Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ци – Ұлы Юдың ұлы, Қытай патшасы және Ся әулетінің екінші билеушісі. Ол шамамен тоғыз-он жыл патшалық құрды.
Qi was a Chinese king, the son of Yu the Great and the second sovereign of the Xia dynasty. He ruled for roughly nine to ten years.
Отбасы
Цидің әкесі, Ұлы Ю, сонымен қатар Ся әулетінің негізін қалаушы, Ню Цзяоға үйленіп, Циді дүниеге келтірді. Ци келесі патша болуға тиіс емес еді, бірақ халықтың талабымен Юдың мұрагері болып таңдалды, осылайша династиялық дәстүр қалыптасты. Кейін Цидің Тай Кан есімді ұлы болды, ол да патша болды.
Qi's father, Yu the Great, also the founder of the Xia dynasty, married Nu Jiao and had Qi. Qi was not to be the next king but due to public pressure Qi was chosen as Yu's successor, starting the dynastic tradition. Later, Qi had a son named Tài Kāng who also became the next king.
Билік
Ю билік құрғаннан кейін 45 жыл өткенде қайтыс болды. Цы билегеннен кейін оның ұлы Тай Канг патша болды. Тарихшы Сима Цянның айтуынша, Ю ұлының патша болуын қаламай, тақты өзінің Әділет министрі Гао Яоға беруге ниеттенген, бірақ Гао қайтыс болғанда Ю өзінің мұрагері ретінде бұрынғы серігі Иді (Бойи деп те аталады) тағайындады. И Юмен бірге он үш жыл бойы су тасқынымен күрескен және қазіргі Мал шаруашылығы министрі болған еді. Бірақ Юдың зор ықпалына байланысты Ся мемлекеттерінің басшыларының бәрі И емес, Цыға құрмет көрсетті, сондықтан И Ю үшін үш жыл аза тұрғаннан кейін тақты Цыға тапсыруға мәжбүр болды. Бамбук жылнамаларында Ю Иді мұрагері етіп тағайындағаны айтылады, бірақ Идің билік құрғаны туралы ештеңе жазылмаған, тек Ю үшін үш жыл аза тұрғаннан кейін Цының Ся тағына отырғаны айтылған. Онда Бойи (И немесе И) Цының билігінің алтыншы жылында қайтыс болғаны және Цы оның құрметіне құрбандық шалғаны жазылған. Алайда, аудармашы Джеймс Ледж мынадай ескерту жасайды: "Бұл мәлімет Ихтың өлімі туралы басқа мәліметтермен келіспейді, яғни «Их таққа таласып, К’е [Цы] оны өлтірді» деген мәліметтер Бамбук кітаптарында кездеседі". Цы Гуахай (癸亥) жылы таққа отырды және өзінің тағына отыруын барлық вассалдарымен (諸侯) бірге Цзюньтайда (鈞臺, қазіргі Хэнань провинциясының Ючжоу қаласында болған алаң) тойлады. Ол таққа отырғаннан кейін он алты жыл өткен соң қайтыс болды (кейбір дереккөздерде он жыл немесе жиырма тоғыз жыл делінген).
Yu died 45 years into his reign. After Qi's rule, Qi's son Tai Kang succeeded him as king. According to the historian Sima Qian, Yu did not want his son to become king and intended to give the throne to Gao Yao, his Minister of Justice, but when Gao died Yu designated as his heir Yi (also known as Boyi), his former companion for thirteen years fighting the flood and his current Minister of Animal Husbandry. But due to Yu's great influence, all the leaders of the Xia states came to admire Qi instead of Yi, so Yi had no choice but to pass up the throne to Qi at the end of three years of mourning for Yu. The Bamboo Annals also mention that Yu appointed Yi as his successor, but mention nothing of Yi's reigning, stating only that Yu's son Qi took the throne of Xia after the 3 years of mourning for Yu. It relates that Boyi (Yi or Yih) died in Qi's 6th year and that Qi "appointed a sacrifice for him". However, in a footnote, translator James Legge observes: "This account does not agree with the account of the death of Yih, which is often attributed to the Annals, and which was no doubt in some of the Bamboo Books; viz. that 'Yih was aiming at the throne, and K'e [Qi] put him to death'." Qi got his throne in the year of Guihai (癸亥), and he celebrated his inauguration with all his vassals (諸侯) at Juntai (鈞臺,a platform that used to be in Yuzhou city in Henan.). He died sixteen years after he got the throne (some source say 10 years or 29 years).
Басқа жерлердегі әдеби сілтемелер
Шығыс Чжоу антологиясы "Мемлекеттердің сөздері" еңбегінде Ци ізгі патшалардың бірі ретінде еске алынады, олардың ұлдары зұлым болып шықты. Таулар мен теңіздер классикасында Ци бірнеше рет кездеседі, онда ол жоғарғы құдайдан (Шанди) қасиетті билер мен музыка алған, қиялшыл шамандық орта жаратушы ретінде бейнеленеді.
The Eastern Zhou anthology Discourses of the States mentions Qi as one of the examples of originally virtuous kings who would beget wicked sons. The Classic of Mountains and Seas mentions Qi several times, as and : he is depicted as a fanciful shamanic intermediary who received sacred dances and music from the Supreme God (aka Shangdi ).
Билік ету мерзімімен байланысты деп болжанатын жерлер
Синьчжай қаласын Ся патшасы Ци құрған деп саналады, және Цидің ұрпағы Шао Кан билікке келгенге дейін Ся әулетінің астанасы болды. Қытай археологы Фэн Ши Тауси мәдениетінің Еньи 文邑 жерін Сяи 夏邑, Ся әулетінің екінші астанасы және Цидің астанасы деп анықтайды. Ол сондай-ақ археологиялық дәлелдер арасындағы зорлық-зомбылық белгілерін көрсете отырып, "Ци патшалық билікті зорлықпен тартып алып, тақтан бас тарту жүйесін мұрагерлік жүйеге ауыстырды" деген гипотезаны ұсынады.
The city Xinzhai is believed to has been founded by king Qi of Xia, and was the capital of the Xia dynasty until Qi's descendant Shao Kang took control of the dynasty. Chinese archaeologist Feng Shi identifies Taosi culture's site Wenyi 文邑 with Xiayi 夏邑, Xia dynasty's second capital and Qi's capital. He also points to traces of violence among the archaeological evidence there to propose that "Qi seized the royal power with violence and changed the abdication system into hereditary system."