Кіріспе

Бразилия мен Польша арасындағы футбол матчы 1938 жылы Францияда өткен ФИФА Әлем чемпионатында өтті және көптеген поляк жанкүйерлері үшін Польшаның ФИФА Әлем чемпионатындағы алғашқы матчы ретінде есте қалады. Бұл матч сонымен қатар Бразилияның ФИФА Әлем чемпионатындағы ең нәтижелі ойыны болып табылады. Бұл кездесу 1954 жылға дейін ең көп гол соғылған Әлем чемпионаты матчы ретінде рекордты сақтап тұрды, ол кезде Австрия Швейцарияны 7:5 есебімен жеңген болатын. ТОК

Бразилия

1930 жылдары Бразилия әлемнің үздік командасы деп есептелмеген. Команда алғашқы екі әлем чемпионатына қатысты, бірақ өте әсерлі емес ойын көрсетті, ал дайындықтар ішкі тартыстарға толы болды: 1930 жылы Сан-Паулу футбол федерациясы Бразилия Футбол Конфедерациясымен (КБФ) келіспей, ұлттық құрамаға өз ойыншыларын беруден бас тартты. Бразилия құрамасы тек Рио-де-Жанейро клубтарының ойыншыларынан құралды және Югославияға ұтылып, топтық кезеңнен шығарылды. 1934 жылы елдегі футбол кәсіби және әуесқой футболшылар арасындағы жікке бөлінді, КБФ әуесқойлар жағында болды. Соның салдарынан құрамаға тек Ботафого (әуесқой болып қалған жалғыз маңызды команда) ойыншылары мен КБФ-тың әлем чемпионатына қатысу үшін жалдаған кәсіби футболшылар енді. Команда тағы да бірінші кезеңде жеңіліске ұшырады, Испанияға 3:1 есебімен ұтылды. Дегенмен, 1938 жылға дайындық тыныш және ішкі дау-дамайсыз өтті, ал команда қарсыласы Аргентина іріктеуден бас тартқаннан кейін турнирге автоматты түрде қатысты. Осылайша, Бразилия бірінші рет толық құрамымен келді, және олардың өте жақсы, жоғары сапалы команда екеніне сендірілді. Бразилиялықтар бұл туралы кейін Швецияны (4:2) жеңіп, 1938 жылғы турнирді 3-орында аяқтағаннан кейін дәлелдеді. Осы жетістік олардың беделін арттырып, Бразилияның жаңа футбол державасы ретінде басталуын белгіледі. Екі команданың формалары да ақ болғандықтан, Бразилия импровизациялық жаттығу формасын киді, онда тігілген белгілер болмады және шорттардан өзгеше көк түс болды. Бұл Бразилияның ресми матчта көк түспен ойнаған алғашқы матчы болды, және мұндай жағдай 1958 жылғы финалда ғана қайталанды.

Польша

Польша құрамасы өз кезегінде Югославияға қарсы ілеспе ойындарын өткізді. Варшавада 4:0 есебімен жеңіске жеткеннен кейін, олар Белградта 1:0 есебімен жеңіліп, гол айырмасымен келесі сатыға өтті. Қызығы, Польша құрамасы ойынға бір апта ғана қалғанда жиналды. Бұл Польша футбол лигасының ойындарына байланысты болды – командалардың бапкерлері өздерінің ең жақсы ойыншыларын ертерек жібергісі келмеді, себебі 1930 жылдары, сол кездегі көптеген әлем спортшылары сияқты, көптеген поляк спортшылары да әуесқойлар болды және күнделікті жұмыс істеуге міндетті болды. Осылайша, Вангровецтегі (Познань қаласына жақын) жаттығу лагері бір апта ғана созылды – кейбір ойыншылар бір-бірімен танысуға жеткілікті уақыт болды. Ойынға бірнеше күн қалғанда поляктар пойызға отырып, Страсбургке бет бұрды. Кубокқа шақырылған құрам ілеспе ойындарда ойнаған құрамнан көбінесе бірдей болды, тек қақпашы Адольф Крик пен шабуылшы Джерзи Восталь соңғы тізімге енбеді. 1936 жылғы Олимпиадада төртінші орын алған құрамнан бұл кезде небары бірнеше ойыншы ғана қалған еді. Осы жағдайларға байланысты, бұрын мұндай деңгейге жетпеген Польша құрамасы Оңтүстік Америка командасына қарсы ойында жеңіліске ұшырайды деп күтілді. Сондықтан жеңіліс сенсация болған жоқ. Алайда, барлық жанкүйерлер поляктардың турнирдегі жалғыз ойынды ойнаған стиліне таң қалды – ақ-қызылдар қосымша уақытқа дейін жетті, содан кейін ғана 5:6 есебімен жеңілді. Бастапқыда ойын Францияның оңтүстігіндегі Тулуза қаласында өтеді деп жоспарланған еді. Алайда, Польша шенеуліктері, ыстық ауа райы бразилиялықтарға, олар мұндай ауа-райына үйренгендіктен, көмектеседі деп мәлімдеп, наразылық білдірді. Ойынның орны Страсбургке ауыстырылды, бірақ бұл шағымдардың нәтижесі емес. Турнирдің алдында көптеген соңғы түзетулер енгізілді. Бұл Австрияның Аншлюстен кейін Германияға қосылуынан кейін туған қиындықтарға байланысты болды.

Бірінші жартысы

Дәл сағат 17:00-де швед төрешісі Иван Эклинд алғаш рет сыбызғысын соқты. Страсбургтегі «Стад де ла Мено» стадионы шамамен 15 000 жанкүйерге толы болды, оның ішінде бірнеше мың поляктар, көбінесе иммигранттар, солтүстік Франциядағы көмір шахталарында жұмыс істеді. Бразилиялық жанкүйерлер көп емес еді, ал француз жанкүйерлері көбінесе Оңтүстік Америкадан келген экзотикалық команданы қолдады. Сол кезде командалар көбінесе шабуылға баса назар аударатын. Сондықтан Калужаның құрамында бес шабуылшы (Пиец, Вилимовски, Водарц, Пьонтек және Шерфке) болғаны таңқаларлық емес. Орталық шепте Гора, Ныч және Дытко, ал қорғау шебінде – Шчепаняк (капитан) және Галецки өнерді. Қақпада Мадейски тұрды. Бразилия да осындай схемамен ойнады: қақпада Бататаис, қорғау шебінде Домингос да Гия мен Машадо, орталық шепте Зезе Прокопио, Мартим және Афонсиньо, ал шабуыл шебінде Лопес, Ромеу, Леонидас, Перасио және Геркулес. 1938 жылы футбол ережелері ойыншыларды алмастыруға рұқсат бермейтінін атап өткен жөн. Польша Бразилияға қарсы ойында (5:6) жеңіліске ұшырады, бұл олардың үйге қайтуын білдірді. Осы себепті, жоғарыда аталған 11 ғана ойыншы алаңға шығу мүмкіндігіне ие болды. Бразилия құрамасына шақырылған 22 ойыншының ішінде тек Нигиньо ғана келесі матчтарда ойнауға мүмкіндік алмады. Бразилиялық Леонидас (сонымен қатар «Қара Алмаз» немесе «Диаманта Негро» деп те аталады) 18-ші минутта соққан алғашқы гол туралы көп мәлімет жоқ. Бұл гол туралы польша баспасөзінде ешқандай ақпарат болған жоқ, ал ойынға қатысқан польшалық ойыншылар да оны есіне алмады. Дегенмен, бес минуттан кейін Эрнст Вилимовски үш қорғаушыны және бразилиялық қақпашы Бататаисты асып өтті. Соңғысы поляқты жерге итеріп жіберді, нәтижесінде пенальти тағайындалды; 23-ші минутта Шерфке пенальтиді голға айналдырып, допты қақпаның оң бұрышына бағыттады. Бұл Польша құрамасының ФИФА Әлем Чемпионатындағы алғашқы, тарихи голы болды.

Екінші жартысы

Бірінші таймнан кейін бразилиялықтар 3:1 есебімен жеңіске жетті (Леонидас, Ромеу және Перасио гол соқты) және поляктар көбінесе қорғанысқа көшті. Таймның соңы шешуші болды. Бірінші кезекте Калужа ойыншыларын қатты сөккеннен кейін, жаңбыр жауа бастады. Оңтүстік америкалықтар ылғалды, сырғаққа айналған алаңда қиындыққа тап болды, ал Вилимовски өзінің керемет ойынын бастады. 53-ші, содан кейін 59-шы минутта Польшаның үздік мергені екі рет Бататайсты жеңіп, жеке тәжірибесімен көзге түсті, бұл прессада «цирк сияқты» деп сипатталды. Осылайша, 59-шы минутта есеп 3:3 болды. Біраз уақыттан кейін жаңбыр тоқтады. Бұл бразилиялықтарға демеу болды, олар 71-ші минутта гол соқты (Перасио авторы). Дегенмен, ойын аяқталуға бір минут қалғанда Вилимовски үшінші голын соқты, нәтижесінде қосымша уақыт белгіленді.

Қосымша уақыт

Қысқа үзілістен кейін бразилиялықтар поляк қақпасына шабуыл жасады. Леонидастың екі голы (93-ші және 104-ші минуттарда) ойынды толығымен шешті. Польшалықтар керемет Вилимовскийдің жетекшілігімен 118-ші минутта гол соқты. Соңғы минуттарда Бразилия нәтижені қорғауға бар күшін салды. Водарц бос соққыдан гол соғуға жақын болса да, ал Нычтың соққысы жоғалып кетті, бірақ Польша 5–6 есебімен жеңілді. Леонидастың 93-ші минуттағы голы оң аяқ киімсіз соғылды, себебі ол жыртылып, батпақты алаңға түсіп қалды. Дегенмен, гол есепке алынды, өйткені Бразилия командасы қара шұлықпен ойнады, сондай-ақ (бұрынғы жаңбырдан кейін алаңды жапқан лайдың салдарынан) судья аяқ киімнің жоқтығын байқамады.

Салдары

Бұл матч екі ел үшін де мәдени маңызы бар. Бразилия үшін олар жартылай финалда италиялықтарға ұтылып, үшінші орын үшін өткен матчта жеңіске жетті. Бразилияның үшінші орын алғаны сол кезде елдегі футболдың ең үлкен жетістігі деп есептелді және футболдың елдегі танымалдылығын арттыруға септігін тигізді. 1938 жылғы турнирде Бразилия футболдағы аса күшті елдердің қатарына енді, бірақ бірінші рет әлем чемпионатын жеңу үшін 20 жыл күтті. Қызығы, сол матчты Бразилия мен Польша арасындағы ойында төрелік еткен төрешінің туған елі болды. Бұл Польшаның соғыс аралық кезеңдегі тұңғыш және жалғыз әлем чемпионаты матчы еді. Бір жылдан кейін Польша нацистік Германия мен Кеңес Одағының шабуылына ұшырады, бұл футболды қоса алғанда, спорттық дамуына зор зиян келтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Сталиннің басшылығымен Польша Халық Республикасы құрылды. Сөйтіп, поляк футболы 1974 жылға дейін елеулі жетістікке жете алмады, сол жылы поляктар турнирдегі барлық көрермендерді таңдандырып, үшінші орын алды және соңғы матчта бразилиялықтардан кек алды. Сол кезде Польшаның алтын буыны қалыптасты. Бразилия мен Польша ФИФА Әлем чемпионатында тағы үш рет кездесті (1974 жылы 1:0 Польшаның пайдасына, 1978 жылы 3:1 Бразилияның пайдасына және 1986 жылы 4:0 Бразилияның пайдасына).