелейтін дыбырқолдану сөзі еді. Стереотип термині грек тіліндегі στερεός (стереос) – "қатты, берік" және τύπος (túpos) – "соққы, із, қалыптасқан белгі" сөздерінен алынған, ал қазіргі мағынасы 1798 жылы пайда болған.

Стереотиптер туралы жазбалар

Георг Адольф Кублер (1876 жылдың 9 қаңтары – 1944 жыл) осы процесс туралы ең көп жазған адам болғандықтан, осымен белгілі. Ол Certified Dry Mat Corporation компаниясының негізін қалаушы және президенті болды. Фирма стереотиптік матрицалар немесе флонг-маттар жасады, олар алдымен жиналған шрифттен қалыпты алу, содан кейін стереотиптік пластиналарды құю үшін қолданылды. Оның жазған еңбектері:

«Стереотиптеудің қысқаша тарихы» (1927). Кублер осы кішкентай кітаптың 6000 данасын (93 бет, 11 сурет, 24 см) басып, көбінесе кәсіби стереотиптеушілерге таратты, ал басқа даналары тек арнайы сұратылған жағдайда ғана әлемдегі журналистика және сауда мектептеріне, қоғамдық кітапханаларға және баспа шеберлік клубтарына жіберілді. Ол Hathi Trust сайтында қолжетімді. «Стереотиптеу туралы тарихи зерттемелер, тұжырымдамалар және мақалалар» (1936). Оның алғашқы кітабынан сәл ұзақ (vii, 169 бет, суреттер, 8º), бұл да стереотиптеудің ерте тарихымен айналысады. «Германиядағы 1690 жылғы ылғалды матрицалық стереотиптеу» (1937). Бұл Кублер компаниясы ұсынған құрғақ матрицалық тәсілге қарама-қарсы, ылғалды матрицалық стереотиптеу туралы қысқаша (6 беттік) памфлет. «Чарльз Махонның дәуірі, Стэнхоптың үшінші графы, стереотиптеуші, 1750–1825» (1938). Бұл суреттері бар кітап (viii, 120 бет, 29 сурет, 23 см), онда алғашқы темір баспа станогын ойлап тапқан және стереотиптеумен тәжірибе жасаған британдық мемлекет қайраткері және ғалымы туралы айтылады. Кітап 2013 жылы Literary Licensing баспасынан қайта басылды. «Стереотиптеудің жаңа тарихы» (1941). Бұл кең ауқымды кітап (x, 362 бет, суреттер, 24 см), онда процесс тарихының егжей-тегжейлі сипаттамасы ғана емес, сонымен қатар газет тарихы, стереотиптеуге балама әдістер және тіпті стереотиптеушілердің кәсіби одақтарының тарихы да қарастырылады. Internet Archive сайтында қолжетімді. Флейшман өзінің блогында процесс туралы толық және суреттерімен көрнекі түсіндірме береді. Далгин 20 ғасырдың ортасында газет өндірісінің механикасына, соның ішінде әртүрлі көшіру әдістеріне жақсы шолу жасайды. Сондай-ақ, Вилсон, Партридж, Хэтч және Стюарт, Салад сияқты авторлардың осы процесс туралы кітаптары бар.