Кіріспе

Адам ағзасындағы май, сүйек, су және бұлшықеттердің пайыздық құрамы. Адам ағзасындағы май, сүйек, су және бұлшықет молекулаларының мөлшері.

Дене шынықтыруда дене құрамы – адам ағзасының әртүрлі компоненттерінің (немесе "бөлімдерінің") сандық көрсеткіштерін анықтау. Бір жынысты, бір бойлы және бір салмақты екі адамның дене құрамы әртүрлі болғандықтан, олардың дене бітімі мүлдем басқаша болуы мүмкін. Мұны адамның денедегі майдың аз немесе көп болуымен, бұлшық еттерінің тығыздығымен немесе сүйектерінің ірілігімен түсіндіруге болады.

DEXA

Дуаль энергиялық рентгендік сәулелерді сіңіру әдісімен (DEXA) дене құрамын өлшеу, әр түрлі клиникалық және ғылыми-зерттеу салаларында кеңінен қолданылуда. DEXA сканилеуі радиологтың медициналық қадағалауын талап етеді. DEXA арқылы дененің толыққанды сканилеуі дене құрамының, оның ішінде сүйек минералдық құрамының (СМҚ), сүйек минералдық тығыздығының (СМТ), сүйек тіні массасының, май тіні массасының және майдың пайыздық үлесінің нақты және дәл өлшемдерін береді. DEXA өлшемдері бір типті аппарат қолданғанда жоғары дәрежеде қайталанады, бұл оларды фармацевтикалық емді, тамақтану немесе жаттығу араласуларын, спорттық жаттығуларды және дене құрамын өзгертетін басқа да бағдарламаларды бақылау үшін өте тиімді етеді. Олар сондай-ақ жылдам, қарапайым, инвазивті емес және организмге әсер ететін рентген сәулесінің мөлшері алысқа саяхаттаудан кем. DEXA тексерулері толық дене және 14 аймақтық (торс, жеке қолдар мен аяқтар, андроид, гиноид және т.б.) нәтижелерді қамтиды. Дегенмен, клиникалық бағалаулар мен зерттеулерде DEXA-ның рөліне қатысты Wang және авторлар күмән білдірді, олар "DEXA әдісінің қателіктері, егер ол өлшемшарт ретінде қолданылса, әлі де алаңдау тудырады" деді.

Гидростатикалық өлшеу

Гидростатикалық таразылау, сондай-ақ су астында таразылау, гидростатикалық дене құрамын талдау және гидроденситометрия деп те аталады, бұл тірі адам денесінің тығыздығын өлшеу әдісі. Бұл Архимед принципінің тікелей қолданылуы, яғни дененің көлеміне тең су көлемін ығыстырады.

Ауаны ығыстыру плетсисмографиясы

Ауаның ығысуы арқылы плетсисмография дене көлемін өлшеу үшін су асты салмағын өлшеуге балама болып табылады. Бұл техника судың орнына ауаны қолданады және ауаның ығысуы арқылы плетсисмография (АДП) деп аталады. Зерттелушілер жабық камераға кіреді, ол камерадағы ауаның ығысу арқылы олардың дене көлемін анықтайды. Келесі кезде дене көлемі дене салмағымен (массасымен) біріктіріліп, дене тығыздығы есептеледі. Содан кейін, бұл техника дене майының және майсыз дене массасының (LBM) пайызын, су асты салмақтау кезінде қолданылатын, май мен майсыз массаның тығыздығына арналған эмпирикалық теңдеулерге ұқсас теңдеулер арқылы бағалайды.

Изотоптық сұйытуды талдау

Денедегі жалпы су мөлшерін дейтерий оксидінің изотоптық сұйыту арқылы тиімді өлшеуге болады.

Денедегі жалпы калий

Калий-40 – жасуша ішіндегі суда табиғи түрде кездесетін, бірақ сақталған триглицеридтерде (майларда) жоқ радиоактивті изотоп. Дене салмағын өлшеу арқылы организмдегі калий-40 (40K) мөлшерін анықтауға болады, бұл жалпы денелік калий (ЖДК) деп аталады. Бұл майсыз массаны тікелей бағалауға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде оның орнына DEXA сияқты жаңа, дәл әдістер қолданылады.

Биоэлектрлік импедансты талдау

Денедегі су мөлшерін бағалаудың тағы бір әдісі – биоэлектрлік кедергі талдауы (БЭА), ол дене арқылы электр тогының өту кедергісін пайдаланады. БЭА гидратация деңгейі мен су ішуге өте сезімтал. Су ішу денедегі электролиттерді сұйылтып, өткізгіштікті азайтады, дене майының артуы да солай әсер етеді. Гидратация деңгейін бақылап немесе бірнеше кедергі өлшеулерді жүргізу арқылы дене майы және басқа да көрсеткіштерді бағалауға болады. InBody 1996 жылы әлемдегі алғашқы 8 нүктелі тактильді электрод жүйесін жасады, ол бірнеше жиіліктерді қолдана отырып, бес сегменттің кедергісін өлшейтін тікелей сегменттік талдау әдісі. Көптеген БЭА құрылғылары бұлшықет және май массасын шамамен анықтайды, бірақ кедергіні емес, әсіресе дене орталық бөлігінде. 8 нүктелі электродтар, көп жиілікті өлшеулер және тікелей сегменттік талдау сияқты соңғы жетістіктер БЭА құрылғыларының дәлдігін арттырды. БЭА құрылғылары медицина, фитнес және денсаулық салаларында қолданудың қарапайымдығы, портативтілігі, жылдам өлшеулер және экономикалық тиімділігінің арқасында кең таралды.

Дене көлемінің индексі

Дене көлемінің индексі (BVI) – дене пішінін өлшеуге арналған әдіс. Алғашқыда BVI технологиясы адам денесінің пішінін өлшеу үшін ақ жарықпен сканерлейтін құралдарды қолданды. Бірақ, 3D өлшеулердегі соңғы технологиялық жетістіктер BVI-ді смартфонда түсірілген суреттер арқылы есептеуге мүмкіндік берді. Жеке 3D силуэтті жасау үшін екі сурет керек. Осы 3D силуэтті МРТ деректерімен салыстыру арқылы дене көлемі мен майдың таралуын анықтауға болады.

Ультрадыбыстық зерттеу

Сонымен қатар, ультрадыбыс тері астындағы май қалыңдығын өлшеу үшін де қолданылады, ал бірнеше нүктені пайдалану арқылы дене құрамын шамамен анықтауға болады. Ультрадыбыстың ерекшелігі – бұлшық ет қалыңдығын тікелей өлшеуге және бұлшық ет ішіндегі майды сандық түрде бағалауға мүмкіндік беруі.

Магниттік кванттық резонанс

Сандық магниттік резонанс (СМР) денеге магниттік өріс қолданып, майдағы және майсыз массадағы сутек атомдарының релаксация жылдамдықтарының айырмашылығын өлшейді. Ол магниттік-резонанстық томографияға (МРТ) ұқсас жұмыс істейді, бірақ МРТ сияқты бейне берудің орнына, СМР май массасының, майсыз массаның және жалпы дене суының санын береді. СМР сондай-ақ жануарлардың дене құрамын талдау үшін кеңінен қолданылады, оның ішінде егеуқұйрық сияқты зертханалық жануарлар және құстар сияқты жабайы жануарлар да бар.

Қоршау-аймақтар және басқа да қарапайым өлшемдер

Соматикалық (скелеттік) белоктың бағасы көбінесе қарапайым өлшемдер мен есептеулер арқылы анықталады, оның ішінде қолдың ортаңғы шеңбері (MAC), қолдың ортаңғы бұлшық етінің шеңбері (MAMC) және креатинин-бой қатынасы (CHI). Креатинин-бой қатынасы 24 сағаттық зәрдегі креатининнің 100-ге көбейтілгенін, күтілетін 24 сағаттық зәрдегі креатининге бөлу арқылы есептеледі (күтілетін көрсеткіш бойға байланысты). Бұл есептеу нәтижесінде белоктың жетіспеуін көрсететін пайыздық көрсеткіш шығады. Дене құрамын анықтаудың көптеген әдістері дене салмағын өлшеуді пайдаланады, ол таразы арқылы анықталады. Биіктік және жас сияқты қосымша мәліметтер басқа өлшемдермен салыстырылып, көбінесе есептеу формулаларында қолданылады.

Қолданылу мерзімі

Жоғарыда аталған әдістердің әрқайсысы сыналған адамның "шынайы дене құрамын" анықтауға қолданылатын өлшемді ұсынуда жарамды және маңызды. Дегенмен, әрбір әдістің өзіне тән шектеулері бар, мысалы, дәлдік, нақтылық немесе құны, және әдістердің комбинациясының да шектеулері болады. Көбінесе, бір кезеңнен екінші кезеңге дейінгі салыстырмалы өзгеріс маңыздырақ; егер адам барлық факторларды мүмкіндігінше бірдей сақтай алса, тіпті салмақ өлшеу сияқты қарапайым әдіс те құрамының нақты өзгерісін анықтау үшін жеткілікті мәлімет бере алады.

Жаттығу түрлері

Дене салмасының қанша пайызы майдан тұруы тиіс, ол адамның жынысына, жасына және физикалық белсенділігіне байланысты. Мысалы, 30 жастағы әйелдің қалыпты май пайызы, 30 жастағы еркектің қалыпты май пайызынан өзгеше болады. Спортшының қалыпты көрсеткіші, спортпен айналыспайтын адамнан өзгеше, және бұл көрсеткіш спорт түріне де байланысты болуы мүмкін. Май массасын азайтуға, бұлшық массасын арттыруға немесе екеуіне де бірдей көмектесетін физикалық жаттығулар барлық адам үшін ортақ. Аэробтық жаттығулар, сонымен қатар кардио (жүрек-қан тамырлары) жаттығулары деп те аталады, майды азайтуға көмектеседі. Әсіресе, жоғары қарқынды интервалдық жаттығу (HIIT) ішкі майды азайтуға тиімді. Ішкі май ішкі органдардың жанында орналасқан, ал тері асты майы тері астында болады. Біріншісі денсаулыққа қауіптірек. Сүйектер мен бұлшықеттерді күшейтетін жаттығулар, сонымен қатар қарсылық жаттығулары деп те аталады, май массасын азайтады және бір уақытта бұлшық массасын арттырады, бірақ бұлшық массасын арттыруда жақсы нәтиже береді. Қайталамалы қозғалыстардан жарақат алдырмау үшін, адамдар қарсылық жаттығуларын әртүрлі күндері дененің әртүрлі бөліктеріне жасауы керек.